Uzantı kartı · Bulanık
Fuzzy MULTIMOORA
Fuzzy MULTIMOORA, kriter değerleri en düşük-en olası-en yüksek üçlüsüyle (üçgen bulanık sayı) verildiğinde kullanılan MULTIMOORA biçimidir. Oran sistemi, referans noktası ve tam çarpımsal biçimi bu üçlüler üzerinde ayrı ayrı hesaplayıp hâkimiyet kuramıyla tek bir sıraya birleştirir.
Temel yöntem
MULTIMOORA →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; hâkimiyet mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MULTIMOORA'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç sayıdır: en düşük, en olası, en yüksek. Kriter ağırlıkları da üçgen olarak girilebilir, ama DecisionMind bu uzantıda ağırlık belirsizliğini hesaba hiç taşımaz: ağırlık üçgeni ilk adımda merkez değerine ((en düşük + en olası + en yüksek) / 3) indirilir ve geri kalan beş adım boyunca kesin sayı olarak kullanılır. Belirsizlik yalnız karar matrisinin hücrelerinde kalır, ağırlıklarda değil. Bu uzantı grup kararını desteklemez; birden fazla uzmanın üçgenleri varsa birleştirme kart dışında, veri hazırlığı aşamasında yapılmalıdır.
Ölçek eşitleme. Kesin MULTIMOORA sütunu karelerinin toplamının köküne böler. Burada da vektör normalizasyonu yapılır, ama üç bileşen (en düşük, en olası, en yüksek) üzerinde eşzamanlı olarak. Payda, her hücrenin üç bileşeninin kareleri ortalamasının seçenekler boyunca toplanıp kökünün alınmasıyla kurulur; üçgenin üç bileşeni de bu TEK paydaya bölünür. Kesin yöntemdeki mantık aynen korunur, yalnız üç bileşen üzerinde birlikte uygulanır.
Uzaklık / skor / birleştirme. Üç alt yöntem belirsizliği FARKLI noktalarda durulaştırır; bu, uzantının en önemli tasarım kararıdır. Oran sistemi, ağırlıklı üçgenleri toplayıp çıkarır (üçgen aritmetiğiyle) ve SONUNDA tek bir üçgen elde edip bunun merkez değerini alır (ağırlık merkezi durulaştırması, "COA"). Referans noktası ve tam çarpımsal biçim ise normalizasyondan HEMEN SONRA her hücreyi merkez değerine indirir. Geri kalan hesapları, yani en iyi değerden sapmayı ve kriterler arası çarpımı, bu kesin sayılar üzerinde yürütür. Yani oran sistemi bulanıklığı adım adım taşırken, referans noktası ve tam çarpımsal biçim onu normalizasyondan hemen sonra tüketir.
Sonuç ve durulaştırma. Çıktı tek bir sayıdır (üç alt sıranın toplamının eksi işaretlisi); üçgen sayı olarak kalmaz. DecisionMind bu uzantıda ağırlık merkezi durulaştırmasını ((en düşük + en olası + en yüksek) / 3) sabit tutar; başka bir durulaştırma kuralı (en olası değeri almak, en geniş aralığı almak gibi) kullanılmaz.
DecisionMind bu uzantıda şunları sabit tutar: ağırlıkların anında merkez değerine indirilmesi, bileşen-bazlı vektör normalizasyonu, oran sisteminde geç (sonda) durulaştırma ile referans noktası ve tam çarpımsal biçimde erken (normalizasyondan hemen sonra) durulaştırma, ve hâkimiyet kuramının Borda toplamı biçimi.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Nihai sıra, kesin MULTIMOORA'da olduğu gibi üç bakış açısının (ortalama performans, en kötü duruma uzaklık, çarpımsal denge) birleşik özetidir; okunması da aynıdır: bir seçeneğin nihai sırada birinci olması üç alt yöntemin HEPSİNDE birinci olduğu anlamına gelmez.
