Plitojenik (Plithogenic)

Plitojenik veri yapısı, bir kriteri tek bir soru olarak değil, birden fazla alt seçeneği olan bir soru olarak ele alır. "Renk" kriterinin kırmızı, yeşil ve mavi değerleri; "tedarik bölgesi" kriterinin yurt içi, komşu ülke ve uzak ülke değerleri; "tedavi yolu" kriterinin ilaç, cerrahi ve izlem değerleri gibi. Bir alternatif bu alt seçeneklerin her biri için ayrı ayrı derecelendirilir ve bu dereceler DM3'te doğruluk, belirsizlik, yanlışlık (T, I, F) üçlüsüyle yazılır.

Yapının ayırt edici parçası, alt seçenekler arasındaki çelişki derecesidir. Her kriter için bir baskın alt seçenek belirlenir; diğer alt seçeneklerin baskın olana ne kadar zıt olduğu 0 ile 1 arasında bir sayıyla verilir. "Yurt içi" baskınsa "komşu ülke" ona az, "uzak ülke" çok zıttır. Dereceler birleştirilirken bu zıtlık hesaba girer: birbirine zıt alt seçeneklerin dereceleri, birbirine yakın olanlara göre farklı ağırlıkla birleşir.

Kısaca: sıradan bir üçlü "bu alternatif kriteri ne kadar karşılıyor" der; plitojenik yapı "bu alternatif kriterin hangi alt seçeneğini, ne kadar karşılıyor ve o alt seçenekler birbirine ne kadar uzak" der.

Bir kriterin doğal olarak alt seçeneklere ayrıldığı ve bu alt seçeneklerin birbirine eşit uzaklıkta olmadığı durumlarda kullanılır. Kriterin alt seçenekleri arasındaki zıtlık kararın kendisi için önemliyse, örneğin "aynı bölgeden iki tedarikçi birbirinin yedeği olabilir ama uzak bölgeden olan olamaz" gibi bir bilgi varsa, plitojenik yapı bu bilgiyi taşır.

Buna karşılık kriter tek bir soruysa ("fiyat uygun mu") ya da alt seçenekler birbirinden eşit uzaklıktaysa çelişki derecesi bir şey katmaz; o durumda nötrosofik ya da daha basit bir yapı yeterlidir. Plitojenik yapıyı "en genel yapı" diye seçmek gerekli değildir.

Evet, ancak üç ayrı bilgi gerekir ve üçü de gerekçelendirilmelidir. Adımlar şöyledir.

Birincisi, kriteri alt seçeneklere ayırmak ve her alt seçenek için bir yargı yazmaktır: "alternatif bu kriteri şu alt seçenekle karşılar." Bir ölçüm tek başına plitojenik olmaz; ölçümün hangi alt seçeneğe düştüğü ve o alt seçeneğin ne kadar karşılandığı yargısı gerekir.

İkincisi, her alt seçenek için üç dereceyi kendi kaynağından türetmektir: doğruluk lehteki kanıttan, yanlışlık aleyhteki kanıttan, belirsizlik eksik ya da çelişkili bilgiden. Bu adım nötrosofik kartla aynıdır.

Üçüncüsü, alt seçeneklerin baskın olana göre çelişki derecelerini belirlemektir. Bu dereceler kişisel tercih değil, alt seçeneklerin doğasından gelmelidir: mesafe, maliyet farkı, uyumsuzluk gibi ölçülebilir bir zemine dayanmalıdır.

Yapılmaması gereken, tek bir sayıyı alt seçeneklere "hissederek" dağıtmak ve çelişki derecelerini gerekçesiz atamaktır; çelişki derecesi uydurulursa birleştirme sonucu da uydurma olur.

Çelişki derecesi, bir alt seçeneğin baskın alt seçeneğe ne kadar zıt olduğunu ölçer; alt seçeneğin ne kadar önemli olduğunu değil. "Uzak ülke" alt seçeneğinin çelişki derecesinin yüksek olması, uzak ülkeden tedarikin kötü olduğu anlamına gelmez; yalnızca yurt içi tedarikle aynı kefeye konamayacağı, birinin diğerinin yerine geçemeyeceği anlamına gelir.

Bu nedenle:

"Bu alt seçenek daha az önemli, çelişki derecesini yüksek verelim"

yerine:

"Bu alt seçenek baskın olana şu ölçüde zıttır; önem ağırlığı ayrıca ve kriter düzeyinde verilir"

yaklaşımı daha doğrudur. İkisi karıştırılırsa aynı bilgi hesaba iki kez girer.

Plitojenik yapının en önemli avantajı, bir kriterin iç yapısını silmemesidir. Alt seçenekleri tek bir dereceye indirgeyen yapılar, "hangi alt seçenek" bilgisini ve alt seçenekler arasındaki uzaklığı kaybeder; plitojenik yapı ikisini de birleştirme adımına taşır.

Ayrıca birden fazla uzmanın aynı kriteri farklı alt seçeneklerle değerlendirdiği grup kararlarında, uzmanların birbirine ne kadar zıt alt seçenekler seçtiği görünür kalır ve uzlaşmanın ne kadar zor olduğu ölçülebilir.

Yapının en zayıf noktası çelişki derecelerinin kendisidir. Bu dereceler literatürde çoğunlukla analist tarafından atanır ve gerekçesi çoğu zaman gösterilmez; farklı çelişki dereceleri farklı sonuç verir. Ölçülebilir bir zemine dayanmayan çelişki derecesi, sonucu analistin tercihine bağlı kılar.

Veri toplama yükü ağırdır: her alternatif için her kriterin her alt seçeneğinde üç derece ve her alt seçenek için bir çelişki derecesi gerekir. Küçük bir problemde bile hücre sayısı hızla büyür. Literatür görece gençtir; birleştirme kuralları ve skor fonksiyonları için yerleşik tek bir uygulama yoktur. Ayrıca alt seçeneği olmayan kriterlerde bu yapı nötrosofik yapıya indirgenir ve ek bir şey katmaz.

En yaygın hata, alt seçeneği olmayan bir kriteri plitojenik yapıya sokmaktır; "fiyat" kriterinin alt seçeneği yoksa çelişki derecesi anlamsızdır ve yapı nötrosofikten farksızdır.

İkinci hata, çelişki derecesini önem ağırlığı gibi kullanmak ya da tüm alt seçeneklere aynı çelişki derecesini verip yapının katkısını sıfırlamaktır. Üçüncüsü, alt seçeneklerin üçlülerini tek bir sayıdan dağıtarak üretmektir; her alt seçeneğin dereceleri kendi kanıtına dayanmalıdır.

Temel ilke şudur:

Plitojenik yapı yalnız kriterin gerçek alt seçenekleri olduğunda kullanılır; her alt seçeneğin dereceleri kendi kanıtından, çelişki dereceleri ise alt seçeneklerin doğasından gelmelidir.