Uzantı kartı · Pisagor bulanık
Küp Pisagor bulanık EDAS (Paul, Jana ve Pal, 2023)
EDAS'ın, kriter değerlendirmesinin hem bir aralık hem bir tek nokta olarak birlikte verildiği durumlar için biçimidir. Her hücre bir Pisagor aralığı VE bir Pisagor noktasını birlikte taşır; yöntem bu ikisini tek bir skorda birleştirip kümenin ortalamasına göre sıralar.
Temel yöntem
EDAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Pisagor bulanık (Pythagorean) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir.
Hücreler. Kesin EDAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre altı sayıdan oluşur: bir Pisagor aralığı (destek için [Y⁻,Y⁺], ret için [F⁻,F⁺]) VE bir Pisagor noktası (destek Y, ret F). Aralık kısmı "bu değerlendirme şu bant içinde makul" bilgisini, nokta kısmı "en olası tek değer" bilgisini taşır; ikisi birbirinin yerine geçmez, birlikte tutulur. Kısıt Pisagor'dur: aralığın üst ucunda (Y⁺)²+(F⁺)² ≤ 1, nokta kısmında Y²+F² ≤ 1. Kriter ağırlıkları kesin sayı olarak dışarıdan alınır.
Uzman birleştirme (grup kararı). Bu uzantı birden fazla uzmanın matrisini destekler. Uzman ağırlıklarıyla ağırlıklandırılmış bir geometrik birleştirme kuralı (CuPyFWG), K uzmanın hücrelerini tek bir kolektif hücreye indirger; tek uzman varsa bu adım hiçbir şeyi değiştirmez. Kesin EDAS grup kararını doğrudan desteklemez, girdiyi zaten birleşik kabul eder; burada birleştirme yöntemin kendi adımıdır.
Ağırlık kaynağı: kağıt üstünde optimizasyon, motorda doğrudan girdi. Kurucu makale (Paul, Jana ve Pal, 2023), kriter ağırlıklarını doğrusal olmayan bir optimizasyonla türetir. Bu optimizasyon kısmi ağırlık kısıtları altında çalışır ve bir çözücü gerektirir. DecisionMind'ın motoru bu optimizasyonu ÇALIŞTIRMAZ; ağırlıklar doğrudan girdi olarak verilir. Manifestin bildirdiği β ve q parametreleri (makalenin optimizasyon amacına ait) bu kartın yazarınca kernel kodu okunarak kontrol edilmiş ve motorun hiçbir adımında kullanılmadığı görülmüştür. Bu iki parametreyi değiştirmek sonucu hiç etkilemez; ağırlığı değiştirmek gerekir.
Skor, sapma ve birleştirme. Her hücrenin skoru, aralık kısmının Pisagor skoruyla nokta kısmının Pisagor skorunun ortalamasıdır. Sütun ortalaması aynı skor üzerinden, seçeneklerin Pisagor ağırlıklı geometrik ortalamasıyla kurulur. Geri kalanı kesin EDAS'ın kendisidir: her hücrenin bu ortalamaya göre lehte ve aleyhte sapması ölçülür, ağırlıklarla toplanır, normalize edilir ve tek bir değerlendirme puanında birleştirilir. Skor negatif çıkabildiği için (Pisagor skoru −1 ile 1 arasındadır), sütun ortalaması da negatif olabilir; bu durumda sapma hesabının paydası negatif bir sayı olur ve dikkatli kurulmazsa lehte/aleyhte işaretleri ters dönebilir. Bu, manifestin kendi bildirdiği bir risktir (bkz. Bu Uzantıya Özgü Hatalar).
DecisionMind bu uzantıda skor fonksiyonunu, geometrik ortalama kuralını ve kesin EDAS'ın sapma-normalizasyon adımlarını sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan gelir; yöntem kendisi ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Değerlendirme puanı kesin EDAS'taki gibi okunur: kümenin kendi ortalamasına göre bir konumdur. Fark şurada: bu ortalama artık bir aralık VE bir nokta değerlendirmesinin birleşiminden gelir. İki seçenek aynı nokta değerine sahipken farklı aralık genişliğine sahip olabilir; genişlik, skor hesaplandığı andan itibaren tek sayıya karışır ve puanın kendisinde ayrı görünmez.
