Bipolar bulanık VIKOR (Alghamdi, Alshehri & Akram, 2018)

Hücreler. Kesin VIKOR'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre iki sayıdır: olumlu kutup ve olumsuz kutup. Olumlu kutup, alternatifin bu kriterde istenen yönde ne kadar etkili olduğunu 0 ile 1 arasında söyler. Olumsuz kutup, aynı alternatifin karşı yönde ne kadar etkili olduğunu 0 ile −1 arasında söyler. İki kutup birbirini sınırlamaz. Bipolar bulanık VIKOR, m-kutuplu ailenin m = 2 olduğu ve ikinci kutbun işareti ters çevrilen özel halidir. Ağırlıklar kesin sayı olarak kalır; VIKOR ağırlık üretmez.

Ölçek eşitleme. Bipolar VIKOR önce her hücreyi tek bir sayıya indirir. DecisionMind bunun için skor fonksiyonunu kullanır: olumlu kutupla olumsuz kutbu toplar, 1 ekler, ikiye böler. Maliyet kriterinde bu işlemden önce kutuplar tamamlanır: olumlu kutup 1'den çıkarılır, olumsuz kutbun mutlak değeri 1 çıkarılarak yeniden yazılır. Skor fonksiyonundan sonra elde edilen sayılar üzerinde kesin VIKOR'un geri kalan adımları aynen çalışır. Her kriterin en iyi ve en kötü değeri bulunur, kesin VIKOR'daki gibi işlenir.

Grup faydası, bireysel pişmanlık ve uzlaşma indeksi. Skor fonksiyonu bittikten sonra hesap kesin VIKOR'la birebir aynı yolu izler. Her alternatifin ağırlıklı ortalama uzaklığı (grup faydası S) ve en kötü kriterdeki tekil uzaklığı (bireysel pişmanlık R) hesaplanır. İkisi uzlaşma katsayısıyla birleştirilip Q indeksi elde edilir. Kabul edilebilir avantaj ve kabul edilebilir kararlılık koşulları aynen kesin VIKOR'daki gibi sınanır.

DecisionMind bipolar VIKOR'da skor fonksiyonunu ve onu izleyen kesin VIKOR adımlarını (uzlaşma katsayısı, DQ eşiği) sabit tutar. Ağırlıklar ve uzlaşma katsayısı dışarıdan alınır.

Çıktı kesin VIKOR'daki gibi bir Q indeksi ve buna göre artan bir sıradır; en düşük Q en iyi uzlaşmadır. Q tek başına "en iyi" demek değildir; uzlaşma önerisi yalnız kabul edilebilir avantaj ve kararlılık koşulları sağlandığında tek alternatife iner, sağlanmazsa bir küme önerilir.

Fark şurada: Q'nun altındaki S ve R değerleri artık iki kutuplu bir girdiden, skor fonksiyonuyla tek sayıya indirilmiş kanıttan geliyor. VIKOR ailesi zaten ağırlığa duyarlı bir yöntemdir. Bipolar biçimde bu duyarlılık, kutupların skor fonksiyonuyla erimesinden sonra da aynen sürer. S ve R'nin ayrı ayrı hesaplanması yüzünden bu duyarlılık TOPSIS'e göre daha belirgin olabilir.

Bu nedenle:

"Bipolar VIKOR en düşük Q'lu alternatifi kesin kazanan ilan eder"

yerine:

"En düşük Q'lu alternatif ancak kabul edilebilir avantaj ve kararlılık koşulları sağlandığında tek başına önerilir; sağlanmazsa uzlaşma kümesi birden fazla alternatifi içerir ve bu küme raporda gösterilir"

biçiminde yazmak doğrudur.

Bir alternatifin bir kriterde hem istenen hem karşı yönde ölçülebilir bir etkisi varsa ve bu iki etki net bir sayıya indirilmeden korunması gerekiyorsa. Tipik durumlar: bir yemin hem verimi artırması hem yan etki taşıması, bir yatırımın hem getirisi hem riski.

Kriter tek yönlü ve ölçülmüşse ikinci kutup yoktur, kesin VIKOR yeterlidir. Çıkış koşulu kesin VIKOR ile aynıdır. Karar bir uzlaşma çözümü arıyorsa ve tek bir ölçütte mutlak öncelik yoksa VIKOR ailesi (bipolar dahil) uygundur. Bir kriterde kesin taviz yoksa önce o kriterde eşikle ön eleme yapılır.

Olumsuz kutbu olumlu kutuptan türetmek. "Olumlu kutup 0,7 ise olumsuz kutup −0,3'tür" demek yapıyı tek sayıya indirger. Olumsuz kutup kendi kanıt kaynağından gelir.

Olumsuz kutbu reddetme derecesi gibi okumak. Bipolar yapıda "toplam 1'i aşamaz" kısıtı yoktur; olumsuz kutup ters yöndeki etkidir, reddetme değildir.

Bipolar bulanık kümeyi 2-kutuplu (m = 2) bulanık kümeyle karıştırmak. Bipolar küme tek bir kriterin iki yönlü etkisini ölçer. m-kutuplu küme m = 2 olduğunda iki bağımsız bakış açısını ölçer; her ikisi de 0 ile 1 arasındadır. İki bağımsız bakış açısı varsa m-kutuplu ailenin üyeleri kullanılır, bipolar VIKOR değil.

Uzlaşma kümesini görmezden gelmek. En düşük Q'lu alternatifi kabul edilebilir avantaj koşulu sağlanmadan tek kazanan ilan etmek; bu durumda küme birden fazla alternatifi içerir ve rapor bunu yazmalıdır.

Skor fonksiyonunu ilan etmeden değiştirmek. Farklı bir durulaştırma biçimi S ve R değerlerini, dolayısıyla Q'yu değiştirir.

Temel ilke şudur:

Her kutup kendi kanıt kaynağına dayanmalı, skor fonksiyonu sabit tutulmalı ve uzlaşma kümesi tek alternatife indirilemediğinde bu açıkça raporlanmalıdır.

---