Uzantı kartı · Sezgisel bulanık
Sezgisel bulanık Entropi (Hung ve Chen, 2010)
Sezgisel Bulanık Entropi Ağırlıklandırma, karar tablosu hücrelerinin bir yargıya destek ve ret derecesiyle (sezgisel bulanık çift) verildiği durumlarda kullanılan Entropi Ağırlıklandırma biçimidir. Entropiyi olasılığa çevirmeden doğrudan destek-ret-kararsızlık üçlüsü üzerinden hesaplayarak ağırlık üretir.
Temel yöntem
Entropy →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Sezgisel bulanık (Intuitionistic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; entropi mantığı (dağılım düzse bilgi az, ayrışmışsa bilgi çok) korunur ama formülün kendisi başkadır.
Hücreler. Kesin entropide her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir destek (μ) ve bir ret (ν) derecesinden oluşur, μ + ν ≤ 1. Bu uzantı grup kararını destekler: birden fazla karar vericinin çiftleri, her karar vericinin ağırlığıyla sezgisel bulanık ağırlıklı ortalama (IFWA) operatörüyle tek bir kolektif matrise birleştirilir; tek karar vericilik durumunda bu adım kimlik dönüşümüdür, yani hiçbir şey değişmez.
Ölçek eşitleme. Kesin entropi, maliyet kriterlerini çevirip sütun toplamına bölerek olasılığa çevirir, sonra Shannon'un iki terimli formülünü (−p·ln p) kullanır. Bu uzantı olasılığa hiç çevirmez: destek-ret-kararsızlık (μ, ν, π = 1−μ−ν) üçlüsü doğrudan dört terimli bir entropi ifadesinde kullanılır. Her seçenek için μ·ln μ + ν·ln ν − (1−π)·ln(1−π) − π·ln 2 toplanır, seçenek sayısı ve ln 2 ile ölçeklenir. Maliyet/fayda yönü bu formülü etkilemez, çünkü ölçü destek-ret tümlemesi altında simetriktir; μ ile ν'nün yer değiştirmesi entropiyi değiştirmez. Bu, kesin entropiden en büyük farktır: yön bilgisi burada gereksizdir.
Entropi ve ağırlık. Kalan adımlar kesin entropiyle aynı mantıktadır: ayrışma (1 − entropi) hesaplanır, ayrışmalar toplamına bölünerek toplamı 1 olan ağırlık elde edilir. Fark yalnız entropinin nasıl hesaplandığındadır (dört terimli sezgisel bulanık ölçü, iki terimli olasılıksal ölçü yerine).
DecisionMind bu uzantıda dört şeyi sabit tutar: grup girdisinde IFWA birleştirmesini, Vlachos-Sergiadis (2007) dört terimli entropi ölçüsünü, 0·ln(0) = 0 yakınsama kuralını, ve ayrışma-normalize-et adımlarının kesin entropiyle aynı biçimde kalmasını.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı, kesin entropideki gibi toplamı 1 olan bir ağırlık vektörüdür ve aynı ilkeyle okunur: ağırlık, kriterin önemini değil, bu tabloda seçenekleri ne kadar ayırt ettiğini gösterir.
Fark şurada. Burada "ayırt edicilik" yalnız destek derecesindeki farklılığa değil, kararsızlık payındaki farklılığa da bakar. Bir kriterde tüm seçenekler yüksek destek ve düşük ret alıyorsa ama kararsızlık payları birbirinden çok farklıysa, bu kriter yine düşük entropi, yani yüksek ağırlık, alabilir. Çünkü ölçü kararsızlığın kendisini de bir ayrışma kaynağı sayar. Kesin entropi bu bilgiyi hiç göremez, çünkü orada kararsızlık diye bir kavram yoktur.
Bu nedenle:
"Bu kriterin ağırlığı düşük çıktı çünkü seçenekler arasında destek farkı azdı"
yerine:
"Bu kriterin ağırlığı düşük çıktı çünkü seçenekler arasında hem destek hem ret hem kararsızlık payı birbirine yakındı; sezgisel bulanık entropi üçünü birlikte değerlendirir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Değerlendirme bir yargıya destek ve ret derecesi olarak veriliyorsa ve karşı görüş ayrı bir kaynaktan geliyorsa bu uzantı kullanılır; sezgisel bulanık veri türü kartındaki kural burada da aynen geçerlidir. Kesin entropinin çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriter tüm seçeneklerde aynıysa ağırlığı sıfır çıkar ve tablodan çıkarılmalıdır. Ek olarak, bir kriterde tüm seçeneklerin destek-ret çifti birebir aynıysa o kriterin entropisi tam 1, ayrışması tam 0 çıkar; tüm kriterler böyleyse ağırlık paydası sıfırlanıp yöntem tanımsızlaşır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer-uzayı ihlali. Her hücre μ ∈ [0,1], ν ∈ [0,1], μ + ν ≤ 1 koşulunu sağlamalı; aksi halde kararsızlık payı negatif çıkar ve entropi ölçüsü anlamsızlaşır.