Bu nedenle:
"Küp Pisagor bulanık EDAS, aralık ve nokta bilgisini birlikte kullandığı için daha güvenilir bir sonuç veriyor"
yerine:
"Bu puan, aralık değerlendirmesiyle nokta değerlendirmesinin ortalamasından gelir; hangi seçeneğin aralığı geniş, hangisininki dar olduğu puanın kendisinde görünmez, ayrı raporlanmalıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar bir kriteri hem bir bant (en az şu, en çok şu) hem tek bir en olası değer olarak birlikte veriyorsa bu uzantı düşünülür. Amaç bu iki bilgiyi birbirine indirgemeden birlikte taşımaktır. Birden fazla uzmanın matrisi varsa yöntem bunları kendi içinde birleştirir; ağırlıkları kağıttaki gibi optimizasyonla türetmek isteniyorsa bu, DecisionMind dışında ayrı bir adımda yapılmalı ve sonuç doğrudan ağırlık olarak girilmelidir. Ölçülmüş bir kriteri aralık-nokta çiftine çevirmek belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir. Kesin EDAS'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
β ve q parametrelerini ayarlayarak sonucu değiştirmeyi beklemek. Bu iki parametre makalenin ağırlık-optimizasyon adımına aittir; DecisionMind'ın motoru bu adımı çalıştırmaz, dolayısıyla bu parametreler hiçbir hesap adımında okunmaz. Sonucu değiştirmenin tek yolu ağırlığı doğrudan değiştirmektir.
Sütun ortalaması negatif çıktığında sapma işaretlerini kontrol etmemek. Skor −1 ile 1 arasında olduğundan bir kriterin ortalaması negatif çıkabilir; bu durumda lehte/aleyhte sapma hesabının paydası negatif olur ve dikkatli kurulmazsa işaretler ters dönebilir. Bu manifestin kendi bildirdiği bir risktir; sonuç kabul edilmeden önce her kriterin ortalama skorunun işareti kontrol edilmelidir.
Değer alanı ihlali. Aralığın üst ucunda (Y⁺)²+(F⁺)² ≤ 1 ve nokta kısmında Y²+F² ≤ 1 sağlanmalıdır; bu, sezgisel toplamdan (Y+F≤1) değil karelerin toplamından kontrol edilir.
Uzman ağırlıklarını eşit varsayıp raporlamamak. Birden fazla uzman varsa birleştirme uzman ağırlıklarına duyarlıdır; ağırlıklar belirtilmeden "uzmanlar birleştirildi" demek eksik bir rapordur.
Temel ilke şudur:
Bu motorda ağırlıklar her zaman doğrudan girdi olarak gelir; makalenin optimizasyon parametreleri (β, q) motor tarafından okunmaz ve sonucu hiçbir biçimde etkilemez. Rapor bu sınırı açıkça belirtmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Manifestteki J bloğu kurucu makalenin gerçek beş-alternatifli tablosunu (atık bertaraf yöntemi seçimi) betimler, ama aynı bloğun kayıtlı matrisi bu tabloyu taşımaz. Onun yerine üç seçenek ve iki ölçütlük ayrı, sentetik ve kısıt-uyumlu bir tablo taşır; bu tutarsızlık onay notlarında ayrıca bildirilmiştir. Bu yüzden Vaka 1, formüllere sadık, bu kartın yazarınca kurulmuş ve kernel ile doğrulanmış küçük bir tablodur. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): İki tedarikçi arasında üretim hattı seçimi
Bir üretici iki üretim hattı yatırımını iki ölçütte karşılaştırır: verimlilik (çoğu iyi) ve birim işleme maliyeti endeksi (azı iyi). Her hat her ölçütte hem bir Pisagor aralığı hem bir Pisagor nokta değeriyle değerlendirilmiştir.
| Hat | Verimlilik: [Y⁻,Y⁺],[F⁻,F⁺] · (Y,F) | Maliyet endeksi (azı iyi): [Y⁻,Y⁺],[F⁻,F⁺] · (Y,F) |
|---|---|---|
| A1 | [0,60;0,70],[0,20;0,30] · (0,65;0,25) | [0,50;0,60],[0,40;0,50] · (0,55;0,45) |
| A2 | [0,75;0,85],[0,10;0,20] · (0,80;0,15) | [0,65;0,75],[0,30;0,40] · (0,70;0,35) |
| A3 | [0,50;0,60],[0,30;0,40] · (0,55;0,35) | [0,45;0,55],[0,43;0,53] · (0,50;0,48) |
| Ağırlık | 0,60 | 0,40 |
Yöntem her hücrenin skorunu, aralık skoruyla nokta skorunun ortalamasından hesaplar ve iki ölçütün ortalama çözümünü kurar. Sonra her hattın bu ortalamaya göre lehte ve aleyhte sapmasını ölçer, ağırlıklarla toplar ve tek bir değerlendirme puanında birleştirir.
| Hat | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A1 | 0,6460 | 1 |
| A3 | 0,5994 | 2 |
| A2 | 0,3977 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, verimlilik ölçütünde en yüksek skora sahiptir, ama maliyet endeksinde de sütun ortalamasının belirgin üstünde kalır; bu, maliyet ölçütünde aleyhte bir konumdur. Verimliliğin ağırlığı (0,60) yüksek olsa da A2'nin maliyetteki zayıflığı onu son sıraya düşürür. A1, iki ölçütte de dengeli bir konumda kalarak birinci çıkar.
