m-Kutuplu ve Çift Kutuplu Bulanık (m-Polar / Bipolar Fuzzy)

Bu aile iki yakın yapıyı kapsar.

Çift kutuplu (bipolar) bulanık yapı, bir alternatifin bir kriterdeki değerlendirmesini iki sayıyla verir: olumlu kutup, yargının istenen yönde ne kadar etkili olduğunu 0 ile 1 arasında; olumsuz kutup, karşı yönde ne kadar etkili olduğunu 0 ile −1 arasında ölçer. "Bu tedarikçi maliyeti düşürür" yargısı için olumlu kutup 0.6 (düşürücü etkisi var), olumsuz kutup −0.3 (bazı kalemlerde artırıcı etkisi de var) gibi. İki kutup birbirini kısıtlamaz; toplamları için bir kural yoktur.

m-Kutuplu (m-polar) bulanık yapı ise aynı yargıyı m farklı bakış açısından ayrı ayrı derecelendirir: üç paydaş grubu, dört bölge ofisi, beş dönem gibi. Her bakış açısı için 0 ile 1 arasında bir üyelik derecesi vardır ve bu dereceler birbirinden bağımsızdır. Çift kutuplu yapı, m-kutuplu yapının m = 2 olduğu ve ikinci kutbun işaretinin ters çevrildiği özel hâli olarak düşünülebilir.

Sezgisel bulanık yapıdan temel fark şudur: sezgisel yapıda ikinci sayı yargıyı reddetme derecesidir ve birinci sayıyla toplamı 1'i aşamaz; çift kutuplu yapıda ikinci sayı yargının ters yöndeki etkisidir, reddetme değildir ve toplam kısıtı yoktur. Bir şey aynı anda hem güçlü olumlu hem güçlü olumsuz etki yapabilir.

Çift kutuplu yapı, bir alternatifin bir kriterde aynı anda hem yarar hem zarar ürettiği ve bu ikisinin birbirini götürmediği durumlarda kullanılır: bir ilacın hem etkisi hem yan etkisi, bir politikanın hem kazandırdığı hem kaybettirdiği kesim, bir yatırımın hem getirisi hem riski. İkisini tek bir "net" sayıya indirmek, zararın kimin üzerinde kaldığı bilgisini siler.

m-Kutuplu yapı, aynı yargının birden fazla kaynaktan ya da bakış açısından bağımsız olarak derecelendirildiği ve bu derecelerin ortalamaya indirilmemesi gerektiği durumlarda kullanılır: paydaş grupları, bölgeler, dönemler, ölçüm kanalları.

Buna karşılık kriter tek yönlü ve tek kaynaklıysa ("fiyat düşük mü"), ikinci kutup ya da ikinci bakış açısı yoktur; yapıyı zorlamak gerekmez.

Evet, ancak her kutbun ya da her bakış açısının kendi bilgi kaynağı olmalıdır. İki adım gerekir.

Birincisi, kriteri bir yargıya çevirmektir: "alternatif bu kriteri istenen yönde etkiler." Bir ölçüm tek başına kutup taşımaz; ölçümün istenen yöne mi karşı yöne mi çalıştığı yargısı gerekir.

İkincisi, çift kutuplu yapıda olumlu kutbu istenen yöndeki kanıttan, olumsuz kutbu karşı yöndeki kanıttan ayrı ayrı türetmek; m-kutuplu yapıda her bakış açısının derecesini o bakış açısının kendi verisinden almaktır. Olumsuz kutbu olumlu kutuptan türetmek (0.6 olumlu ise −0.4 olumsuz demek) yapının katkısını sıfırlar; m-kutuplu yapıda aynı sayıyı m kere yazmak da öyle.

Yapılmaması gereken, tek bir sayıyı "biraz olumlu, biraz olumsuz" diyerek iki kutba bölmek ya da tek bir uzman puanını üç paydaş grubuna kopyalamaktır.