Kesin ENTROPY ile karıştırmak. Bu, manifestin kendi uyardığı en önemli hatadır: sezgisel bulanık entropi (dört terimli, Vlachos-Sergiadis 2007 ölçüsü) ile kesin entropi (iki terimli, Shannon 1948, olasılık-normalize veri üzerinde) farklı formüllerdir. Destek derecesini (μ) doğrudan bir olasılık gibi işleyip klasik Shannon formülünü koşturmak, yani ret ve kararsızlık bilgisini yok saymak, tamamen farklı, hatta ters bir ağırlık dağılımı üretebilir.
Sıfır sınırında özel kural uygulamamak. μ = 0 ya da ν = 0 olduğunda x·ln(x) = 0 yakınsama kuralı uygulanmazsa hesap tanımsız (ln 0) çıkar.
Bütün kriterlerin dejenere (aynı) olduğu bir tabloyu fark etmemek. Her kriterde her seçeneğin destek-ret çifti birbirine çok yakınsa, toplam ayrışma sıfıra yaklaşır ve ağırlıklar tanımsızlaşır; DecisionMind bu durumda hata verir, sonucu "eşit ağırlık" gibi sessizce doldurmaz.
Temel ilke şudur:
Sezgisel bulanık entropi, destek-ret-kararsızlık üçlüsünü olasılığa çevirmeden dört terimli bir ölçüyle işler; bunu kesin entropinin iki terimli olasılıksal ölçüsüyle karıştırmak farklı, hatta ters bir ağırlık dağılımı üretir.
Vakalar
Birinci vaka literatür vakasıdır. Hung ve Chen'in (2010) makalesindeki öğretici örneğin (§4, sayfa 23) kendi sayılarıdır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Beş aday, üç kriter (Hung ve Chen, 2010, §4)
Hung ve Chen'in (2010) makalesindeki örnekte beş aday (A1-A5) üç kriterde değerlendiriliyor; ilk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü çevresel kirlilik (azı iyi). Üç karar vericinin ayrı ayrı verdiği destek-ret çiftleri, DM ağırlıklarıyla (0,4; 0,3; 0,3) birleştirilip makalenin Tablo 4'ündeki kolektif matris elde edilmiştir; kart bu kolektif matrisi kullanır (birleştirme adımı burada kimlik dönüşümüdür, yani doğrudan girdi olarak alınabilir).
| Aday | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (çevresel kirlilik, azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,81; 0,12) | (0,87; 0,07) | (0,32; 0,46) |
| A2 | (0,89; 0,06) | (0,81; 0,00) | (0,36; 0,56) |
| A3 | (0,82; 0,08) | (0,78; 0,14) | (0,38; 0,55) |
| A4 | (0,89; 0,00) | (0,80; 0,11) | (0,28; 0,59) |
| A5 | (0,82; 0,18) | (0,78; 0,15) | (0,50; 0,41) |
Yöntem her kriter için beş adayın destek-ret-kararsızlık üçlüsü üzerinden dört terimli entropi ölçüsünü hesaplar, ayrışmayı bulur ve normalize eder. Sayılar Python ile bağımsız olarak yeniden üretilmiş ve makalenin kendi değerleriyle (ve DecisionMind'ın kernel çıktısıyla) 1e-9 toleransında eşleşmiştir.
| Kriter | Entropi (E) | Ayrışma (d) | Ağırlık (w) |
|---|---|---|---|
| C1 | 0,4477 | 0,5523 | 0,509 |
| C2 | 0,4985 | 0,5015 | 0,462 |
| C3 | 0,9679 | 0,0321 | 0,030 |
Sonucu şöyle okuyabiliriz. C3 (çevresel kirlilik) neredeyse hiç ağırlık almıyor (0,030), çünkü beş aday bu kriterde birbirine yakın destek-ret çiftleri veriyor (0,28-0,50 arası dar bir bant). C1 ve C2 ise adaylar arasında daha çok ayrışıyor ve ağırlığın neredeyse tamamını (0,509 ve 0,462) paylaşıyor.
Ekibin bir tereddüdü var. C1 (0,509) ile C2 (0,462) arasındaki fark küçüktür. Bir adayın (A2) C1'deki destek derecesi 0,89'dan 0,82'ye çekildiğinde ağırlıklar 0,503/0,467/0,030'a kayıyor; sıra (C1>C2>C3) korunuyor ama fark daha da daralıyor. C3'ün düşük ağırlığı ise çeşitli tek-hücre değişikliklerinde 0,03 civarında sabit kalıyor; bu, çevresel kirlilik kriterinin bu veri kümesinde kararı neredeyse hiç etkilemediğinin sağlam bir bulgusudur.
