Tereddütlü dilsel AHP (Yavuz, Öztayşi, Çevik Onar ve Kahraman, 2015)

Beş şey değişir; ikili karşılaştırmayla kriter ağırlıklandırma fikri korunur.

Kapsam. Kesin AHP yalnız kriterleri ağırlıklandırır, alternatif sıralamaz. Bu uzantı iki işi birden yapar. Önce kriterleri kesin AHP gibi ikişer ikişer karşılaştırıp ağırlık çıkarır. Sonra alternatifleri her kritere göre doğrudan, ikili karşılaştırmayla değil, yedi terimli bir ölçekle puanlar; bu puanları ağırlıklarla birleştirip sıralar.

Hücreler. Kriter karşılaştırma matrisinin her hücresi, yedi terimli bir dilsel ölçekten (s0'dan s6'ya) bir terim aralığıdır; "s4 ile s5 arası" gibi bir zarf, karar vericinin tek bir terimde karar kılamadığı durumları temsil eder. Bu, tereddütlü veri türü kartındaki sayısal derece kümelerinden farklıdır: burada birden fazla sayı değil, sabit bir sözel ölçek üzerinde bitişik bir terim aralığı vardır. Alternatiflerin her kritere göre puanı da aynı yedi terimli ölçekle, aynı zarf biçiminde verilir; ama bu karşılaştırma değil doğrudan bir puandır.

Ölçek dönüşümü. Her terim indeksi (0'dan 6'ya) 6'ya bölünerek 0 ile 1 arasına taşınır. Böylece hem kriter karşılaştırmaları hem alternatif puanları aynı [0,1] zeminine oturur.

Ağırlık türetme (aralık olarak kalır). Kesin AHP özvektör çözer, bulanık AHP durulaştırılmış tek bir ağırlığa iner. Burada ağırlık hiçbir zaman tek sayıya inmez. Her kriterin satır toplamı bir aralıktır (alt ve üst uç); bu aralık karşı ucun toplam değerine bölünerek bir ARALIK ağırlığa dönüşür. Alt ve üst uç, üst toplama ve alt toplama ayrı ayrı bölünür; bu yüzden ağırlık toplamı 1 olan tek bir sayı değil, iki uçlu bir bant olarak kalır.

Alternatif puanlama ve sıralama. Alternatiflerin puanları da aynı biçimde aralığa çevrilir ve aralık ağırlıklarla birleştirilerek her alternatif için bir aralık puan elde edilir. Sıralama bu aralık puanlar doğrudan büyükten küçüğe dizilerek değil, iki aralığın ne kadar örtüştüğünü ölçen bir tercih derecesi fonksiyonuyla yapılır; bu fonksiyon her alternatif çiftini karşılaştırıp 0 ile 1 arasında bir üstünlük derecesi verir, sıralama bu derecelerin toplamından çıkar.

DecisionMind bu klasik biçimde yedi terimli ölçeği (g=6), tek uzmanlı karşılaştırmayı ve aralık ağırlığın hiçbir aşamada durulaştırılmadan taşınmasını sabit tutar. Yöntem yalnız fayda yönlü kriterlerle çalışır; maliyet kriteri ayrıca dönüştürülmeden verilirse motor durur.

Sonuç bir sıralamadır, ama altındaki puan kesin bir sayı değil bir aralıktır. Tercih derecesi, bir alternatifin diğerine göre ne kadar üstün olduğunu 0 ile 1 arasında gösterir; 1'e yakınsa üstünlük kesindir, 0,5'e yakınsa iki alternatifin aralıkları büyük ölçüde örtüşüyor demektir. Kriter ağırlıkları da aralıktır ve tek bir yüzde olarak sunulmamalıdır; "C1 ağırlığı 0,60" değil "C1 ağırlığı 0,54 ile 0,73 arasında" denir.

Bu nedenle:

"A1'in tercih puanı A2'den yüksek olduğu için A1 kesin olarak daha iyidir"

yerine:

"A1'in aralık puanı A2'ninkiyle kısmen örtüşmektedir; tercih derecesi (0,59) A1'i öne çıkarmaktadır ama bu üstünlük, alternatif puanlarının ya da kriter ağırlığının bir terim değişmesiyle tersine dönebilir"

biçiminde yazmak doğrudur.

Karar hem kriterlerin göreli önemini hem alternatiflerin bu kriterlere göre nasıl puanlandığını aynı çalışmada, sözel yargıyla ele almayı gerektiriyorsa bu uzantı uygundur. Kesin AHP yalnız ağırlık üretir; alternatif sıralaması ayrıca TOPSIS, VIKOR gibi bir yönteme aktarılmalıdır. Bu uzantı ikisini tek çatı altında toplar ve karar vericinin "s4 ile s5 arası" gibi bir terim aralığında kalmasına izin verir.

Ölçülmüş bir kriter varsa (örneğin geçmiş bütçe payı) bunu yedi terimli ölçeğe zorlamak belirsizlik modellemek değil üretmektir. Kesin AHP'nin çıkış koşulu burada da geçerlidir: iki ile on iki kriter arası rahat çalışır. Maliyet yönlü bir kriter varsa bu klasik biçim onu kabul etmez; kriter fayda yönüne çevrilmeden verilmemelidir.

Aralık ağırlığı tek bir kesin sayıymış gibi sunmak. Ağırlık bir aralıktır; "C1 ağırlığı 0,60" demek, aralığın yalnız bir noktasını seçip diğerini gizlemektir.

Kriter karşılaştırma matrisi ile alternatif puanlama matrisini karıştırmak. n×n matris yalnız kriterleri karşılaştırır; alternatiflerin puanı ayrı, doğrudan verilen bir girdidir. Kriterler ikişer ikişer karşılaştırılırken alternatifler karşılaştırılmaz, puanlanır.

Maliyet kriterini dönüştürmeden vermek. Bu klasik biçim yalnız fayda yönlü kriterlerle çalışır; motor maliyet kriterini reddeder, tahmin yürütüp yön çevirmez.

Tek uzmanlı sonucu grup kararıymış gibi sunmak. Bu biçim tek karar vericilidir; birden fazla uzmanın görüşü ayrıca, gerekçeli bir birleştirme adımıyla ele alınmalıdır.

Temel ilke şudur:

Tereddütlü dilsel AHP'de hem kriter ağırlığı hem alternatif puanı aralık olarak kalır. Sıralama, bu aralıkların ne kadar örtüştüğünü ölçen bir tercih derecesinden çıkar; bu derece tek bir kesin üstünlük iddiası değildir.