Uzantı kartı · Gri
Gri MABAC
Grey MABAC, MABAC'ın gri aralık sayılarla çalışan biçimidir. Kriter değerlerinin yalnız alt ve üst sınırı bilinip aradaki en olası nokta verilemediğinde kullanılır. Sınır yaklaşım alanını aralıklar üzerinde kurar, sonucu yine tek bir puanla sıralar.
Temel yöntem
MABAC →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Gri (Grey) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; sınır yaklaşım alanı mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MABAC'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre iki sayıdır: alt sınır ve üst sınır. İçlerinde bir en olası nokta ilan edilmez; sınırlar arasındaki her değer eşit derecede mümkün sayılır. Kriter ağırlıkları burada kesin (tek sayı) kalır; DecisionMind'ın Grey MABAC'ı ağırlıkları gri değil crisp alır.
Ölçek eşitleme. Kesin MABAC her sütunu kendi en küçük ve en büyük değerine göre 0-1 arasına yerleştirir. Grey MABAC bunu Weitendorf'un yön-duyarlı iki-kollu normalizasyonuyla yapar. Fayda kriterinde alt ve üst sınır aynı payda üzerinden büyütülür. Maliyet kriterinde ise sınırlar yer değiştirir; üst sınır alt çıktıya, alt sınır üst çıktıya geçer. Bu sayede aralık sıralı kalır. Bu yöntem, kesin MABAC'ın doğrusal min-maks eşitlemesinin aralıklara yayılmış hâlidir.
Ağırlıklama ve beyazlaştırma. Her sınıra 1 eklenir, sonra kriterin (crisp) ağırlığıyla çarpılır. Bu, kesin MABAC'taki "+1" kaydırmasıyla aynı teknik zorunluluktan gelir; bir sonraki adımdaki geometrik ortalama sıfır ya da negatif sayılarla çalışamaz. Sonra alt ve üst sınırın ortalaması alınır, aralık tek bir sayıya indirilir (beyazlaştırma). Sınır yaklaşım alanı ve uzaklık bu tek sayı üzerinden hesaplanır.
Sınır yaklaşım alanı ve uzaklık. Sınır, beyazlaştırılmış değerlerin geometrik ortalamasıdır. Bu, kesin MABAC'taki sınır tanımıyla aynı formüldür; yalnız girdi artık bir aralığın ortalamasıdır. Uzaklık da kesin MABAC'taki gibi basit bir farktır (değer eksi sınır). Gri sayı burada aralık işlemi görmez, tek bir beyazlaştırılmış sayı üzerinden ilerler.
Sonuç ve durulaştırma. Durulaştırma, yani beyazlaştırma, ölçek eşitleme adımından hemen sonra yapılır; ağırlıklama biter bitmez uygulanır. Bu, kesin MABAC'a en yakın adımdır. DecisionMind bu erken beyazlaştırmayı ve (alt+üst)/2 ortalama kuralını sabit tutar. Farklı bir beyazlaştırma kuralı (örneğin yalnız üst sınırı almak) farklı bir sıra üretebilir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Puanın okunuşu kesin MABAC ile aynıdır. Pozitif puan "sınırın üzerinde", negatif puan "sınırın altında" demektir; bu okuma yalnız bu seçenek kümesi içinde geçerlidir. Ancak burada sınırların içindeki bilinmeyen, yani en olası nokta olmaması, erken bir aşamada ortalama alınarak kapatılır. İki seçeneğin puan farkı küçükse, bu fark sınırların genişliğine (ne kadar az bilindiğine) duyarlıdır.
Bu nedenle:
"Grey MABAC az veriyle de kesin bir sıralama verdi"
yerine:
"Sınırlar aralık olarak girilmiş, beyazlaştırma ile tek sayıya indirilmiştir; A2 sınırın en üzerindedir, A1 ile A3 arasındaki sıra tek bir kriterin aralığı genişlediğinde değişebilir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriter hakkında yalnız alt ve üst sınır biliniyorsa ve ortada bir en olası nokta iddia edilemiyorsa. Tipik durum, az veriyle çalışılan yeni bir seçenek için "en az bu kadar, en çok şu kadar" denebilen ama "en olası" denemeyen bir tahmindir.
