Uzantı kartı · Bulanık
Fermatean bulanık COPRAS
COPRAS'ın, kriter değerlendirmesinin bir yargıyı hem destekleme hem reddetme derecesiyle verildiği ve bu iki derecenin sezgisel bulanığın izin verdiğinden daha geniş bir bölgede birlikte yüksek olabildiği durumlar için çalışan biçimidir. Fayda ve maliyet toplamlarını bu destek-ret çiftleri üzerinden kurar.
Temel yöntem
COPRAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; fayda-maliyet oranı mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin COPRAS'ta her hücre tek bir sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: bir yargıyı destekleme derecesi (μ) ve reddetme derecesi (ν). Sezgisel bulanıkta bu ikisinin toplamı 1'i aşamaz; Fermatean bulanıkta sınır daha geniştir, ikisinin küpünün toplamı 1'i aşamaz (μ³+ν³≤1). Bu, μ=0,8 ve ν=0,5 gibi toplamı 1'i aşan ama küp toplamı 1'in altında kalan çiftlerin de geçerli olmasını sağlar; bir yargı hem güçlü desteklenip hem güçlü reddedilebilir. Kriter ağırlıkları kesin (tek sayı) olarak dışarıdan verilir.
Ölçek eşitleme. DecisionMind önce her çifti tek bir skora indirger: bu skor μ³−ν³'tür ve −1 ile 1 arasında değişir. Negatif çıkabildiği için skora 1 eklenip [0,2] aralığına kaydırılır. Kesin COPRAS'taki sütun toplamına bölme normalizasyonu, bu kaydırmadan sonra elde edilen skorlar üzerinden yapılır. Bu, IF-COPRAS'taki Chen-Tan puan farkı kaydırmasıyla aynı mantıktır; yalnız skor fonksiyonu μ³−ν³'e genişletilmiştir.
Uzaklık / skor / birleştirme. Normalize edilip ağırlıklandırılmış skorlar, kesin COPRAS'taki gibi fayda toplamı ve maliyet toplamına ayrılır; göreli önem değeri (Q) aynı oranla, düşük maliyeti ödüllendiren düzeltme terimiyle kurulur.
Sonuç ve durulaştırma. Durulaştırma en baştadır: destek-ret çifti daha ilk adımda tek bir skora (μ³−ν³) iner, geri kalan hesap kesin COPRAS'la birebir aynı adımları izler. Çıktı doğrudan kesin COPRAS'takiyle aynı biçimde tek bir fayda derecesidir.
DecisionMind bu ailede μ³−ν³ skor fonksiyonunu ve +1 kaydırmasını sabit tutar; başka bir skor tanımı ya da destek-ret çiftini ayrı ayrı normalize eden bir yol izlenmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı kesin COPRAS'takiyle aynı biçimde bir fayda derecesi ve sıradır; okunması da aynıdır. Fark şurada: bu puan destek ile reddin küp farkına dayanır ve sezgisel bulanığın izin vermediği "hem yüksek destek hem yüksek ret" durumlarını da kapsar. Aynı görünen bir μ³−ν³ farkı, destek ve ret ikisi de yüksekken ya da ikisi de düşükken ortaya çıkabilir; fayda derecesi bu ikisini ayırt etmez.
Bu nedenle:
"Fermatean bulanık COPRAS bu seçeneği daha güvenilir buldu"
yerine:
"Fayda derecesi yalnız destek ile reddin küp farkına dayanır; A2 100,00 ile öndedir ve bu, A2'nin destek-ret çiftinin ne kadar güçlü hem desteklenip hem çekince taşıdığı ayrıca incelenmeden 'daha güvenilir' anlamına gelmez"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriter değerlendirmesi bir yargıya dayanıyorsa ve bu yargının destek ile ret derecesi, sezgisel bulanığın izin verdiğinden daha güçlü biçimde birlikte ifade edilmek isteniyorsa bu uzantı uygundur. Örnek: bir uzman bir yazılım tedarikçisini hem yüksek güvenle destekliyor hem ciddi bir çekince taşıyorsa ve bu iki duygu sezgisel bulanığın μ+ν≤1 sınırına sığmıyorsa. Kriter yalnız "ne kadar uygun" diyorsa ve ayrı bir ret kanıtı yoksa, bu genişletilmiş sınırın bir katkısı olmaz; sezgisel bulanık ya da bulanık yeterlidir. Kesin COPRAS'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da tam telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Küp toplamı sınırını (μ³+ν³≤1) denetlemeden hücre girmek. Bu sınırın dışındaki bir çift geçersizdir; sezgisel bulanığın μ+ν≤1 sınırını burada uygulamak yanlıştır, Fermatean bulanığın kendi sınırı daha geniştir.
