Uzantı kartı · Bulanık
Aralık değerli sezgisel bulanık MARCOS (birleştirmeli, DecisionMind türetimi)
Aralık değerli sezgisel bulanık MARCOS, bir yargıyı destekleme ve reddetme derecesinin kendisinin de tek bir sayı değil bir aralık olduğu durumlar için çalışan MARCOS biçimidir. İdeal ve anti-ideale göre fayda oranı mantığı bu aralıklar üzerinden yürür.
Temel yöntem
MARCOS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; genişletilmiş tablo ve ideal-anti-ideal oranı mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MARCOS'ta her hücre tek bir sayıdır. Burada her hücre dört sayıdan oluşur: destek derecesinin alt ve üst sınırı ([μL,μU]), ret derecesinin alt ve üst sınırı ([νL,νU]); üst sınırların toplamı (μU+νU) 1'i aşmaz. Kriter ağırlıkları kesin (tek sayı) olarak dışarıdan verilir.
İdeal ve anti-ideal. Kesin MARCOS'ta ideal ve anti-ideal, gözlenen en iyi ve en kötü sayıdan kurulur. Burada fayda sütununda destek aralığının bileşen bazında en yükseği ve ret aralığının en düşüğü, maliyet sütununda tersi ideal kabul edilir; anti-ideal ters çevrilir.
Toplama ve durulaştırma. Kesin MARCOS her satırı ağırlıklarla çarpıp toplar. Burada her satır önce aralık değerli sezgisel bulanık ağırlıklı ortalama (IIFWA) ile tek bir destek-ret aralık çiftine birleştirilir, sonra bu çift bir skor fonksiyonuyla ((μL+μU−νL−νU)/2) tek sayıya iner. Geri kalanı kesin MARCOS'un kendisidir: ideale ve anti-ideale oran (K+, K−), iki fayda fonksiyonu ve bunların birleşimi olan nihai fayda derecesi aynı adımlarla kurulur.
DecisionMind bu klasik biçimde IIFWA birleştirme operatörünü ve orta-nokta skor fonksiyonunu sabit tutar; aralığın genişliğini ayrıca ceza ya da ödül olarak kullanan bir yol izlenmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Nihai fayda derecesi kesin MARCOS'takiyle aynı biçimde okunur: bu kümenin kendi ideal ve anti-ideal referanslarına göre bir konumdur (bkz. MARCOS kartı). Fark şurada: bu derece yalnız destek-ret aralığının orta noktasına dayanır, aralığın ne kadar geniş olduğunu göstermez. Dar bir aralıktan gelen bir derece ile geniş bir aralıktan gelen aynı derece, nihai fayda derecesinde ayırt edilemez.
Bu nedenle:
"Aralık değerli sezgisel bulanık MARCOS'a göre A1 en iyi seçenektir"
yerine:
"Nihai fayda derecesi yalnız destek-ret aralığının orta noktasına dayanır; A1 önde çıkmıştır, ancak bu üstünlük A1'in aralıklarının ne kadar dar ya da geniş olduğu ayrıca incelenmeden kesin kabul edilmemelidir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Bir yargının destek ve ret derecesi hakkında yalnız bir aralık biliniyorsa, yani uzman "destek tam olarak 0,6 değil, 0,5 ile 0,7 arası" diyorsa bu uzantı uygundur. Örnekler: birden fazla değerlendiricinin verdiği destek-ret puanlarının bir aralıkla özetlendiği tedarikçi denetimleri, kesin bir orana indirilmeden bırakılmak istenen komite değerlendirmeleri. Destek ve ret tek bir sayıyla veriliyorsa (aralık genişliği sıfırsa) bu ek genişliğin bir katkısı olmaz, sezgisel bulanık MARCOS (IF-MARCOS) yeterlidir. Kesin MARCOS'un çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da tam telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Alt sınırın üst sınırdan büyük olmasına izin vermek. Her aralıkta alt sınır üst sınırdan küçük ya da eşit olmalı, üst destek ile üst ret toplamı 1'i geçmemelidir.