Değer ölçülmüş tek bir sayıysa, temel yöntemde kalınmalıdır. Ölçülmüş bir değere yapay bir alt-üst sınır eklemek belirsizlik modellemek değil, belirsizlik üretmektir. Tablo karışıksa DecisionMind tek veri türü ister; ölçülmüş kriter de aralığa yazılır ve alt sınır üst sınıra eşit olur. Bu, bilgi eklemez, yalnız biçime uyar. Çıkış noktası kesin MABAC ile aynıdır. Bu uzantı da telafi edicidir; bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa ELECTRE ailesine bakılır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Aralığın ortasını en olası değer gibi kullanmak. Gri sayı bu bilgiyi taşımaz; ortayı "beklenen değer" diye raporlamak olmayan bir veriyi var saymaktır.
Beyazlaştırmayı en sonda değil, veriyi girerken yapmak. Sınırları önce ortalayıp kesin MABAC koşturmak Grey MABAC değildir; sınırların genişliği hiç hesaba girmez ve puan farkları abartılır.
Alt sınırı üst sınırdan büyük girmek. Yön karışıklığı normalizasyonu baştan bozar; bu en çok maliyet kriterinde sınır takası unutulduğunda görülür. Her hücrede alt ≤ üst kontrolü, veri girmeden önce yapılmalıdır.
"Daha gelişmiş" yanılgısı. Grey MABAC, kesin MABAC'tan daha "doğru" bir sıralama üretmez; yalnız girdi az bilgiyle (yalnız sınır) geliyorsa daha dürüst bir gösterimdir.
Temel ilke şudur:
Grey MABAC, elde yalnız sınır olduğunda bunun ötesinde bir bilgi (en olası nokta, dağılım) uydurmamak içindir; sınırları erken ortalamak ya da ortayı en olası ilan etmek yöntemin tek katkısını yok eder.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Yayınlanmış bir makaleden değil, formüllerin elle izlenebilmesi için kurulmuş 3×3'lük sentetik bir gri-aralık tablosundan gelir. Manifestte `SYNTHETIC_VERIFIED` olarak damgalanmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç teklifin üç ölçütte sınır tahmini (DecisionMind doğrulama örneği)
Bir kurul üç teklifi (A1, A2, A3) üç ölçütte karşılaştırıyor. İlk iki ölçüt "çoğu iyi" bir performans oranı, üçüncüsü "azı iyi" bir maliyet oranıdır. Hiçbir teklif için bir en olası değer belirtilmemiştir; yalnız her hücrenin alt ve üst sınırı bilinir.
| Teklif | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | ⊗[0,65; 0,75] | ⊗[0,45; 0,55] | ⊗[0,55; 0,65] |
| A2 | ⊗[0,75; 0,85] | ⊗[0,55; 0,65] | ⊗[0,35; 0,45] |
| A3 | ⊗[0,55; 0,65] | ⊗[0,65; 0,75] | ⊗[0,45; 0,55] |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem üç ölçütü yön-duyarlı Weitendorf normalizasyonuyla eşitler, ağırlıklandırır ve beyazlaştırır. Sonra her ölçüt için sınır yaklaşım alanını (geometrik ortalama) kurar ve her teklifin bu sınıra uzaklığını toplar.
| Teklif | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,242 | 1 |
| A3 | 0,008 | 2 |
| A1 | -0,175 | 3 |
Sonuca göre A2, en ağır ölçüt olan C1'de (ağırlık 0,40) hem en yüksek sınırlara hem en düşük maliyet sınırlarına sahip olduğu için sınırın açık farkla üzerindedir. A3 ile A1 arasındaki fark (0,183) A2'ninkinden küçüktür ve A3'ün C2'deki üstünlüğüne dayanır.
Kurulun tereddüdü şudur. A1'in C2 (ikinci ölçüt) sınırları A3'ünkiyle aynı olsaydı (⊗[0,65; 0,75]) ne olurdu? Bağımsız olarak yeniden hesaplandığında A1 -0,002 puana çıkar, A3'ü (-0,052) geçer ve ikinci sıraya yükselir; A2 (0,123) birinci kalır. Bu, A1-A3 arasındaki sıranın tek bir ölçütteki sınır değişimine duyarlı olduğunu, A2'nin liderliğinin ise sağlam kaldığını gösterir.
