Uzantı kartı · Bulanık
Bulanık LMAW (Božanić, Pamučar, Milić, Marinković ve Komazec, 2022)
Bulanık LMAW, uzmanların kriterlere verdiği öncelik derecelerini kesin sayı yerine üçgen bulanık sayıyla ifade ettiği durumlar için çalışan LMAW biçimidir. Çıktısı bir sıralama değil, kriter ağırlık vektörüdür.
Temel yöntem
LMAW →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; logaritmik sıkıştırma mantığı değişmez.
Hücreler. LMAW'ın sıralama biçiminde her hücre bir seçeneğin bir kriterdeki kesin performansıdır. Burada hücre yoktur; onun yerine her uzman, her kriter için önceden ilan edilmiş dokuz basamaklı bir öncelik ölçeğinden tek bir sözel terim seçer. Ölçek "Kesinlikle Düşük" (1; 1; 1) ile başlar, "Orta" (2; 2,5; 3), "Eşit" (2,5; 3; 3,5) üzerinden "Kesinlikle Yüksek" (4,5; 5; 5) ile biter. Birden fazla uzman varsa her uzmanın öncelik üçgenleri kriter başına Bonferroni ortalamasıyla birleştirilir; tek uzmanla bu adım üçgeni olduğu gibi bırakır.
Ağırlıkların çözülmesi. Kesin LMAW'da yöne duyarlı standartlaştırma ve ardından logaritmik dönüşüm seçenek performanslarına uygulanır. Burada standartlaştırmanın karşılığı, her kriterin öncelik üçgenini sabit bir mutlak anti-ideal noktaya (0,5; 0,5; 0,5) oranlamaktır; bu oran LMAW'daki yöne duyarlı standartlaştırmanın bulanık ve tek yönlü (yalnız "öncelik ne kadar yüksek") karşılığıdır. Elde edilen oran üçgenlerinin logaritması alınır ve kriterler arasındaki orta değerlerin çarpımına bölünür; bu, kesin LMAW'ın ikinci adımıyla aynı mantıktır, ama artık kriterlerin performansı değil önceliği üzerinde çalışır.
Durulaştırma. Kesin LMAW zaten tek sayı üretir. Burada ağırlıklar önce üçgen bulanık olarak bulunur, sonra dereceli ortalamayla (alt+4×orta+üst, altıya bölüm) tek sayıya indirilir ve toplamı yeniden 1'e normalize edilir. Belirsizlik ilk adımda değil son adımda tüketilir.
DecisionMind klasik Bulanık LMAW'da anti-ideal noktayı (0,5; 0,5; 0,5), tek uzmanda Bonferroni'nin kimlik dönüşümüne indirgenmesini ve dereceli ortalama durulaştırmasını sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Ağırlık, temel LMAW'daki gibi bir kriterin bu karşılaştırma kümesinde diğerlerine göre göreli önemini gösterir; toplamları her zaman 1'dir. Sıralama değildir, bir alternatifle ilgili hiçbir şey söylemez.
Fark şurada. Ağırlık, üçgen bulanık bir öncelik yargısından durulaştırılarak çıkmıştır ve durulaştırılmış tek sayı bu yaklaşıklığı gizler. İki kriterin ağırlığı birbirine yakınsa, bu yakınlığın uzmanın seçtiği sözel terimin bir basamak değişmesine duyarlı olup olmadığı ayrıca sınanmalıdır.
Bu nedenle:
"Bulanık LMAW ağırlığı bu kadar çıktığına göre kriterin önemi bu düzeyde kesindir"
yerine:
"Bu ağırlık, uzmanın seçtiği bulanık öncelik teriminin durulaştırılmış hâlidir; terim bir basamak değişseydi ağırlığın büyüklüğü de değişirdi"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar kriterlerin önceliğini kesin bir sayı yerine "yaklaşık", "kesinlikle yüksek" gibi sözel bir terimle veriyorsa ve bu yaklaşıklığı tek sayıya indirmek yapay bir kesinlik yaratacaksa bu uzantı kullanılır. Ölçülmüş bir önceliği, örneğin bir kriterin nesnel ağırlığı zaten başka bir yöntemden belliyse, üçgene açmak belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir.
