Uzantı kartı · Sezgisel bulanık
Sezgisel bulanık MAUT
IF-MAUT, kriter değerlerinin bir yargıya destek ve ret derecesiyle ifade edildiği durumlarda sezgisel bulanık sayılarla çalışan MAUT biçimidir. Fayda fonksiyonu kurmak yerine destek-ret çiftini doğrudan ağırlıklı birleştirir ve sonucu tek bir skorla sıralar.
Temel yöntem
MAUT →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Sezgisel bulanık (Intuitionistic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; "her kriterin kendi değer ölçeği" fikri değişmez.
Hücreler. Kesin MAUT'ta her hücre tek sayıdır ve bu sayı bir fayda fonksiyonundan geçirilir. Burada her hücre bir çift sayıdır: destek derecesi (μ) ve ret derecesi (ν), toplamları 1'i aşmaz. Kriter ağırlıkları burada kesin (tek sayı) kalır.
Fayda fonksiyonu yerine ne var? Kesin MAUT'un birinci adımı, karar vericiden elde edilen bir fayda eğrisidir (doğrusal ya da bükülmüş). IF-MAUT bu eğriyi kurmaz; her kriterdeki destek-ret çifti zaten "bu seçenek bu kriterde ne kadar iyi, ne kadar kötü" sorusuna doğrudan cevap verir ve bu çift bir fayda fonksiyonundan geçirilmeden kullanılır. Bu, kesin MAUT'un en emek isteyen adımını (elisitasyon) atlar, ama karşılığında fayda eğrisinin biçimiyle ilgili hiçbir tercih bilgisi taşımaz.
Ölçek eşitleme. Kesin MAUT'ta maliyet kriterleri fayda fonksiyonu ters çevrilerek ele alınır. IF-MAUT'ta maliyet kriterinde destek ve ret dereceleri yer değiştirir (μ, ν) → (ν, μ); bu mantıksal bir çeviridir, sayısal bir bölme değildir.
Birleştirme ve sonuç. Kesin MAUT her kriterin faydasını ağırlığıyla çarpıp toplar (katkısal biçim). IF-MAUT bunun yerine Xu'nun (2007) sezgisel bulanık ağırlıklı ortalama (IFWA) işlecini kullanır: her seçeneğin kriterler boyunca destek-ret çiftleri, kriter ağırlıklarıyla birlikte tek bir sezgisel bulanık "toplam fayda" sayısına (U_i) birleştirilir. Bu birleştirme de katkısaldır (aynı tercih bağımsızlığı varsayımını taşır) ama toplama işlemi artık aritmetik değil, sezgisel bulanık cebirin kendi kurallarıyla yapılır. Sonuç, Chen-Tan (1994) skor fonksiyonuyla (S = μ - ν) tek sayıya indirilir; eşitlik durumunda Hong-Choi (2000) doğruluk fonksiyonu (H = μ + ν) sırayı belirler.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Skorun okunuşu kesin MAUT'a benzer: yüksek skor "daha çok fayda" demektir, ama artık bir fayda eğrisinin ürünü değil, destek-ret çiftlerinin doğrudan birleşimidir. −1 ile 1 arasında değişir; 0'a yakın bir skor "destek ile ret dengede" demektir, "orta düzeyde fayda" demek değildir. İki seçenek arasındaki fark küçükse, bu fark hangi kriterin ağırlığına ve hangi kriterdeki destek-ret dengesine duyarlıdır.
Bu nedenle:
"IF-MAUT bu seçeneğin gerçek faydasının 0,61 olduğunu gösterdi"
yerine:
"Kriter destek-ret çiftleri Xu (2007) IFWA işleciyle birleştirilmiş, Chen-Tan skoruna indirilmiştir; A1 0,61 skorla ilk sıradadır, A2 ile A3 arasındaki sıra bir kriterdeki destek payı değişince değişebilir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterler bir yargıya destek ve ret dereceleriyle değerlendiriliyorsa ve karar vericiden ayrı bir fayda eğrisi (doğrusal olmayan tercih) elde etmek için zaman ya da erişim yoksa bu uzantı kullanılır. IF-MAUT, kesin MAUT'un elisitasyon yükünü taşımadan, kriterler arası doğrudan telafiyi sezgisel bulanık cebirle uygular.
