Uzantı kartı · Bulanık
Fuzzy MABAC
Fuzzy MABAC, kriter puanları uzman tahminine dayandığında ve tek sayıya indirilemeyecek kadar yaklaşık olduğunda kullanılan MABAC biçimidir. Sınır yaklaşım alanını ve seçeneğin bu sınıra uzaklığını bulanık sayılar üzerinde hesaplar, sonucu yine tek bir puanla sıralar.
Temel yöntem
MABAC →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; sınır yaklaşım alanı mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MABAC'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç sayıdır: en düşük, en olası, en yüksek. Kriter ağırlıkları da aynı biçimde üçgendir; kesin ağırlık verilecekse üç bileşeni aynı yazılır. DecisionMind'ın Fuzzy MABAC'ı grup kararı birleştirmesi yapmaz; her hücre tek bir üçgen olarak girilir.
Ölçek eşitleme. Kesin MABAC her sütunu kendi en küçük ve en büyük değerine göre 0-1 arasına yerleştirir. Fuzzy MABAC bunu üç bileşen üzerinde ayrı ayrı yapar ama tek bir ortak payda kullanır: sütundaki en yüksek üst değer ile en düşük alt değer arasındaki fark. Fayda kriterinde her bileşen bu farka bölünerek büyütülür, maliyet kriterinde sıra ters çevrilir. Kesin yöntemle aynı doğrusal mantık, üç bileşene birden uygulanmış hâlidir.
Ağırlıklama ve kaydırma. Eşitlenmiş üçgene önce 1 eklenir, sonra kriterin üçgen ağırlığıyla bileşen bileşen çarpılır. Bu "+1" kaydırması kesin MABAC'takiyle aynı teknik zorunluluktan gelir, çünkü bir sonraki adımdaki geometrik ortalama sıfır ya da negatif bir üçgenle çalışamaz.
Sınır yaklaşım alanı ve uzaklık. Sınır, her bileşen için ayrı ayrı alınan geometrik ortalamadır; böylece sınırın kendisi de bir üçgendir. Seçeneğin sınıra uzaklığı, kesin MABAC'taki gibi çıkarma ile bulunur, ama üçgenler arası çıkarma çapraz bileşenle yapılır. Bir üçgenin en düşük ucu sınırın en yüksek ucundan, en yükseği ise sınırın en düşüğünden çıkarılır. Böylece iki üçgenin gerçek belirsizlik payı uzaklığa yansır; üçgenlerden biri geniş, biri dar olabilir.
Sonuç ve durulaştırma. Her uzaklık üçgeni önce merkezle tek sayıya indirilir. Merkez, üç bileşenin ortalamasıdır ve COA olarak kısaltılır. Bu tek sayılar sonra kriterler boyunca toplanır. DecisionMind bu merkez durulaştırmasını sabit tutar. Başka bir durulaştırma kuralı kullanılırsa, örneğin yalnız en olası değer alınırsa, farklı bir puan sırası çıkabilir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Puanın okunuşu kesin MABAC ile aynıdır. Pozitif puan sınırın üzerinde, negatif puan sınırın altında olduğu anlamına gelir ve bu okuma yalnız bu seçenek kümesi için geçerlidir. Fark şurada: bu puan tek bir sayı olarak görünse de altında üç katmanlı bir belirsizlik vardır. Bu belirsizlik durulaştırma adımında tek sayıya indirildiği için görünmez. İki seçeneğin puan farkı küçükse, bu fark girdilerdeki tahminlerin genişliğine duyarlıdır; bu genişlik üçgenin ne kadar açık olduğunu gösterir.
Bu nedenle:
"Fuzzy MABAC belirsizliği hesaba kattığı için A2'nin üstünlüğü kesindir"
yerine:
"Uzman tahminleri üçgen olarak girilmiş, belirsizlik sınır uzaklığı hesabına kadar taşınmıştır; A2 sınırın en üzerinde, A1 en altındadır ve A1-A3 arasındaki sıra tek bir kriterdeki tahmin değişimine duyarlıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterler ölçülmemişse, uzman tahminine ya da yargısına dayanıyorsa ve bu tahminin bir aralığı ile en olası noktası ayrı ayrı biliniyorsa bu uzantı kullanılır. Tipik durumda, henüz gerçekleşmemiş bir performans oranı "en az, en olası, en çok" biçiminde tahmin edilir; bu oran verim, uyum ya da memnuniyet gibi bir ölçüt olabilir.