LMAW'ın kesin biçiminin çıkış koşulu burada geçerli değildir, çünkü iş türü değişmiştir: burada seçenek sıralanmaz, kriter ağırlıklandırılır. Ölçek analizden önce ilan edilmeli ve tüm uzmanlara aynı uygulanmalıdır; aksi hâlde aynı sözel terim farklı sayısal karşılıklara gelir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Anti-ideal noktayı ölçeğin alt sınırından büyük seçmek. Manifest kaydının uyardığı gibi, anti-ideal noktanın (0,5; 0,5; 0,5) üst sınırı ölçekteki en düşük terimin alt sınırından küçük olmalıdır; aksi hâlde logaritmanın içi sıfırın altına düşer ve hesap tanımsız kalır.
Tek uzmanla Bonferroni ortalamasını olduğu gibi uygulamaya çalışmak. Bonferroni ortalaması birden fazla uzman gerektirir; tek uzmanda bu adım kimlik dönüşümüne (üçgeni değiştirmeden bırakmaya) indirgenir. Bu bir kısayol değil, yöntemin kendi kuralıdır.
Sözel ölçeği ilan etmemek ya da uzmandan uzmana değiştirmek. "Kesinlikle Yüksek" teriminin karşılığı olan üçgen sayı analizden önce sabitlenir; farklı bir üçgenle aynı terimi kullanmak sonuçları karşılaştırılamaz hâle getirir.
Durulaştırmayı ilk adımda yapmak. Öncelik üçgenlerini baştan tek sayıya indirip kesin bir ağırlıklandırma yöntemi koşturmak Bulanık LMAW değildir; belirsizlik ilk adımda silinir ve terimin genişliğinde taşınan bilgi kaybolur.
Temel ilke şudur:
Bulanık LMAW ağırlıkları, uzmanın kriterlere verdiği bulanık öncelik teriminin durulaştırılmış bir özetidir; hangi sözel ölçeğin ve hangi anti-ideal noktanın kullanıldığı raporda açıkça belirtilmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Manifestte bu tek uzmanlı, iki kriterli tablo formüle sadık, kapalı biçimde elle izlenebilen bir kurgudur. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Tek uzmanın iki kriteri ağırlıklandırması (DecisionMind doğrulama örneği)
Bir kurul, bir tedarikçi seçimine geçmeden önce yalnız iki kriteri ağırlıklandıracaktır: teslimat güvenilirliği ve birim fiyat esnekliği. Tek bir uzman, dokuz basamaklı ölçekten teslimat güvenilirliğine "Kesinlikle Yüksek" (4,5; 5; 5), birim fiyat esnekliğine "Orta" (2; 2,5; 3) demiştir. Anti-ideal nokta (0,5; 0,5; 0,5) olarak sabittir.
| Kriter | Sözel terim | Üçgen (alt; orta; üst) |
|---|---|---|
| Teslimat güvenilirliği | Kesinlikle Yüksek | (4,5; 5; 5) |
| Birim fiyat esnekliği | Orta | (2; 2,5; 3) |
Yöntem her üçgeni anti-ideal noktaya oranlar, tek uzman olduğu için Bonferroni adımı üçgeni değiştirmeden bırakır, orta değerlerin çarpımına göre logaritmasını alır ve dereceli ortalamayla durulaştırıp yeniden normalize eder.
| Kriter | Ağırlık |
|---|---|
| Teslimat güvenilirliği | 0,5878 |
| Birim fiyat esnekliği | 0,4122 |
Sonucu şöyle okuyabiliriz. Teslimat güvenilirliği, birim fiyat esnekliğinden yaklaşık 1,4 kat daha ağırdır; bu oran doğrudan "Kesinlikle Yüksek" ile "Orta" terimlerinin üçgenlerinden gelir.
Kurulun bir tereddüdü var. "Kesinlikle Yüksek" yerine bir basamak daha zayıf bir terim, "Çok Yüksek" (4; 4,5; 5), seçilseydi ne olurdu? Bu durumda ağırlıklar 0,5780 ve 0,4220'ye kayar; bunu bağımsız bir Python hesaplamasıyla doğruladık. Fark küçüktür, çünkü iki terim ölçekte birbirine bitişiktir. İki terimin yer değiştirmesi, yani "Orta" ile "Kesinlikle Yüksek" karşılıklı verilseydi, ağırlıklar da tam olarak yer değiştirir: 0,4122 ve 0,5878. Bu, ağırlığın büyüklüğünün doğrudan seçilen terime bağlı olduğunu gösterir.
Raporda: "Bu iki kriterlik en basit durumda teslimat güvenilirliği, birim fiyat esnekliğinin yaklaşık 1,4 katı ağırlıkla (0,5878'e 0,4122) öne çıkmaktadır; bu oran seçilen sözel terime bağlıdır, bir basamak daha zayıf bir terim seçilseydi oran hafifçe daralırdı (0,578'e 0,422)."