Karar vericinin belirli bir kriterde doğrusal olmayan bir tercihi (bir eşikten sonra hızla düşen ya da doyuma ulaşan bir fayda) varsa ve bu eğri elde edilebiliyorsa temel yöntemde kalınmalıdır. IF-MAUT böyle bir eğriyi modellemez, yalnız destek-ret dengesini taşır. IF-MABAC ile karıştırılmamalıdır: aynı veri türü, farklı algoritmik aile (MAUT'un katkısal IFWA birleştirmesi, MABAC'ın sınır yaklaşım alanı mantığından ayrıdır). Çıkış noktası kesin MAUT ile aynıdır: kriterler karar vericinin tercihinde birbirine bağımlıysa katkısal birleştirme (IFWA dahil) geçersizdir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
μ+ν>1 girmek. Sezgisel bulanık sayının tanım kısıtı ihlal edilirse hesap geçersizleşir; her hücre girmeden önce kontrol edilmelidir.
IF-SAW ile aynı sonucu "MAUT'a özgü" sanmak. Kesin ağırlıklarla ve IFWA birleştirmesiyle IF-MAUT ve IF-SAW sayısal olarak aynı sonucu verir; ikisi yalnız çerçeveleme (fayda-teorik mi, ağırlıklı-toplam mı) ve raporlama biçiminde ayrışır. İkisini aynı problemde ayrı yöntemmiş gibi sıralayıp karşılaştırmak yanlıştır.
IFWG (geometrik) ya da IFOWA (sıralı) işleçle karıştırmak. IF-MAUT yalnız IFWA (ağırlıklı aritmetik) kullanır; farklı bir birleştirme işleci farklı bir sonuç verir ve raporda IF-MAUT diye sunulmamalıdır.
Ölçülmüş bir değeri doğrudan μ yapıp ν=1-μ yazmak. Bu, kararsızlık payını sıfırlar ve sezgisel bulanık yapının tek katkısını (destek-ret ayrımı) ortadan kaldırır.
Temel ilke şudur:
IF-MAUT, fayda eğrisi kurma emeğini üstlenmeden destek-ret dengesini doğrudan birleştirmek içindir; μ+ν>1 girmek, farklı bir birleştirme işleci kullanmak ya da ν'yü 1-μ'den türetmek yöntemin tek katkısını yok eder.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Xu'nun (2007) makalesinde IF-MAUT'un tam bir birleştirme-sıralama örneği yoktur (makaledeki Örnek 3.1 yalnız beş izole sezgisel bulanık sayının IFHA ile sıralanmasıdır, alternatif başına toplam fayda hesabı değildir); bu yüzden birinci vaka, formüllerin elle izlenebilmesi için kurulmuş 3×2'lik sentetik bir tablodan gelir. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç seçeneğin iki ölçütte destek-ret değerlendirmesi (DecisionMind doğrulama örneği)
Bir kurul üç seçeneği (A1, A2, A3) iki ölçütte değerlendiriyor; her ölçüt bir yargıya çevrilmiş ve destek-ret dereceleri tek bir uzmandan (ya da önceden birleştirilmiş bir gruptan) alınmıştır. İki ölçüt de "çoğu iyi" ve eşit ağırlıklıdır (0,5 / 0,5).
| Seçenek | C1 | C2 |
|---|---|---|
| A1 | (0,80; 0,10) | (0,70; 0,20) |
| A2 | (0,50; 0,40) | (0,50; 0,40) |
| A3 | (0,20; 0,70) | (0,30; 0,60) |
| Ağırlık | 0,5 | 0,5 |
Yöntem her seçeneğin iki ölçütteki destek-ret çiftini eşit ağırlıklı IFWA ile birleştirir (A1 için toplam fayda (0,755; 0,141), A2 için (0,50; 0,40), A3 için (0,252; 0,648)), sonra Chen-Tan skoruna (μ-ν) indirger.
| Seçenek | Skor | Sıra |
|---|---|---|
| A1 | 0,614 | 1 |
| A2 | 0,100 | 2 |
| A3 | -0,396 | 3 |
Sonucu şöyle okuyabiliriz. A1 her iki ölçütte de en yüksek destek-en düşük ret dengesine sahip olduğu için açık farkla birincidir. A2, iki ölçütte de destek-ret dengesinin tam ortasında (0,50/0,40) kaldığı için ne güçlü ne zayıf, orta bir skor taşır.