Çift kutuplu yapıdaki olumsuz kutup, "bu yargı yanlıştır" demek değildir; "bu alternatif kriteri ters yönde de etkiler" demektir. Bir ilaç hem tansiyonu düşürür (olumlu kutup) hem böbrek yükünü artırır (olumsuz kutup); ikincisi ilk yargının reddi değil, aynı ilacın başka bir etkisidir.

Bu nedenle:

"Olumlu kutup 0.6 ise olumsuz kutup −0.4'tür, çünkü toplam 1 olmalı"

yerine:

"Olumlu kutup istenen yöndeki kanıttan, olumsuz kutup karşı yöndeki kanıttan gelir; ikisi birbirini kısıtlamaz"

yaklaşımı daha doğrudur. Reddetme derecesi gerekiyorsa sezgisel bulanık yapı, hem reddetme hem bilinmeyen gerekiyorsa nötrosofik yapı kullanılır.

Çift kutuplu yapının en önemli avantajı, yarar ile zararı "net etki" hesabında eritmemesidir. Net etkisi aynı olan iki alternatiften biri küçük yarar-küçük zarar, diğeri büyük yarar-büyük zarar olabilir; ikincisi daha risklidir ve çift kutuplu yapı bu farkı korur.

m-Kutuplu yapının avantajı, farklı bakış açılarının uzlaşmasını ya da çatışmasını görünür kılmasıdır. Üç paydaş grubunun dereceleri (0.8, 0.7, 0.9) ise uzlaşma vardır; (0.9, 0.2, 0.8) ise bir grup açıkça karşıdır ve ortalama (0.63) bunu gizlerdi.

Çift kutuplu yapıda iki kutbun sıralama için tek bir değere indirilmesi gerekir ve bu indirgeme bir seçimdir; olumsuz kutbun ne kadar ağır sayılacağı sonucu değiştirir. m-Kutuplu yapıda bakış açılarının nasıl birleştirileceği (eşit ağırlık, en kötü durum, çoğunluk) aynı biçimde bir seçimdir ve raporda gerekçelendirilmelidir.

Veri toplama yükü artar: her hücrede iki ya da m sayı gerekir ve her birinin ayrı kaynağı olmalıdır. Bakış açılarının gerçekten bağımsız olması da bir varsayımdır; aynı verinin iki farklı işlenişi "iki bakış açısı" değildir. Ayrıca bu aile bilinmeyen payı taşımaz; eksik bilgi ayrıca temsil edilecekse nötrosofik yapı gerekir.

m, veri toplanan gerçek bakış açısı sayısıdır; analistin seçtiği bir parametre değildir. Üç paydaş grubundan görüş alındıysa m = 3'tür; dördüncü bir grup için veri yoksa m = 4 yazılıp dördüncü derece tahmin edilmez. Çift kutuplu yapı için de aynı ilke geçerlidir: olumsuz yönde bir etki ölçülmediyse olumsuz kutup 0 yazılır, tahmin edilmez.

En yaygın hata, olumsuz kutbu olumlu kutuptan türetmektir; bu durumda yapı tek bir sayıya indirgenmiş olur. İkinci hata, olumsuz kutbu reddetme gibi yorumlamak ve "toplam 1 olmalı" kısıtı uygulamaktır; bu kısıt bu yapıda yoktur.

m-Kutuplu yapıda yaygın hata, tek kaynaktan gelen bir puanı m bakış açısına kopyalamak ya da bakış açılarını ortalamaya indirip yapıyı kullanmış gibi görünmektir. Ayrıca kutup sayısını "daha zengin görünsün" diye artırmak, veri olmayan kutuplara tahmin yazmak da metodolojik sorundur.

Temel ilke şudur:

Her kutup ve her bakış açısı kendi verisine dayanmalı; olumsuz kutup olumludan, bir bakış açısı diğerinden türetilmemelidir.