Raporda: "Ağırlıklar Vlachos-Sergiadis (2007) sezgisel bulanık entropi ölçüsüyle türetilmiştir; C1 ve C2 kararı neredeyse eşit ölçüde paylaşırken (0,509 ve 0,462) çevresel kirlilik kriteri (C3) adaylar arasında dar bir bantta kaldığından ağırlığı ihmal edilebilir düzeydedir (0,030). Bu, kirliliğin önemsiz olduğu değil, bu beş adayı ayırt etmediği anlamına gelir."
Kaynak: Hung, C.-C., & Chen, L.-H. (2010). A multiple criteria group decision making model with entropy weight in an intuitionistic fuzzy environment. Lecture Notes in Electrical Engineering, Vol. 52 (Ch. 2), s. 23; kolektif matris ve E/d/w değerleri makalenin Tablo 4 ve ilgili paragrafından aynen alınmıştır.
2. Kültür ve Sanat: Bir vakfın sanat projesi destek başvurularının değerlendirilmesi
Kültür alanında faaliyet gösteren bir vakıf, hibe döneminde başvuran dört sanat projesini üç kriterde değerlendirecektir: sanatsal özgünlük, toplumsal erişim potansiyeli (ikisi de çoğu iyi) ve bütçe riski (azı iyi). Jüri, her projeye her kriterde "bu proje kriteri karşılar" yargısına ne kadar destek ne kadar çekince duyduğunu ayrı ayrı bildiriyor; jüri beş kişiden oluştuğu için bireysel değerlendirmeler önce IFWA ile birleştiriliyor.
Yöntem birleştirilmiş matris üzerinde her kriterin dört terimli entropisini hesaplıyor, ayrışmayı buluyor ve ağırlığa çeviriyor. Diyelim ki jüri üyeleri sanatsal özgünlük kriterinde projeler arasında büyük ölçüde hemfikir, yani destek dereceleri birbirine yakın, ama bütçe riski kriterinde ciddi ayrışıyor; bazı projelere güçlü destek, bazılarına güçlü çekince var. Sonuç bütçe riskine en yüksek ağırlığı veriyor.
Vakfın bir tereddüdü var. Sanatsal özgünlüğün düşük ağırlık alması, vakfın özgünlüğü önemsiz saydığı anlamına gelmez; jüri bu kriterde zaten hemfikirdir, dolayısıyla bu kriter hangi projenin seçileceğini belirlemez. Vakıf, nihai kararı yalnız ağırlıklı sıralamaya bırakmadan, sanatsal özgünlüğü düşük ağırlıklı diye göz ardı etmediğini başvuru sahiplerine açıklamalıdır.
Raporda: "Kriter ağırlıkları jüri değerlendirmelerinin destek-ret-kararsızlık yapısından sezgisel bulanık entropiyle türetilmiştir; bütçe riskinin yüksek ağırlığı jüri arasındaki görüş ayrılığını yansıtır, sanatsal özgünlüğün düşük ağırlığı ise bu kriterde jürinin hemfikir olduğunu gösterir, önemsizliğini değil."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekteki destek derecelerini (μ) doğrudan olasılık gibi kullanıp klasik iki terimli Shannon formülünü koşturmaktır. Bu, C3'ün ağırlığını 0,030'dan 0,919'a fırlatır ve C1 ile C2'yi neredeyse sıfırlar (0,042 ve 0,039). Ret ve kararsızlık bilgisi tamamen göz ardı edildiği için sonuç doğru hesabın neredeyse tam tersidir.
İkinci yanlış, μ = 0 ya da ν = 0 olan hücrelerde x·ln(x) = 0 kuralını uygulamayıp doğrudan ln(0) hesaplamaya çalışmaktır. Bu, tanımsız bir sonuç üretir.
Üçüncü yanlış, kriter yönünü (çoğu/azı iyi) bu yönteme de uygulamaya çalışmaktır. Entropi ölçüsü destek-ret tümlemesi altında simetrik olduğundan yön bilgisi burada hiçbir şeyi değiştirmez; uygulamaya çalışmak gereksiz bir adımdır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/if-entropy
Hung, C.-C., & Chen, L.-H. (2010). A multiple criteria group decision making model with entropy weight in an intuitionistic fuzzy environment. Lecture Notes in Electrical Engineering, Vol. 52 (Ch. 2), 17–26. DOI: 10.1007/978-90-481-3517-2_2
Vlachos, I. K., & Sergiadis, G. D. (2007). Intuitionistic fuzzy information — Applications to pattern recognition. Pattern Recognition Letters, 28(2), 197–206. DOI: 10.1016/j.patrec.2006.07.004
Shannon, C. E. (1948). A mathematical theory of communication. Bell System Technical Journal, 27(3), 379–423. DOI: 10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3