Fuzzy ELECTRE III (Montazer, Qahri Saremi & Ramezani, 2009)

Girdi bulanıktır, işleyiş Fuzzy ELECTRE II'dekiyle aynı mantıkla en baştan kesinleşir.

Hücreler. Performans puanları (Montazer ve arkadaşlarının örneğinde bir bulanık uzman karar destek sisteminin çıktısı olarak) üçgen bulanık sayı biçimindedir. Eşikler de, yani kayıtsızlık (q), tercih (p) ve veto (v), üçgen olarak verilebilir.

Durulaştırma nerede olur: burada da, en başta. DecisionMind'ın bu klasik Fuzzy ELECTRE III'te sabit tuttuğu sıra, Fuzzy ELECTRE II ile aynıdır. Performans puanları ve üç eşik de dahil olmak üzere her şey, hesabın ikinci adımında ağırlık merkeziyle ((l+m+u)/3) tek seferde kesin sayıya indirilir. Bu adımdan sonra elde kesin bir karar matrisi ve kesin üç eşik tablosu vardır. Geri kalan on adımın hiçbiri, yani eşik sırası doğrulama, kriter bazında kademeli uyum ve uyumsuzluk, güvenilirlik derecesi, iki yönlü damıtma ve kesişim, artık bulanık sayı görmez.

Uyum / uyumsuzluk / güvenilirlik. Kesinleşen performans ve eşikler üzerinde, ELECTRE III kartında anlatılan kademeli geçiş aynen işler: fark kayıtsızlık eşiğinin altındaysa tam uyum, tercih eşiğinin üstündeyse hiç uyum yok, arası kademeli. Uyumsuzluk da aynı şekilde tercih ve veto eşikleri arasında kademelidir. Güvenilirlik derecesi, genel uyumun yüksek uyumsuzluk gösteren kriterlerce aşağı çekilmesiyle kurulur; bunların hepsi kesin sayılar üzerinde yapılır.

Sonuç ve durulaştırma. DecisionMind bu manifestte Montazer ve arkadaşlarının kendi net-güç (Yager) formülü yerine, Roy'un (1978) kanonik iki yönlü damıtma prosedürünü (inen ve çıkan damıtmaların kesişimi) sabit tutar; sonuç kesin ELECTRE III'teki gibi kesin tercih, eşitlik ve kıyaslanamaz ilişkilerden oluşan bir kısmi sıradır. Durulaştırma zaten ikinci adımda bittiği için sıralamanın kendisi ayrıca durulaştırma gerektirmez.

Temel yöntemle aynı olan kısım: bir seçeneğin "birinci" çıkması her kriterde en iyi olduğu anlamına gelmez; kıyaslanamaz çiftler bir hata değil, verinin bu ikisini ayıramadığının işaretidir.

Fark şurada: bu sıra, uzman sisteminin ürettiği bulanık puanların en baştan kesinleştirilmesinden sonra kurulmuştur. Sıranın sağlamlığı, yani hangi seçeneklerin birbirine göre konumunun hassas olduğu, puanın hangi bulanık aralıktan geldiğine değil, üç eşiğin, özellikle veto eşiğinin, seçimine bakılarak okunur. Veto eşiği daraltıldığında, yani "bu kadar büyük bir fark artık kabul edilemez" çizgisi aşağı çekildiğinde, kesinleşmiş küçük bir fark bile bir kriteri tek başına belirleyici hâle getirebilir.

Bu nedenle:

"Fuzzy ELECTRE III, V3'ü en iyi seçenek olarak buldu, bu sonuç bulanık girdinin sağlamlığını gösterir"

yerine:

"Uzman sisteminin bulanık puanları kesinleştirildikten sonra, seçilen kayıtsızlık/tercih/veto eşikleriyle V3 iniş ve çıkış damıtmalarının ikisinde de öndedir; bu sıralamanın hangi kriterde ne kadar sağlam olduğu, o kriterin veto eşiğine bakılarak ayrıca sınanmalıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

Performans yargısı bir uzman sisteminden ya da sözel değerlendirmeden geliyorsa ve bunu önceden ilan edilmiş bir kuralla üçgene çevirip tek bir kesin ELECTRE III akışına (kademeli eşiklerle) sokmak yeterliyse. Ölçülmüş bir performansı üçgene açmak burada da belirsizlik üretmek olur; ölçülmüş hücre üçgenin üç bileşeni eşit yazılarak (l=m=u) gömülür.

Kesin ELECTRE III'ün çıkış koşulu burada da geçerlidir: eşikleri (kayıtsızlık, tercih, veto) belirleyecek bir uzman görüşü olmalıdır; bu eşikler dışarıdan gelir, veriden tahmin edilmez. Belirsizliği sona kadar taşımak (erken durulaştırmadan kaçınmak) amaçlanıyorsa bu klasik biçim yeterli değildir.

Üç eşiği (q, p, v) birbirine çok yakın ya da veriye bakmadan "standart" seçmek. Kesin ELECTRE III'teki bu hata burada da geçerlidir; kademeli geçişin faydası eşikler ayırt ediciyse ortaya çıkar.

Veto eşiğini çok sıkı seçip "yöntem hiçbir seçeneği ayıramadı" diye şaşırmak. Kesinleşmiş küçük bir fark bile, veto eşiği aşırı daraltılırsa tek başına belirleyici hâle gelebilir ve hemen her çift kıyaslanamaz çıkabilir.

İniş ve çıkış damıtmalarından yalnızca birini kullanmak. Nihai sonuç ikisinin kesişimidir; tek yönlü bir damıtma tam bir resim vermez. Bu, kesin ELECTRE III'ten miras kalan bir hatadır.

Önce durulaştırmayı "kayıp" saymak. Bu yöntemde durulaştırma bir eksiklik değil, tasarımın kendisidir; performans ve eşiklerin ikisi de aynı ikinci adımda kesinleşir. Yalnız performansı kesinleştirip eşikleri bulanık bırakmak (ya da tersi) iki farklı ölçekte karşılaştırma yapmaya yol açar.

Temel ilke şudur:

Fuzzy ELECTRE III'te bulanıklık yalnız uzman sisteminin puan üretme biçimidir; DecisionMind bunu ikinci adımda kesinleştirir ve geri kalan her şeyi kesin ELECTRE III'ün kademeli eşik mantığıyla yürütür. Sıranın hangi kriterde kırılgan olduğu, o kriterin veto eşiğine bakılarak sınanmalıdır.