Skor fonksiyonunu (μ³−ν³) tek doğru seçenek sanıp raporda belirtmemek. Farklı skor tanımları farklı sıra verebilir; kullanılan fonksiyon raporda yazılmalıdır.
Kaydırma sabitini (+1) göz ardı edip skorları doğrudan sütun toplamına bölmek. Negatif skorlar kaydırılmadan bölünürse sütun toplamı negatif çıkabilir ve fayda dereceleri anlamsızlaşır.
Kriter yönünü yanlış işaretlemek. Bir maliyet kriteri "çoğu iyi" işaretlenirse, o kriterdeki yüksek destek fayda toplamına dahil edilir ve sonuç tersine dönebilir.
Temel ilke şudur:
Fermatean bulanık COPRAS, sezgisel bulanığın sığmadığı güçlü destek-ret birlikteliklerini optimal bir fayda derecesine kadar taşımak içindir; küp toplamı sınırı denetlenmeden ya da kaydırma adımı atlanarak yapılan her uygulama bu bilgiyi bozar.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir: Fermatean bulanık COPRAS ailesi için ortak kabul görmüş, sayfa numarasıyla izlenebilir tek bir literatür örneği yoktur; bu yüzden manifest üç seçenekli, üç kriterli, elle izlenebilir bir sentetik tablo kullanır. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç seçenek, üç kriter (DecisionMind doğrulama örneği)
Üç seçenek üç kriterde değerlendirilmiştir; ilk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü azı iyidir. Puanlar destek-ret çifti olarak verilmiştir.
| Seçenek | C1 | C2 | C3 (maliyet) |
|---|---|---|---|
| A1 | destek 0,70 / ret 0,40 | destek 0,50 / ret 0,50 | destek 0,60 / ret 0,50 |
| A2 | destek 0,80 / ret 0,30 | destek 0,60 / ret 0,40 | destek 0,40 / ret 0,60 |
| A3 | destek 0,60 / ret 0,50 | destek 0,70 / ret 0,40 | destek 0,50 / ret 0,50 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her çifti μ³−ν³ skoruna indirger, 1 ekleyip kaydırır, sütun toplamına göre normalize edip ağırlıkla çarpar. K1 ve K2'deki değerleri fayda toplamında, K3'tekini maliyet toplamında biriktirir; göreli önem değerini (Q) hesaplayıp en yükseğe bölüp yüzdeye çevirir.
| Seçenek | Fayda derecesi | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 100,00 | 1 |
| A3 | 88,44 | 2 |
| A1 | 84,16 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, en ağırlıklı kriter olan C1'de en yüksek destek (0,80) ve en düşük rede (0,30) sahiptir; C3'te (maliyet) de destek-ret ters çevrildikten sonra en avantajlı konumdadır. Bu iki üstünlük A2'yi C2'deki orta düzey performansına rağmen birinci sıraya taşır. A1, C1'de A2'den zayıf, C3'te en pahalı seçenek olduğu için son sıradadır.
Kararın tereddüdü şudur: ağırlık C2'ye yoğunlaştırılıp C1=0,10, C2=0,68, C3=0,22 olarak yeniden dağıtılırsa, fayda değerleri (Q üzerinden) A1 için 0,2965, A2 için 0,3506, A3 için 0,3529 çıkar (bağımsız Python ile DecisionMind motoru yeniden koşturularak hesaplandı). A3, A2'yi geçip birinci sıraya yükselir; aradaki fark yalnızca 0,0022'dir, yani bu iki seçenek arasındaki sıra bu ağırlık dağılımında neredeyse bir beraberliktir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla (0,40; 0,35; 0,25) A2 en yüksek fayda derecesine sahiptir (100,00). Ağırlık C2'ye belirgin biçimde kaydırıldığında (0,10; 0,68; 0,22) A3 ile A2 neredeyse eşitlenip sıra değişebilmektedir; bu nedenle ağırlık dağılımı raporda ayrıca gerekçelendirilmelidir."
