Uzantı kartı · Tereddütlü
Tereddütlü MABAC (Mishra, Saha, Rani, Pamučar, Dutta ve Hezam, 2022)
MABAC'ın, bir kriterde birden fazla makul üyelik derecesinin bir arada tutulduğu durumlar için çalışan biçimidir. Sınır yaklaşım alanını kümelerin kendisinden kurar ve seçenekleri bu sınıra uzaklıklarına göre sıralar.
Temel yöntem
MABAC →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Tereddütlü (Hesitant) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; sınır bölgesine göre karşılaştırma mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MABAC'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre, aynı kriterde birden fazla makul değeri birlikte tutan bir kümedir. Birden fazla uzman varsa DecisionMind önce kümeleri uzman ağırlıklarıyla birleştirir; tek uzman varsa bu adım kümeleri olduğu gibi bırakır. Kriter ağırlıkları dışarıdan tam olarak verilir; HF-MABAC ağırlık üretmez.
Ölçek eşitleme. Kesin MABAC her sütunu kendi en küçük ve en büyük değerine göre 0-1 aralığına yerleştirir. Kümeler zaten 0 ile 1 arasında derecelerden oluştuğu için burada böyle bir min-maks ölçeklemeye gerek yoktur. Maliyet kriterinde her kümedeki her değer birden çıkarılarak tümlenir (kümenin kendisi tersine çevrilir); fayda kriterinde küme olduğu gibi kalır. Ardından her küme, kriterin ağırlığıyla, tereddütlü ağırlıklı ortalama işlemiyle ölçeklenir.
Sınır yaklaşım alanı. Kesin MABAC'ta sınır, ağırlıklandırılmış ve "+1" ile kaydırılmış değerlerin geometrik ortalamasıdır. Burada "+1" kaydırmasına gerek yoktur, çünkü kümedeki değerler zaten pozitif derecelerdir. Sınır, o kriterdeki bütün seçeneklerin ölçeklenmiş kümelerinin, tereddütlü ağırlıklı geometrik ortalama işlemiyle birleştirilmesinden kurulur. Bu birleştirme, her seçeneğin kümesinden birer değer alan tüm olası kombinasyonları (kartezyen çarpım) tek tek işler; sınırın kendisi de bir kümedir, tek bir sayı değildir.
Uzaklık ve durulaştırma. Kesin MABAC'ta her seçeneğin sınıra uzaklığı, işaretli bir farktır ve zaten tek sayıdır. Burada uzaklık, seçeneğin kümesindeki her değer ile sınır kümesindeki her değer arasındaki mutlak farkların kartezyen çarpımıdır; bu da bir kümedir. Toplam değerlendirme puanı, bu uzaklık kümelerinin bütün kriterler boyunca ortalamasının ortalamasıdır. Kümeler ancak bu son adımda, tüm kombinasyonlar üzerinden ortalama alınarak tek sayıya iner; MABAC'ın kesin biçiminde zaten durulaştırma yoktur, burada ise durulaştırma en son adıma kadar ertelenir ve işaretsiz (mutlak) bir uzaklık olarak yapılır; bu yüzden puan burada her zaman pozitiftir, kesin MABAC'taki gibi negatif çıkmaz.
DecisionMind klasik Tereddütlü MABAC'ta bu uzaklık ve birleştirme kurallarını (Xia ve Xu'nun tereddütlü ağırlıklı ortalama/geometrik ortalama işlemleri) sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Değerlendirme puanı, kesin MABAC'ın puanına benzer biçimde okunur: bir seçeneğin bu kümenin sınırına göre göreli konumunu gösterir. Ama kesin MABAC'ın aksine bu puan her zaman pozitiftir ve büyüklüğü doğrudan "sınırın ne kadar üzerinde" diye okunamaz; puan, kümeler arasındaki tüm olası kombinasyonların ortalama mutlak farkıdır.
