Uzantı kartı · Bulanık
Fuzzy OCRA
Fuzzy OCRA, girdi ve çıktı kriterleri sözel ya da yaklaşık puanlandığında kullanılan OCRA biçimidir. Girdi tarafındaki geride kalmayı ve çıktı tarafındaki üstünlüğü üçgen bulanık sayılarla ölçer, sonunda tek bir puanda birleştirir.
Temel yöntem
OCRA →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir. OCRA'nın girdi ve çıktı kriterlerini ayrı ayrı ele alma fikri aynen kalır.
Hücreler. Kesin OCRA'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç sayıdan oluşur: en düşük, en olası, en yüksek. Kriter ağırlıkları kesin sayı olarak dışarıdan gelir. Fuzzy OCRA kendi ağırlığını üretmez.
Girdi ve çıktı hesabı. Yöntem üç bileşenin her birinde, en düşük, en olası ve en yüksek değerlerde ayrı ayrı, kesin OCRA'nın aynı adımlarını çalıştırır. Girdi kriterlerinde her seçeneğin en iyi değere göre ne kadar geride kaldığı bulunur. Çıktı kriterlerinde her seçeneğin en kötü değere göre ne kadar ileride olduğu bulunur. Bu, üç bağımsız kesin hesap demektir, biri en düşük köşede, biri en olası köşede, biri en yüksek köşede.
Birleştirme ve durulaştırma. Üç bileşende ayrı ayrı çıkan girdi ve çıktı toplamları önce kendi en kötüsüne göre sıfırlanır, sonra toplanır. Bu, kesin OCRA'nın üçüncü adımıdır ve üç bileşende ayrı ayrı tekrarlanır. Sonunda üç bileşenden çıkan üç puan ortalanır. DecisionMind burada basit bir ortalama kullanır, üçgenin genişliğini ayrıca hesaba katmaz.
Sonuç. Nihai puan kesin OCRA'daki gibi tek bir sayıdır ve en rekabetsiz seçenek sıfıra yakın çıkar.
DecisionMind bu uzantıda üç bileşeni bağımsız çalıştırıp ortalama alma sırasını sabit tutar. Ağırlık dışarıdan kesin sayı olarak gelir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Puanın okunuşu kesin OCRA'yla aynıdır. Puan yalnız bu seçenek kümesi ve bu ağırlıklarla anlamlıdır. Bkz. OCRA kartı.
Fark şurada: puan artık üç bağımsız kesin hesabın ortalamasıdır. Üç bileşen (en düşük, en olası, en yüksek) birbirine yakın çıkıyorsa girdiler arasında ciddi bir belirsizlik yok demektir. Üç bileşen birbirinden uzaksa küçük bir puan farkı kolayca değişebilir. Rapor bu üç bileşenin ne kadar tutarlı çıktığını göstermelidir.
Bu nedenle:
"Fuzzy OCRA analizi S seçeneğini en rekabetçi buldu"
yerine:
"S seçeneği, bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle en yüksek puanı almıştır. Bu sıra, komşu seçeneklerin puanına yakın çıkan diğer seçenekler için ağırlıklardaki küçük bir değişiklikle değişebilir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterler girdi ve çıktı olarak ayrılabiliyorsa ve bu kriterler uzmanlar tarafından sözel ya da yaklaşık puanlanıyorsa Fuzzy OCRA tercih edilir. Ölçülmüş bir kriteri sonradan üçgene açmak bilgi katmaz. Bulanık veri türü kartı bu ayrımı ayrıntılı anlatır.
DecisionMind tek tür veri ister. Kesin OCRA'nın çıkış koşulu burada da geçerlidir: kriterlerin tamamı girdi ya da tamamı çıktıysa yöntemin iki taraflı yapısından hiçbir katkı alınmaz. Bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edici olduğu için uygun değildir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Girdi ve çıktı kriterini yanlış işaretlemek. Bu hata kesin OCRA'da olduğu gibi burada da tüm sıralamayı tersine çevirir. Yanlış işaretleme üç bileşende ayrı ayrı ve tutarlı biçimde tekrarlanır.
Değeri yayılım genişliğine göre yorumlamak. Üç bileşenin ortalaması alınırken üçgenin genişliği ayrıca hesaba katılmaz. İki seçeneğin ortalama puanı yakınsa ama üçgenleri çok genişse rapor bu belirsizliği ayrıca söylemelidir.
Ölçülmüş bir kriteri gerekçesiz genişletmek. Ölçülmüş bir değer üç bileşeni aynı olan bir üçgen olarak kalmalıdır.
Manifestin ortak uyarısı da geçerlidir: hücrelerin l küçük eşit m küçük eşit u sırasına uyması gerekir. Durulaştırma yöntemi seçimi sonucu etkiler, DecisionMind burada basit ortalamayı sabit kullanır.
Temel ilke şudur:
Fuzzy OCRA, kesin OCRA'yı üç bileşende bağımsız tekrarlayıp ortalamaktır. Üç bileşenin birbirine ne kadar yakın çıktığını göstermeyen bir uygulama, yöntemin gerçek belirsizliğini gizler.