Kriterler ölçülmüş, sayılmış ya da faturalanmışsa temel yöntemde kalınır. Ölçülmüş bir orana genişlik eklemek belirsizlik modellemek değil, belirsizlik üretmektir. DecisionMind tek veri türü ister; tablo karışıksa ölçülmüş kriter de üçgene yazılır ve üç bileşeni aynı sayı olur. Bu, bilgi eklemez; yalnız biçime uyar.
Çıkış noktası kesin MABAC ile aynıdır. Bu uzantı da telafi edicidir; bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa ELECTRE ailesine bakılır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer aralığının l ≤ m ≤ u sırasını bozmak. Üçgenin bileşenleri bu sırayı korumazsa hesabın tamamı geçersizleşir. Örneğin en olası değer en düşükten küçük yazılırsa bu hata oluşur. Girmeden önce her hücre kontrol edilmelidir.
Durulaştırma yöntemini değiştirmeden sonucu farklı bir kaynakla karşılaştırmak. Merkez (COA) dışında bir durulaştırma kullanılırsa, örneğin yalnız en olası değer alınırsa, farklı bir sıra çıkabilir. DecisionMind'ın sabit tuttuğu kural budur; başka bir yazılımla karşılaştırırken bu belirtilmelidir.
Önce durulaştırıp sonra kesin MABAC koşturmak. Üçgenleri baştan tek sayıya indirip kesin yöntemi uygulamak Fuzzy MABAC değildir. Böyle yapılırsa sınır yaklaşım alanı ve uzaklık hesabı artık belirsizlik taşımaz, puan farkları da abartılı çıkar.
"Daha gelişmiş" yanılgısı. Fuzzy MABAC, kesin MABAC'tan daha "doğru" bir sıralama üretmez; yalnız girdinin doğası (tahmin) buna uygunsa daha dürüst bir gösterimdir.
Temel ilke şudur:
Fuzzy MABAC, uzman tahminindeki yaklaşıklığı sınır yaklaşım alanına kadar taşımak içindir; girdiyi baştan kesinleştiren ya da bileşen sırasını bozan her uygulama, yöntemin tek katkısını yok eder.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Yayınlanmış bir makaleden değil, formüllerin elle izlenebilmesi için kurulmuş 3×3'lük sentetik bir TFN tablosundan gelir. Manifestte bu örnek `SYNTHETIC_VERIFIED` olarak damgalanmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç teklifin üç ölçütte tahmin edilen performansı (DecisionMind doğrulama örneği)
Bir kurul üç teklifi (A1, A2, A3) üç ölçütte karşılaştırıyor. İlk iki ölçüt "çoğu iyi" bir performans oranıdır (0-1 arası), üçüncüsü ise "azı iyi" bir maliyet oranıdır. Hiçbiri henüz kesinleşmemiştir; uzmanlar her hücre için en düşük, en olası, en yüksek tahminini üçgen olarak vermiştir.
| Teklif | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) | (0,55; 0,60; 0,65) |
| A2 | (0,75; 0,80; 0,85) | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,35; 0,40; 0,45) |
| A3 | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) |
| Ağırlık | (0,35; 0,40; 0,45) | (0,30; 0,35; 0,40) | (0,20; 0,25; 0,30) |
Yöntem üç ölçütü de üçgen bileşen bileşen eşitler ve ağırlıklandırır. Sonra her ölçüt için sınır yaklaşım alanını (geometrik ortalama üçgenini) kurar ve her teklifin bu sınıra olan uzaklığını çapraz bileşenle hesaplar. Uzaklık üçgenleri merkezle tek sayıya indirilip toplanır.
| Teklif | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,205 | 1 |
| A3 | 0,005 | 2 |
| A1 | -0,145 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, en ağır ölçüt olan C1'de (ağırlık merkezi ≈0,40) hem en yüksek performansı hem en düşük maliyeti taşıdığı için sınırın açık farkla üzerindedir. A3 ile A1 arasındaki fark (0,15) A2'ninkinden küçüktür ve A3'ün C2'deki üstünlüğüne dayanır.
Peki A1'in ikinci ölçüt olan C2'deki tahmini A3'ünkiyle aynı seviyeye (0,65; 0,70; 0,75) çıkarsa ne olur? Bağımsız olarak yeniden hesaplandığında A1 0,003 puana çıkar, A3'ü (-0,047) geçer ve ikinci sıraya yükselir; A2 ise 0,103 puanla birinci kalır. Bu, A1-A3 arasındaki sıranın tek bir ölçütteki tahmin değişimine duyarlı olduğunu, A2'nin liderliğinin ise sağlam kaldığını gösterir.