Bu nedenle:
"Tereddütlü MABAC puanı yüksek olduğu için bu seçenek kesin biçimde daha iyidir"
yerine:
"Bu puan, seçeneğin kümesi ile sınır kümesi arasındaki, tüm makul değer kombinasyonları üzerinden alınmış ortalama mutlak farktır; büyüklüğü yalnız bu seçenek kümesi içinde anlamlıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Aynı kriter-seçenek çifti için birden fazla makul ve savunulabilir derece varsa bu uzantı uygundur. Veri türü kartındaki ayrım burada da geçerlidir: tek ölçülmüş değer varsa hücreye tek sayı yazılır, küme kurulmaz. DecisionMind tabloyu tek veri türünde ister. Temel MABAC'ın küçük seçenek kümesinde sınırın kararsız olması riski burada da geçerlidir; ayrıca kümelerin farklı uzunlukta olması (bir seçenekte iki, diğerinde tek değer) mümkündür ve bu, kartezyen çarpımın büyüklüğünü ve dolayısıyla hesap yükünü artırır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Kriter yönünü yanlış işaretlemek. Bir maliyet kriterini fayda sanıp kümeyi tümlemeden bırakmak, sınırın ve dolayısıyla bütün sıralamanın yanlış kurulmasına yol açar.
Boş küme bırakmak. Her hücrede en az bir değer olmalıdır; boş küme kartezyen çarpıma giremez.
Puanı kesin MABAC'ın puanıyla doğrudan karşılaştırmak. Kesin MABAC'ın puanı işaretlidir ve negatif olabilir; burada puan her zaman pozitif bir ortalama mutlak farktır. İki puanın büyüklüğünü karşılaştırmak yöntemin ne yaptığını yanlış anlamaktır.
Birden fazla uzman varken kümeleri birleştirmeden önce her uzmanın kümesini ayrı ayrı sınıra uzaklaştırıp sonra ortalamak. DecisionMind önce uzman kümelerini birleştirir, sonra sınır ve uzaklık hesabına geçer; sıra tersine çevrilirse farklı bir sonuç çıkar.
Temel ilke şudur:
Tereddütlü MABAC puanı, kümeler arasındaki tüm makul kombinasyonların ortalama mutlak farkıdır. Kümenin gerçek bir kaynağı yoksa ya da uzunluğu keyfi seçilmişse, bu ortalama fazladan bir belirsizlik gösterir, gerçek bir bilgi eklemez.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Manifestin kendi kaydı, kurucu makalenin (Mishra ve ark., 2022) uygulama vakasının on dört seçenek ve altı kriterden oluştuğunu, DEA ile önce üçe indirildiğini ve makalenin bastığı tablolarda sayısal tutarsızlıklar bulunduğunu belirtir; bu yüzden elle izlenebilir, formüle sadık kapalı biçimli bir doğrulama örneği kullanılmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: İki seçenek, iki kriter (DecisionMind doğrulama örneği)
İki seçenek iki kriterde değerlendirilmiştir. Birinci kriter (C1) fayda, ikinci kriter (C2) maliyet türündendir; ağırlıklar eşittir (0,5; 0,5). C1'de A1'in kümesi iki değerden oluşur.
| Seçenek | C1 (fayda) | C2 (maliyet) |
|---|---|---|
| A1 | {0,36; 0,84} | {0,36} |
| A2 | {0,64} | {0,16} |
| Ağırlık | 0,5 | 0,5 |
Yöntem önce C2'yi tümler (A1: {0,64}; A2: {0,84}), her kümeyi ağırlıkla ölçekler, her kriter için iki seçeneğin kümelerinden sınırı kurar ve seçenek-sınır mutlak farklarının ortalamasını alır.
| Seçenek | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A1 | 0,1449 | 1 |
| A2 | 0,1068 | 2 |
Sonuç şöyle okunur. A1'in C1'deki kümesi {0,36; 0,84} iki makul değer taşır ve bu değerlerden biri (0,84) A2'nin tek değerinden (0,64) belirgin biçimde yüksektir; bu, A1'in C1'deki ortalama mutlak farkını büyütür. C2'de (maliyet, tümlenmiş) A1'in değeri (0,64) A2'nin değerinden (0,84) düşüktür, yani A1 bu kriterde daha iyidir; bu da A1'in puanına olumlu katkı yapar.
Bu iki kriterlik en küçük örnekte kararın ne kadar sağlam olduğu ağırlık değiştirilerek sınanmıştır. C1 ağırlığı 0,5'ten aşağı çekilse bile A1 önde kalır; C1 ağırlığı yaklaşık 0,043'ün altına inip C2 ağırlığı neredeyse tüm ağırlığı alırsa (örneğin C1=0,04) A2 öne geçer (0,0609'a karşı 0,0604), C1=0,045'te ise A1 hâlâ önde (0,0620'ye karşı 0,0618). Yani A1'in birinciliği, C1'e neredeyse hiç ağırlık verilmediği aşırı bir uçta bozulur.