Vakalar
Birinci vaka öğretici bir örnektir, DecisionMind'ın motorunu doğrulamak için kurulmuş küçük bir tablodur. İkinci vaka kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç seçenek, üç kriter (DecisionMind'ın doğrulama örneği)
Bu örnek bir literatür vakası değildir. Üç seçenek üç kriterde değerlendirilmiştir, ilk iki kriter girdi, üçüncüsü çıktıdır.
| Seçenek | C1 girdi | C2 girdi | C3 çıktı |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) | (0,55; 0,60; 0,65) |
| A2 | (0,75; 0,80; 0,85) | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,35; 0,40; 0,45) |
| A3 | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,45; 0,50; 0,55) |
| Ağırlık | (0,35; 0,40; 0,45) | (0,30; 0,35; 0,40) | (0,20; 0,25; 0,30) |
Yöntem üç bileşende ayrı ayrı girdi geride kalmasını ve çıktı üstünlüğünü hesaplar, sıfırlar, toplar ve üç bileşeni ortalar.
| Seçenek | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,2638 | 1 |
| A3 | 0,1371 | 2 |
| A1 | 0,0000 | 3 |
A2 birinci çıkar çünkü her iki girdi kriterinde de en iyi değerlere sahiptir. A1 her iki girdide de en kötü olduğu için sıfır referansını oluşturur.
Tereddüt şurada: ikinci sıradaki A3'ün C2 kriterindeki ağırlığı 0,35'ten yaklaşık 0,61'e çıkarılırsa A2 ile A3 yer değiştirir. Bu bağımsız olarak hesaplanmıştır, yani sıra oldukça sağlamdır ve büyük bir ağırlık kayması gerektirir.
Raporda: "A2, verilen ağırlıklarla en yüksek puanı almıştır. Bu sıra, C2 kriterinin ağırlığı çok büyük ölçüde artırılmadıkça değişmemektedir."
Kaynak: Bu örnek DecisionMind'ın Fuzzy OCRA motorunun doğrulama fixture'ıdır. Yöntemin kurucu kaynağı Parkan'ın 1994 makalesidir, ama bu küçük tablo makalenin kendi örneği değildir, elle izlenebilir olacak biçimde kurulmuştur.
2. Denizcilik: Bir nakliye şirketinin yakıt tedarikçisi seçimi
Bir denizcilik şirketi, gemi filosu için üç yakıt tedarikçisinden birini seçecektir. Üç kriter belirlenmiştir: birim yakıt fiyatı ve teslim süresi girdi kriterleridir, yakıt kalitesi çıktı kriteridir. Uzmanlar her tedarikçiyi üçgen bulanık sayılarla puanlamıştır.
| Tedarikçi | Fiyat girdi | Teslim süresi girdi | Kalite çıktı |
|---|---|---|---|
| P | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,45; 0,50; 0,55) | (0,65; 0,70; 0,75) |
| R | (0,35; 0,40; 0,45) | (0,65; 0,70; 0,75) | (0,55; 0,60; 0,65) |
| S | (0,45; 0,50; 0,55) | (0,55; 0,60; 0,65) | (0,75; 0,80; 0,85) |
| Ağırlık | (0,30; 0,35; 0,40) | (0,20; 0,25; 0,30) | (0,35; 0,40; 0,45) |
Yöntem üç bileşende ayrı ayrı girdi ve çıktı hesabını yapar, sıfırlar, toplar ve ortalar.
| Tedarikçi | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| S | 0,1051 | 1 |
| R | 0,0092 | 2 |
| P | 0,0000 | 3 |
S birinci çıkar çünkü kalite kriterinde en iyi değere sahiptir ve fiyatı da makuldür. R ile P'nin puanı birbirine çok yakındır.
Şirketin tereddüdü şurada: R ile P'nin puanı yalnız 0,0092 farklıdır. Fiyat kriterinin ağırlığı 0,35'ten yaklaşık 0,33'ün altına indirilirse P ile R yer değiştirir. Bu bağımsız olarak hesaplanmıştır ve küçük bir değişiklik yeterlidir. Şirket, fiyata verdiği ağırlığı gözden geçirmeden bu iki tedarikçi arasında kesin bir tercih yapmamalıdır.
Raporda: "S tedarikçisi, verilen ağırlıklarla en yüksek puanı almıştır. R ile P'nin sırası ise fiyat ağırlığındaki küçük bir değişiklikle kolayca değişebilir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci vakadaki tabloda C3 girdi olarak işaretlenseydi çıktı tarafının referansı tersine döner ve en zayıf çıktıya sahip seçenek haksız yere öne çıkardı. İkinci yanlış, ikinci vakadaki R ile P'nin puanını 0,0092 fark diye "R açıkça daha iyi" şeklinde okumaktır. Bu fark ağırlıklardaki küçük bir değişiklikle kolayca tersine döner. Üçüncü yanlış, S'nin 0,1051 puanını yüzde 10,5 başarı gibi raporlamaktır. Puan yalnız bu üç tedarikçiyi birbirine göre sıralar, mutlak bir performans düzeyi göstermez.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/fuzzy-ocra
Parkan, C. (1994). Operational competitiveness ratings of production units. Managerial and Decision Economics, 15(3), 201–221. DOI: 10.1002/mde.4090150303
Wang, S. (2006). Comments on operational competitiveness rating analysis (OCRA). European Journal of Operational Research, 169(1), 329–331. DOI: 10.1016/j.ejor.2004.07.056
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338–353. DOI: 10.1016/S0019-9958(65)90241-X
Chen, C.-T. (2000). Extensions of the TOPSIS for group decision-making under fuzzy environment. Fuzzy Sets and Systems, 114(1), 1–9. DOI: 10.1016/S0165-0114(97)00377-1