Raporda: "Kriter değerleri yalnız alt-üst sınırla girilmiş, beyazlaştırma ile tek sayıya indirilmiştir. A2 0,242 puanla sınırın en üzerindedir; A1 ile A3 arasındaki ikinci sıra, A1'in ikinci ölçütteki sınırı yükseltilirse değişir."
Kaynak: DecisionMind'ın Grey MABAC doğrulama örneği; sentetik 3×3 gri-aralık fixture'ı, manifestteki F adımlarının bağımsız Python ile yeniden hesaplanmasıyla doğrulanmıştır (A2 > A3 > A1). Ortak literatürde paylaşılan, sayfa numarasıyla izlenebilir bir Grey MABAC örneği yoktur. Pamučar ve Ćirović'in 2015 makalesi kesin MABAC'ın kaynağıdır, gri uzantının kendi kaynağı değildir. Bu yüzden DecisionMind kendi doğrulama tablosunu kullanır.
2. Turizm: Yeni sezon için otel bölgesi seçimi
Bir tur operatörü, sezon başlamadan önce rezervasyon verisi henüz oluşmamış üç yeni bölge arasında yatırım önceliği belirleyecektir. Ölçütler: beklenen doluluk oranı ve beklenen misafir memnuniyeti oranı ("çoğu iyi"), beklenen işletme maliyeti oranı ("azı iyi"). Operatör bu oranlar için geçmiş benzer bölgelerin en düşük ve en yüksek performansını sınır olarak alır; bir "en olası" değer vermez, çünkü yeni bölgenin geçmiş kaydı yoktur.
Yöntem üç bölgeyi ortak ölçeğe getirir, ağırlıklandırıp beyazlaştırır, sınır yaklaşım alanını kurar ve her bölgenin bu sınıra uzaklığını hesaplar. Diyelim ki en geniş doluluk aralığına sahip bölge aynı zamanda en geniş maliyet aralığını taşıyor ve toplamda sınırın hafifçe üzerinde kalıyor; orta doluluklu ama dar maliyet aralıklı bölge ise ikinci sırada.
Operatörün bir tereddüdü var. Birinci bölgenin maliyet sınırının üst ucu (en kötümser senaryo) gerçekleşirse, ikinci bölgeyle arasındaki küçük fark kapanabilir. Operatör, rezervasyon verisi netleşmeden büyük yatırım kararı vermemeli, iki bölgeyi bir sezon daha izlemelidir.
Raporda: "Mevcut sınır tahminleriyle doluluk ve memnuniyette öne çıkan bölge, sınır yaklaşım alanına göre en güçlü konumdadır. Ancak bu bölgenin maliyet sınırının üst ucu gerçekleşirse, ikinci bölgeyle fark önemsiz hâle gelir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekteki aralıkları baştan ortalayıp (A1 için C1'i 0,70 gibi) kesin MABAC koşturmak birinci yanlıştır. Sıra çoğu zaman aynı çıkar, ama A1-A3 arasındaki 0,183'lük fark, sınırların genişliği hiç görünmeden tek bir kesin sayı farkına dönüşür ve rapor olmayan bir kesinlik iddia eder. İkinci yanlış, bir hücrede alt sınırı üst sınırdan büyük girmektir; bu en çok maliyet kriterinde sınır takası unutulduğunda olur. Normalizasyon bu durumda sessizce yanlış sonuç üretir. Üçüncü yanlış, sınır yaklaşım alanını "en iyi teklifin performansı" gibi sunmaktır; sınır üç teklifin geometrik ortalamasıdır, en iyisinin değeri değildir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/grey-mabac
Pamučar, D., & Ćirović, G. (2015). The selection of transport and handling resources in logistics centers using Multi-Attributive Border Approximation area Comparison (MABAC). Expert Systems with Applications, 42(6), 3016–3028. DOI: 10.1016/j.eswa.2014.11.057
Deng, J. L. (1982). Control problems of grey systems. Systems & Control Letters, 1(5), 288–294. DOI: 10.1016/S0167-6911(82)80025-X
Deng, J. L. (1989). Introduction to grey system theory. The Journal of Grey System, 1(1), 1–24. (DOI yok)
Torkayesh, A. E., Tirkolaee, E. B., Bahrini, A., Pamucar, D., & Khakbaz, A. (2022). A Systematic Literature Review of MABAC Method and Applications: An Outlook for Sustainability and Circularity. Informatica, 34(4), 899–929. DOI: 10.15388/23-INFOR511