Fark şudur. Üç alt yöntemden yalnız biri, yani oran sistemi, bulanıklığı sonuna kadar taşır. Diğer ikisi, referans noktası ve tam çarpımsal biçim, normalizasyondan hemen sonra durulaşır ve fiilen kesin veriyle çalışır. Bu yüzden "belirsizlik üç alt yöntemde de eşit ölçüde taşındı" demek yanlıştır; raporda hangi alt yöntemin ne zaman durulaştığı belirtilmelidir.
Bu nedenle:
"Fuzzy MULTIMOORA belirsizliği tüm hesap boyunca taşıdığı için sonuç daha güvenilirdir"
yerine:
"Belirsizlik yalnız oran sisteminde son adıma kadar taşınmıştır; referans noktası ve tam çarpımsal biçim normalizasyondan hemen sonra durulaşmış kesin değerlerle çalışmaktadır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterler uzman yargısından ya da tahminden geliyorsa ve bu değerleri tek sayıya indirmek yapay bir kesinlik yaratacaksa. Ölçülmüş kriterler için üçgen açmak belirsizlik üretir, modellemez; matris tek türde olmak zorundadır (DecisionMind kuralı), ölçülmüş bir kriter de üçgene yazılacaksa üç bileşeni aynı sayı olarak girilir. Kesin MULTIMOORA'nın çıkış koşulu burada da aynen geçerlidir: sıfır ya da negatif değer varsa, ya da bir kriterde asla taviz verilemiyorsa, bu yöntem kullanılmaz. Tam çarpımsal biçim üçgenlerin merkez değeri üzerinde çalıştığından, merkez değeri sıfır ya da negatif olan bir hücre bu bileşeni de tanımsızlaştırır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer aralığını ilan etmemek. Her üçgen en düşük ≤ en olası ≤ en yüksek sırasını sağlamalı, tüm bileşenler negatif olmamalıdır; bu sıralama bozulursa normalizasyon ve referans noktası anlamsızlaşır.
Ağırlık belirsizliğinin taşındığını sanmak. Ağırlık üçgen girilse bile ilk adımda merkez değerine iner; "ağırlıklardaki belirsizlik de sonuca yansıdı" demek bu uzantıda yanlıştır.
Referans noktası ve tam çarpımsal biçimin de üçgen aritmetiğiyle çalıştığını sanmak. Yalnız oran sistemi üçgen aritmetiği kullanır; diğer ikisi normalizasyondan hemen sonra durulaşmış kesin değerler üzerindedir. Aşağıdaki öğretici örnekte bu iki alt yöntemin sayıları, aynı matrisin normalizasyondan sonra doğrudan merkez değerine indirilip kesin MULTIMOORA ile koşturulmasıyla üretilen sayılara neredeyse eşittir. Bu bir tesadüf değildir; uzantının kendi tasarımının bir sonucudur.
Durulaştırma yöntemini değiştirmek ya da raporda belirtmemek. DecisionMind ağırlık merkezi ((en düşük + en olası + en yüksek) / 3) kullanır; başka bir durulaştırma kuralı (en olası değer, en geniş aralık) farklı bir sıra üretebilir ve seçim raporda yazılmalıdır.
Temel ilke şudur:
Fuzzy MULTIMOORA'da belirsizlik yalnız oran sisteminde sona kadar taşınır; referans noktası ve tam çarpımsal biçim normalizasyondan hemen sonra durulaşır, ve bu üç alt yöntemin bulanıklığı aynı ölçüde taşımadığı rapor edilmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir: literatürde paylaşılan ortak bir sayısal örnek bu ailede yoktur (DecisionMind manifesti bunu açıkça belirtir), bu yüzden üç seçenekli üç kriterli küçük bir tablo formül-sadık biçimde sentezlenmiş ve kernel çıktısıyla eşleştirilmiştir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç yatırım projesinin uzman tahminiyle karşılaştırılması (DecisionMind'ın doğrulama örneği)
Bir yatırım komitesi üç projeyi (A1, A2, A3) üç kriterde karşılaştırıyor; ilk iki kriter "çoğu iyi", üçüncüsü "azı iyi". Her hücre, uzman panelinin en düşük-en olası-en yüksek tahminiyle üçgen bulanık sayı olarak verilmiştir; ağırlıklar da üçgen olarak toplanmış, merkez değerlerine indirilmiştir (C1: 0,40, C2: 0,35, C3: 0,25).