Kurulun bir tereddüdü var. A2'nin C1'deki desteği A1 seviyesine (0,70; 0,20) çıksa ne olur? Bağımsız olarak yeniden hesaplandığında A2'nin skoru 0,100'den 0,330'a yükselir ama A1'i (0,614) geçemez; sıra değişmez. Ağırlık C2'ye tamamen kaydırılsa (C1=0,2, C2=0,8) bile A1 0,549 ile birinci kalır. Bu, A1'in liderliğinin tek bir ölçüt değişiminden ya da ağırlık kaymasından etkilenmeyecek kadar sağlam olduğunu gösterir.
Raporda: "Destek-ret çiftleri Xu (2007) IFWA işleciyle birleştirilmiş, Chen-Tan skoruna indirilmiştir. A1 0,614 skorla açık farkla birincidir; bu sıra, A2'nin tek bir ölçütteki desteğinin yükselmesine ya da ağırlıkların yeniden dağıtılmasına karşı sağlamdır."
Kaynak: DecisionMind'ın IF-MAUT doğrulama örneği; sentetik 3×2 tek-uzman IFN fixture'ı, Xu'nun (2007) IFWA kapalı formu ve Chen-Tan (1994) skor fonksiyonu ile bağımsız Python tekrar hesabıyla doğrulanmıştır (A1 > A2 > A3). Xu (2007) makalesinde bu alternatif-kriter tablosuna karşılık gelen bir örnek yoktur; makale yalnız formüllerin (IFWA Eş. 12, skor Eş. 4) kaynağıdır.
2. Medya: Bir yayın kuruluşunun üç program formatı arasında seçimi
Bir medya kuruluşu, yeni sezon için üç program formatından birini öncelikli üretime alacaktır. İki ölçüt: "bu format izleyici ilgisini artırır" yargısına pilot bölüm testlerinden gelen destek-ret dereceleri, "bu format reklam gelirini artırır" yargısına satış ekibinin öngörüsünden gelen destek-ret dereceleri. Kuruluş her iki ölçüte eşit ağırlık vermiştir.
Yöntem üç formatın destek-ret çiftlerini IFWA ile birleştirir ve Chen-Tan skoruna indirger. Diyelim ki pilot testte en yüksek izleyici desteğini alan format aynı zamanda satış ekibinin reklam geliri konusunda en çekimser olduğu formattır; toplam skorda yine de birinci çıkar çünkü izleyici ilgisi ölçütündeki desteği belirgin farkla önde.
Kuruluşun bir tereddüdü var. Satış ekibinin reklam geliri öngörüsü yalnızca ön izlenime dayanıyorsa, henüz sponsorluk görüşmesi yapılmamışsa, bu ölçütteki ret derecesi düşük güvenilirlikle verilmiş olabilir. Kuruluş, sponsorluk görüşmeleri netleşmeden nihai üretim kararını vermemeli, aradaki skor farkının bu ölçütün güvenilirliğine bağlı olduğunu raporda belirtmelidir.
Raporda: "İzleyici ilgisi ve reklam geliri yargılarının destek-ret dengesi eşit ağırlıkla birleştirilmiştir; en yüksek izleyici desteğine sahip format toplam skorda birincidir, ancak reklam geliri ölçütündeki ret derecesi henüz sponsorluk görüşmesine dayanmadığından bu sıra ön izlenime bağımlıdır."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekte bir ölçütte μ+ν>1 girmektir; örneğin A2'nin C1'ini destek 0,80, ret 0,40 yazmak. Sezgisel bulanık sayının tanım kısıtı bozulur ve hesap geçersizleşir.
İkinci yanlış, IF-MAUT ile IF-SAW'ı aynı problemde ayrı yöntemlermiş gibi koşturup ikisinin sonucunu karşılaştırmaktır. Kesin ağırlık ve IFWA birleştirmesi altında ikisi sayısal olarak aynıdır, fark yalnız çerçevelemededir.
Üçüncü yanlış, A1'in 0,614 skorunu "izleyicinin yüzde 61'i destekliyor" gibi okumaktır. Skor bir olasılık ya da yüzde değildir, yalnızca −1 ile 1 arasında bir destek-ret dengesidir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/if-maut
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3
Xu, Z. (2007). Intuitionistic fuzzy aggregation operators. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 15(6), 1179–1187. DOI: 10.1109/TFUZZ.2006.890678
Keeney, R. L., & Raiffa, H. (1976). Decisions with Multiple Objectives: Preferences and Value Trade-offs. Wiley. ISBN: 978-0-521-43883-4. (DOI yok)