Üreticinin tereddüdü ağırlığa duyarlıdır. Verimlilik ağırlığı 0,60'tan 0,55'e indirilip maliyet ağırlığı 0,40'tan 0,45'e çıkarılırsa A3 öne geçer (A3=0,6736, A1=0,6644); verimlilik ağırlığı 0,60'ta kaldığı sürece A1 önde kalır. Bu, A1-A3 sırasının verimlilik ile maliyet ağırlığının göreli büyüklüğüne oldukça duyarlı olduğunu gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla (verimlilik 0,60, maliyet 0,40) A1 birincidir (0,6460); maliyet ağırlığı 0,45'e çıkarıldığında A3 öne geçmektedir, bu yüzden sıra bu ağırlığa duyarlıdır. β ve q parametrelerinin bu sonuca hiçbir etkisi yoktur, çünkü bu motorda kullanılmazlar."
Kaynak: DecisionMind'ın Küp Pisagor bulanık EDAS doğrulama örneği. Skor fonksiyonu, ortalama çözüm ve EDAS iskeleti Paul, Jana ve Pal (2023)'ın tanımına, kübik yapı Jun, Kim ve Yang (2012) ile Abbas ve arkadaşlarının (2019) tanımlarına dayanır. Değerlendirme puanları ve ağırlık takası senaryosu bu kartın yazarınca kernel doğrudan çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplanmıştır.
2. Tekstil Üretimi: Bir konfeksiyon fabrikasının boyama teknolojisi yatırımı
Bir konfeksiyon fabrikası, üç boyama teknolojisi yatırımından birini seçecektir. Üç ölçüt vardır: su tüketimi endeksi (azı iyi), renk tutarlılığı puanı ve enerji verimliliği. Fabrikanın teknik ekibi ve satın alma ekibi, her teknolojiyi ayrı ayrı değerlendirmiştir; her değerlendirme hem bir aralık (ekipler arasında ne kadar uyuşuyorlar) hem bir nokta (ortak en olası değer) olarak birleştirilmiştir.
Yöntem iki ekibin hücrelerini geometrik birleştirme kuralıyla tek bir kolektif matrise indirger, her ölçütün ortalama çözümünü kurar ve her teknolojinin bu ortalamaya göre konumunu ölçer. Diyelim ki su tüketimi en düşük teknoloji aynı zamanda renk tutarlılığında da ortalamanın altında kaldı ve yine de üçüncü sırada kalmadı, çünkü su tüketimi ağırlığı yüksek tutulmuştu.
Fabrikanın tereddüdü şudur: iki ekibin değerlendirmeleri arasındaki aralık genişliği, teknolojinin ne kadar "test edilmiş" olduğunu da yansıtabilir; geniş aralık, ekipler arasında görüş ayrılığı olduğunu gösterir. Ama bu genişlik, nihai puanda ayrı görünmez, skorun içine karışır. Fabrika, aralığı geniş çıkan teknolojiler için ayrı bir pilot üretim testi önermelidir.
Raporda: "Su tüketimi ağırlığının yüksek tutulması nedeniyle en düşük tüketimli teknoloji öne çıkmıştır; ekipler arası görüş ayrılığının geniş olduğu teknolojiler için ayrı bir pilot üretim testi önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte β ve q parametrelerini değiştirerek A2'yi öne çıkarmaya çalışmak: bu motorda bu iki parametre hiçbir hesap adımında okunmaz, sonuç değişmez. İkinci yanlış, aralığın üst ucunu kontrol etmeden (Y⁺)²+(F⁺)² ≤ 1 kısıtını aşan bir çift girmektir; bu, hesabı geçersiz kılar. Üçüncü yanlış, A1'in 0,6460 puanını "yüzde 65 uygun" diye okumaktır; puan yalnız bu iki hat arasında kümenin kendi ortalamasına göre bir kıyastır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/cubic-edas
Paul, T. K., Jana, C., & Pal, M. (2023). Multi-criteria group decision-making method in disposal of municipal solid waste based on cubic Pythagorean fuzzy EDAS approach with incomplete weight information. Applied Soft Computing, 144, 110515. DOI: 10.1016/j.asoc.2023.110515
Abbas, S. Z., Khan, M. S. A., Abdullah, S., Sun, H., & Hussain, F. (2019). Cubic Pythagorean fuzzy sets and their application to multi-attribute decision making with unknown weight information. Journal of Intelligent & Fuzzy Systems, 37(1), 1529–1544. DOI: 10.3233/JIFS-18382
Jun, Y. B., Kim, C. S., & Yang, K. O. (2012). Cubic sets. Annals of Fuzzy Mathematics and Informatics, 4(1), 83–98. (DOI yok)
Yager, R. R. (2014). Pythagorean membership grades in multicriteria decision making. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 22(4), 958–965. DOI: 10.1109/TFUZZ.2013.2278989
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Olfat, L., & Turskis, Z. (2015). Multi-criteria inventory classification using a new method of evaluation based on distance from average solution (EDAS). Informatica, 26(3), 435–451. DOI: 10.15388/Informatica.2015.57