| Proje | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) | (0,55; 0,60; 0,65) |
| A2 | (0,75; 0,80; 0,85) | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,35; 0,40; 0,45) |
| A3 | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) |
| Ağırlık (merkez) | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem üç bileşeni birlikte vektör normalizasyonundan geçirir, oran sistemini üçgen aritmetiğiyle kurup sonunda merkezine indirir, referans noktası ve tam çarpımsal biçimi ise normalizasyondan hemen sonra merkez değeri üzerinden hesaplar. Üç hesap Python ile bağımsız olarak yeniden üretilmiş ve DecisionMind'ın kendi doğrulama değerleriyle 1e-9 toleransında eşleşmiştir.
| Proje | Oran sistemi (y) | Sıra | Referans noktası (z) | Sıra | Tam çarpımsal (U) | Sıra |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A1 | 0,225 | 3 | 0,067 | 3 | 0,679 | 3 |
| A2 | 0,348 | 1 | 0,033 | 1 | 0,845 | 1 |
| A3 | 0,288 | 2 | 0,065 | 2 | 0,752 | 2 |
Üç alt yöntem de A2'yi birinci, A3'ü ikinci, A1'i üçüncü gösteriyor; hâkimiyet toplamı A1=9, A2=3, A3=6 ve nihai sıra bu üç sonuçla birebir örtüşüyor.
| Proje | Hâkimiyet toplamı (küçük iyi) | Nihai sıra |
|---|---|---|
| A2 | 3 | 1 |
| A3 | 6 | 2 |
| A1 | 9 | 3 |
Komitenin tereddüdü şudur: ağırlıklar yer değiştirseydi, yani C1 ile C3'ün ya da C1 ile C2'nin ağırlığı takas edilseydi, ne olurdu? Bu senaryo ve A1'in ikinci kriterindeki değerin belirgin biçimde yükseltilmesi ayrı ayrı denenmiş, ikisinde de A2 birinci, A3 ikinci, A1 üçüncü kalmaya devam etmiştir. Bu örnekte sıra sağlamdır: üç alt yöntem hemfikirdir ve tek bir ağırlık ya da hücre değişikliği bunu bozmamaktadır.
Raporda: "Üç alt yöntem (oran sistemi, referans noktası, tam çarpımsal biçim) A2'yi birinci göstermede hemfikirdir; ağırlık takası ve tek kriterlik değer değişimleri sırayı bozmamaktadır, sonuç sağlamdır."
Kaynak: Bu, DecisionMind'ın FUZZY-MULTIMOORA motorunun doğrulama örneğidir; Brauers ve Zavadskas'ın (2010) hâkimiyet kuramı ilkesine ve üçgen bulanık sayı aritmetiğine dayanır, ama bu spesifik sayılar bir makaleden alınmamıştır. Öğretici bir örnektir; DecisionMind'ın kendi kernel kodu satır satır Python'da yeniden üretilerek doğrulanmıştır.
2. İnşaat: Bir şantiye için alt yüklenici seçimi
Bir inşaat şirketi kaba yapı işleri için üç alt yüklenici teklifinden birini seçecektir. Kriterler: iş programına uyum kapasitesi, güvenlik ve kalite belgelerinin yeterliliği (ikisi de çoğu iyi) ve teklif edilen birim maliyet (azı iyi). Bu kriterlerin hiçbiri kesin ölçülmüş değildir; şirketin teknik ofisi her yükleniciyi geçmiş projelerdeki gözlemine dayanarak en kötümser, en olası ve en iyimser tahminle üçgen bulanık sayı olarak puanlıyor.