Raporda: "Uzman tahminleri üçgen bulanık sayı olarak girilmiş, belirsizlik sınır yaklaşım alanına uzaklık hesabına kadar taşınmıştır. A2 0,205 puanla sınırın en üzerindedir; A1 ile A3 arasındaki ikinci sıra, A1'in ikinci ölçütteki tahmini yükseltilirse değişmektedir."
Kaynak: DecisionMind'ın Fuzzy MABAC doğrulama örneği; sentetik 3×3 TFN fixture'ı, manifestteki F adımlarının bağımsız Python ile yeniden hesaplanmasıyla doğrulanmıştır (A2 > A3 > A1). Ortak literatürde paylaşılan, sayfa numarasıyla izlenebilir bir Fuzzy MABAC örneği yoktur; DecisionMind kendi doğrulama tablosunu kullanır.
2. Tarım: Sulama sistemi teknolojisi seçimi
Bir tarımsal kalkınma kooperatifi, henüz sahada denenmemiş üç sulama sistemi teknolojisi arasında seçim yapacaktır. Ölçütler şunlardır: beklenen su tasarrufu oranı, beklenen verim artış oranı (ikisi de "çoğu iyi") ve beklenen kurulum-bakım maliyeti oranı ("azı iyi"). Hiçbir teknoloji bölgede daha önce kurulmadığı için uzmanlar bu oranları üretici beyanına, benzer iklimdeki pilot uygulamalara ve saha mühendislerinin gözlemine dayanarak "en az, en olası, en çok" üçgeniyle tahmin etmiştir.
Yöntem üç teknolojiyi ortak ölçeğe getirir, ağırlıklandırır, sınır yaklaşım alanını kurar ve her teknolojinin bu sınıra uzaklığını hesaplar. Diyelim ki en yüksek su tasarrufu tahmini olan teknoloji aynı zamanda en yüksek maliyet tahminini taşıyor ve toplamda sınırın hafifçe üzerinde kalıyor; orta tasarruflu ama düşük maliyetli teknoloji ise ikinci sırada.
Kooperatifin bir tereddüdü var. Birinci teknolojinin maliyet tahmininin üst ucu, yani en kötümser senaryo, gerçekleşirse ve işletmeler bu üst maliyeti teyit ederse, ikinci teknolojiyle arasındaki küçük fark kapanabilir. Kooperatif bu iki teknolojiyi pilot bir parselde bir sezon daha karşılaştırmadan büyük ölçekli kararı vermemelidir.
Raporda: "Mevcut tahminlerle su tasarrufu ve verim artışında öne çıkan teknoloji sınır yaklaşım alanına göre en güçlü konumdadır; ancak bu teknolojinin maliyet tahmininin üst ucu gerçekleşirse ikinci teknolojiyle fark önemsiz hâle gelmektedir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekteki üçgenleri baştan merkeze indirip (0,70; 0,80; 0,60 gibi tek sayılara) kesin MABAC koşturmaktır. Sıra çoğu zaman aynı çıkar, ama A1-A3 arasındaki 0,15'lik fark böyle yapılınca girdideki tahmin genişliği hiç görünmeden tek bir kesin sayı farkına döner ve rapor olmayan bir kesinlik iddia etmiş olur.
İkinci yanlış, bir hücrede l ≤ m ≤ u sırasını bozmaktır. Örneğin en olası değer en düşükten küçük yazılırsa hesap sessizce yanlış sonuç üretir.
Üçüncü yanlış, sınır yaklaşım alanını "en iyi teklifin tahmini" gibi sunmaktır. Sınır, üç teklifin geometrik ortalamasıdır; en iyisinin değeri değildir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/fuzzy-mabac
Pamučar, D., & Ćirović, G. (2015). The selection of transport and handling resources in logistics centers using Multi-Attributive Border Approximation area Comparison (MABAC). Expert Systems with Applications, 42(6), 3016–3028. DOI: 10.1016/j.eswa.2014.11.057
Chen, C.-T. (2000). Extensions of the TOPSIS for group decision-making under fuzzy environment. Fuzzy Sets and Systems, 114(1), 1–9. DOI: 10.1016/S0165-0114(97)00377-1
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338–353. DOI: 10.1016/S0019-9958(65)90241-X
Torkayesh, A. E., Tirkolaee, E. B., Bahrini, A., Pamucar, D., & Khakbaz, A. (2022). A Systematic Literature Review of MABAC Method and Applications: An Outlook for Sustainability and Circularity. Informatica, 34(4), 899–929. DOI: 10.15388/23-INFOR511