Raporda: "Eşit ağırlıklarla A1 en yüksek değerlendirme puanına (0,1449) sahiptir; bu sıra C1'in ağırlığı 0,5'ten 0,05'e kadar düşürülse bile korunmaktadır, yalnızca C1'e neredeyse hiç ağırlık verilmeyen bir uçta A2 öne geçmektedir."
Kaynak: DecisionMind HF-MABAC manifesti, kapalı biçimli doğrulama örneği. Adımlar Mishra, Saha, Rani, Pamučar, Dutta ve Hezam'ın (2022) Denklem 12-16'sına dayanır. Değerlendirme puanları bu kartın yazarınca bağımsız Python hesabıyla, DecisionMind manifestindeki kapalı biçim sonuçla (1e-7 toleransla, AV(A1)=(√6-1)/10, AV(A2)=(6-√2-√6)/20) örtüşecek biçimde doğrulanmıştır.
2. Toplu taşıma: Bir belediyenin elektrikli otobüs filosu yenileme ihalesi
Bir belediye ulaşım şirketi, elektrikli otobüs filosunu yenilemek için üç üretici teklifi arasında seçim yapacaktır. Kriterler şunlardır: menzil performansı, bakım kolaylığı puanı ve teslim süresi (bu sonuncusu "azı iyi" türündendir). Teknik komisyonun üç üyesi, teklifleri farklı test sürüşlerinden edindiği izlenimle değerlendirmiş; bu yüzden her teklif-kriter çiftine tek puan yerine, üyelerin verdiği birden fazla değeri içeren bir küme yazılmıştır.
Yöntem önce teslim süresi kümelerini tümler, kümeleri ağırlıklarla ölçekler, her kriter için sınırı kurar ve her teklifin sınıra ortalama mutlak uzaklığını hesaplar. Diyelim ki en geniş menzile sahip teklif aynı zamanda en uzun teslim süresine sahiptir. Yine de birinci çıkar, çünkü menzil kriterinin ağırlığı teslim süresinden yüksektir.
Şirketin tereddüdü şudur. Bakım kolaylığı kümesindeki genişlik, komisyon üyelerinin bu konuda hemfikir olmadığını gösterir. Bu genişlik büyükse, o kriterin katkısı daha belirsiz bir aralığa yayılır ve teklifler arası fark küçük çıktığında bu belirsizlik raporda açıkça belirtilmelidir.
Raporda: "Menzil performansına verilen yüksek ağırlıkla en geniş menzilli teklif en yüksek değerlendirme puanına ulaşmaktadır; bakım kolaylığı kümesindeki komisyon üyeleri arası görüş farkı, bu kriterdeki belirsizliği yansıtmaktadır ve teklifler arası küçük farklar bu belirsizlikle birlikte okunmalıdır."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte C2 yanlışlıkla fayda sayılsaydı, yani tümleme adımı atlansaydı, A1'in C2'deki gerçek üstünlüğü (düşük maliyet) tersine okunur ve A2 öne geçebilirdi. İkinci yanlış, A1'in {0,36; 0,84} kümesini ortalamasına (0,60) indirip tek bir sayı gibi işlemektir; bu, kümenin iki makul değerini erken bir adımda sildiği için HF-MABAC'ın kendisi değildir, kesin MABAC'a döner. Üçüncü yanlış, 0,1449 puanını "yüzde 14 uygun" diye okumaktır; bu puan yalnızca bu iki seçeneği bu kümenin sınırına göre kıyaslar.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/hf-mabac
Mishra, A. R., Saha, A., Rani, P., Pamučar, D., Dutta, D., & Hezam, I. M. (2022). Sustainable supplier selection using HF-DEA-FOCUM-MABAC technique: a case study in the Auto-making industry. Soft Computing, 26, 8821–8840. DOI: 10.1007/s00500-022-07192-8
Pamučar, D., & Ćirović, G. (2015). The selection of transport and handling resources in logistics centers using Multi-Attributive Border Approximation area Comparison (MABAC). Expert Systems with Applications, 42(6), 3016–3028. DOI: 10.1016/j.eswa.2014.11.057
Torra, V. (2010). Hesitant fuzzy sets. International Journal of Intelligent Systems, 25(6), 529–539. DOI: 10.1002/int.20418
Xia, M., & Xu, Z. (2011). Hesitant fuzzy information aggregation in decision making. International Journal of Approximate Reasoning, 52(3), 395–407. DOI: 10.1016/j.ijar.2010.09.002