Yöntem üç bileşeni birlikte normalize eder, oran sistemini üçgen aritmetiğiyle kurar, referans noktası ve tam çarpımsal biçimi normalizasyondan hemen sonra merkez değeri üzerinden hesaplar ve hâkimiyet kuramıyla birleştirir. Diyelim ki sonuç, maliyeti en düşük ama iş programı belirsizliği en geniş olan yükleniciyi oran sistemi ve tam çarpımsal biçimde birinci gösterirken, referans noktası, hiçbir kriterde ciddi zayıflığı olmayan orta maliyetli yükleniciyi birinci gösterdi.
Şirketin tereddüdü şudur: maliyeti en düşük yüklenicinin iş programı tahmini en geniş aralığa sahiptir, yani en kötümser ile en iyimser tahmini arasındaki fark büyüktür. Bu genişlik, o yüklenicinin performansının ne kadar öngörülebilir olduğu konusunda düşük güven anlamına gelir. Referans noktasının öne çıkardığı yüklenici bu riski taşımıyorsa, şirket yalnız hâkimiyet kuramının ortalama sonucuna değil, hangi yüklenicinin en kötü senaryosunun en az kötü olduğuna da bakmalıdır.
Raporda: "Hâkimiyet kuramıyla birleştirilen nihai sırada en düşük maliyetli yüklenici öndedir; ancak bu sonuç oran sistemi ve tam çarpımsal biçimin ikisinin de bu yükleniciyi öne çıkarmasından gelir, referans-noktası (en kötü senaryoya duyarlı) bakış açısı iş programı tahmini daha dar aralıklı bir başka yükleniciyi öne çıkarmaktadır."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, ağırlıkların üçgen girildiğini görüp raporda "ağırlıklardaki belirsizlik de sonuca yansıdı" demektir; DecisionMind ağırlığı ilk adımda merkez değerine indirir, ağırlık belirsizliği hiçbir adımda taşınmaz. İkinci yanlış, öğretici örnekteki üçgenleri baştan merkez değerine indirip (A1 için C1=0,70, C2=0,50, C3=0,60 gibi) kesin MULTIMOORA koşturmaktır. Bu örnekte bile sonuç, yani A2, A3, A1 sırası ve hâkimiyet toplamları, neredeyse birebir aynı çıkar, çünkü referans noktası ve tam çarpımsal biçim zaten normalizasyondan hemen sonra durulaşmaktadır. Ama bu örtüşme bu tablonun küçük ve simetrik yapısından kaynaklanır, genel bir doğrulama sayılmaz; oran sisteminin üçgen aritmetiğini atlamak metodolojik olarak yine de yanlıştır. Üçüncü yanlış, maliyet kriterinin tümleyenini uygulamadan (yön bilgisini görmezden gelerek) hesaplamaktır; bu, referans noktasının ideal seçtiği değeri tersine çevirir ve hâkimiyet sırasını bozar.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/fuzzy-multimoora
Baležentis, A., Baležentis, T., & Brauers, W. K. M. (2012). Personnel selection based on computing with words and fuzzy MULTIMOORA. Expert Systems with Applications, 39(7), 7961–7967. DOI: 10.1016/j.eswa.2012.01.100
Brauers, W. K. M., & Zavadskas, E. K. (2010). Project management by MULTIMOORA as an instrument for transition economies. Technological and Economic Development of Economy, 16(1), 5–24. DOI: 10.3846/tede.2010.01
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338–353. DOI: 10.1016/S0019-9958(65)90241-X
Baležentis, T., & Zeng, S. (2013). Group multi-criteria decision making based upon interval-valued fuzzy numbers: An extension of the MULTIMOORA method. Expert Systems with Applications, 40(2), 543–550. DOI: 10.1016/j.eswa.2012.07.066