Kaynak: DecisionMind F-LMAW manifesti, doğrulama örneği. Adımlar Božanić, Pamučar, Milić, Marinković ve Komazec'in (2022) üçgen bulanık LMAW tanımına dayanır; kaynak PDF'e derleme sırasında erişilemediği için adım adım formülasyon Yüksel Aydın'ın (2025) aynı yöntemi anlatan Türkçe kitap bölümünden aktarılmıştır. Ağırlıklar ve duyarlılık bu kartın yazarınca bağımsız Python hesabıyla doğrulanmış, DecisionMind manifestindeki kapalı biçim sonuçla (1e-6 toleransla) örtüşmektedir.
2. Yayıncılık: Bir yayınevinin yeni kitap teklifi kriterlerini ağırlıklandırması
Bir yayınevi, gelen kitap tekliflerini değerlendirmeden önce dört kriteri ağırlıklandıracaktır: yazarın önceki satış performansı, konunun güncelliği, çeviri ya da düzenleme maliyeti ve editöryel uygunluk. Yayın kurulu tek bir toplantıda uzlaşarak her kriter için dokuz basamaklı ölçekten bir terim seçmiştir; kurul konunun güncelliğini "Kesinlikle Yüksek", maliyeti "Düşük" bulmuştur.
Yöntem her terimi anti-ideal noktaya oranlar, logaritmik dönüşümden geçirir ve dereceli ortalamayla durulaştırıp normalize eder. Diyelim ki konunun güncelliği en yüksek ağırlığı, maliyet en düşük ağırlığı aldı.
Kurulun tereddüdü şudur. Konunun güncelliğine verilen "Kesinlikle Yüksek" terimi, kurul üyelerinden birinin kişisel merakını yansıtıyor olabilir; bir basamak aşağısı "Çok Yüksek" seçilseydi ağırlık dağılımı ne kadar değişirdi, bu kurulda ayrıca tartışılmalıdır. Ayrıca yazarın önceki satış performansı ölçülebilir bir veriyken bunun sözel bir terime çevrilmiş olması, ölçülmüş bilginin gereksiz yere bulanıklaştırılıp bulanıklaştırılmadığı sorusunu doğurur.
Raporda: "Kurulun verdiği sözel önceliklerle konunun güncelliği en yüksek ağırlığı almıştır; bu kriterin terimi bir basamak değişirse ağırlık dağılımı yeniden hesaplanmalıdır. Yazarın satış performansı ölçülmüş bir veri olduğundan, bu kriterin sözel yerine kesin biçimde ağırlıklandırılıp ağırlıklandırılmayacağı ayrıca değerlendirilmelidir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte anti-ideal nokta (0,5; 0,5; 0,5) yerine örneğin (2; 2; 2) gibi bir noktayla, yani ölçekteki en düşük terimin alt sınırından büyük bir noktayla girilseydi, logaritmanın içi tanımsız kalırdı ve motor hata vermelidir; "sıfıra yakın küçük bir sayı" ile durumu gizlemek yanlıştır. İkinci yanlış, iki uzmandan gelen öncelik terimlerini önce ayrı ayrı durulaştırıp sonra ortalamaktır; DecisionMind'ın Bonferroni birleştirmesi bulanık düzeyde, durulaştırmadan önce yapılır. Üçüncü yanlış, çıkan ağırlık vektörünü bir sıralama sanıp "en ağırlıklı kriter kazanan seçenektir" gibi yorumlamaktır; bu yöntem hiçbir seçeneği değerlendirmez.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/f-lmaw
Božanić, D., Pamučar, D., Milić, A., Marinković, D., & Komazec, N. (2022). Modification of the Logarithm Methodology of Additive Weights (LMAW) by a Triangular Fuzzy Number and Its Application in Multi-Criteria Decision Making. Axioms, 11(3), 89. DOI: 10.3390/axioms11030089
Pamučar, D., Žižović, M., Biswas, S., & Božanić, D. (2021). A new logarithm methodology of additive weights (LMAW) for multi-criteria decision-making: Application in logistics. Facta Universitatis, Series: Mechanical Engineering, 19(3), 361–380. DOI: 10.22190/FUME210214031P
Yüksel Aydın, E. (2025). Bulanık LMAW Yöntemi (Bölüm 9). İçinde: G. Demir (Ed.), Sosyal Bilimlerde Stratejik Karar Verme: Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ile Uygulamalar. Özgür Yayınları. DOI: 10.58830/ozgur.pub768
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338–353. DOI: 10.1016/S0019-9958(65)90241-X