Kaynak: DecisionMind'ın Fermatean Bulanık COPRAS motorunun doğrulama örneği; literatürde paylaşılan ortak bir FF-COPRAS uygulama tablosu bulunmadığı için sentetik olarak kurulmuş, beklenen sonuçlar manifestteki formül zincirinden (μ³−ν³ skoru, +1 kaydırma, sütun toplamı normalizasyonu, fayda/maliyet ayrımı, Q formülü) türetilmiştir. Ağırlık değişikliği senaryosunun sayıları bu kartın yazarınca aynı motorla bağımsız olarak yeniden hesaplanmıştır.
2. Yazılım tedariki: Bir kurumun bulut altyapı sağlayıcısı seçimi
Bir kurum, kritik iş yükünü taşıyacak bulut altyapı sağlayıcısını üç aday arasından seçecektir. Üç ölçüt vardır: hizmet kesintisi geçmişi (azı iyi), teknik destek yanıt hızı (çoğu iyi) ve veri taşıma maliyeti (azı iyi). Bilgi işlem ekibi her sağlayıcı için hem ne kadar güvendiğini hem ne kadar çekince duyduğunu ayrı ayrı, destek-ret çifti olarak bildirmiştir; bir sağlayıcı hakkında ekip hem yüksek güven hem geçmiş bir olaydan kaynaklanan ciddi bir çekince taşımaktadır ve bu iki duygunun toplamı 1'i aşmaktadır.
Yöntem üç sağlayıcıyı karşılaştırır: kesinti geçmişi ve maliyette destek-reddi yer değiştirir, skorları kaydırıp normalize eder, ağırlıklarla çarpıp toplar. Teknik destek yanıt hızına en yüksek ağırlık verilmiştir. Diyelim ki en hızlı yanıt veren sağlayıcı aynı zamanda en yüksek çekinceye sahip olandır; yine de birinci çıkar, çünkü yanıt hızının ağırlığı çekinceyi taşıyan diğer ölçütlerden fazladır.
Ekibin tereddüdü şudur: bu sağlayıcı hakkındaki çekincenin kaynağı iki yıl önceki tek bir kesinti olayıdır. Bu çekince güncel referanslarla teyit edilmeden sözleşme uzatılırsa risk göz ardı edilmiş olur; ekip ya çekinceyi ikinci bir kaynaktan doğrulamalı ya da yanıt hızı ağırlığını düşürüp sonucu yeniden görmelidir.
Raporda: "Teknik destek yanıt hızına verilen yüksek ağırlıkla en hızlı sağlayıcı öne çıkmaktadır. Bu sağlayıcı hakkındaki çekince tek bir geçmiş olaya dayandığından, sözleşme öncesi güncel referanslarla doğrulanması önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici tabloda C3 kriterinde destek-reddi yer değiştirmek yerine tersini almak (1 bölü destek gibi kesin COPRAS mantığını uygulamak): bu, küp toplamı sınırını (μ³+ν³≤1) bozar ve geçersiz bir çift üretir. İkinci yanlış, A2'nin 100,00 fayda derecesini "yüzde yüz güvenilir" diye raporlamaktır; bu değer yalnız bu üç seçenek arasında en iyisi olduğu anlamına gelir. Üçüncü yanlış, kaydırma adımını (+1) atlayıp negatif skorları doğrudan sütun toplamına bölmektir; bu durumda payların işareti karışabilir ve fayda dereceleri anlamsızlaşır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/ff-copras
Senapati, T., & Yager, R. R. (2020). Fermatean fuzzy sets. Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing, 11, 663–674. DOI: 10.1007/s12652-019-01377-0
Senapati, T., & Yager, R. R. (2019). Fermatean fuzzy weighted averaging/geometric operators and its application in multi-criteria decision-making methods. Engineering Applications of Artificial Intelligence, 85, 112–121. DOI: 10.1016/j.engappai.2019.05.012
Zavadskas, E. K., & Kaklauskas, A. (1996). Determination of an efficient contractor by using the new method of multicriteria assessment. In International Symposium for the Organization and Management of Construction: Shaping Theory and Practice, Vol. 2, 94–104. (DOI yok)
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3