Skor fonksiyonunun aralığı gizlediğini unutmak. DecisionMind orta-nokta skorunu kullanır. Bu kanonik bir seçimdir ama aralığın genişliğini raporlamaz; dar ve geniş iki aralık aynı skoru verebilir ve bu bilgi kaybı raporda belirtilmelidir.
Değer alanı ihlali. Her μU+νU ≤ 1 sağlanmalıdır; bu kontrol edilmeden hesaba girmek yöntemi geçersiz kılar.
Bu kartı IVIF-MARCOS ile karıştırmak. İkisi de aynı dört sayılı hücre biçimini (destek-ret aralığı) kullanır, ama bu kart önce IIFWA ile tek bir aralık çiftine birleşip sonra skora iner; farklı bir birleştirme/skor sırası farklı sayı üretebilir. Hangi motorun kullanıldığı raporda belirtilmelidir.
Temel ilke şudur:
Aralık değerli sezgisel bulanık MARCOS'ta destek-ret aralığı en son adımda tek bir orta-nokta skoruna iner. Aralığın genişliği bu noktadan sonra hiçbir adımda geri gelmez ve raporda ayrıca belirtilmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir: literatürde ortak bir IV-MARCOS uygulama örneği bulunmadığı için üç seçenekli, üç kriterli sentetik bir tablo formül zincirine sadık kalınarak kurulmuştur. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç enerji depolama sistemi teklifinin karşılaştırılması (DecisionMind doğrulama örneği)
Üç enerji depolama sistemi teklifi (A1, A2, A3) üç kriterde (C1, C2 çoğu iyi; C3 azı iyi) aralıklı destek-ret çiftleriyle değerlendiriliyor. Ağırlıklar C1=0,40, C2=0,35, C3=0,25.
| Teklif | C1 | C2 | C3 (maliyet) |
|---|---|---|---|
| A1 | destek [0,65;0,75] / ret [0,15;0,20] | destek [0,45;0,55] / ret [0,30;0,40] | destek [0,55;0,65] / ret [0,20;0,30] |
| A2 | destek [0,75;0,85] / ret [0,05;0,10] | destek [0,55;0,65] / ret [0,20;0,30] | destek [0,35;0,45] / ret [0,40;0,50] |
| A3 | destek [0,55;0,65] / ret [0,20;0,30] | destek [0,65;0,75] / ret [0,15;0,20] | destek [0,45;0,55] / ret [0,30;0,40] |
Yöntem C3'te destek-reddi yer değiştirir, genişletilmiş tabloyu ideal/anti-ideal satırlarıyla kurar, IIFWA ile her satırı birleştirip skora indirger, ideale ve anti-ideale oranlayarak nihai fayda derecesini hesaplar.
| Teklif | Nihai fayda derecesi | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,8595 | 1 |
| A3 | 0,5673 | 2 |
| A1 | 0,4231 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, C1'de en yüksek destek-ret üstünlüğüne sahiptir ve C3'te (maliyet, ters çevrildikten sonra) idealine en yakın konumdadır; bu iki ölçütteki üstünlük en ağırlıklı kriterlerde geldiği için A2 açık farkla birinci sıradadır.
Kararın tereddüdü: C2'nin ağırlığı 0,35'ten 0,70'e çıkarılıp C1'in ağırlığı 0,40'tan 0,18'e, C3'ün ağırlığı 0,25'ten 0,12'ye indirilirse sıra değişir. Aynı hesap A3'ü 0,7812 ile birinciye, A2'yi 0,7444 ile ikinciye taşır. Bu, A2 ile A3 arasındaki üstünlüğün C2'nin ağırlığına oldukça duyarlı olduğunu gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla (0,40; 0,35; 0,25) A2 en yüksek nihai fayda derecesine sahiptir (0,8595). C2 ağırlığı 0,70'e çıkarıldığında A3 öne geçmektedir (0,7812); bu nedenle sıra C2'nin ağırlığına duyarlı kabul edilmelidir."
Kaynak: DecisionMind'ın Aralık Değerli Sezgisel Bulanık MARCOS motorunun doğrulama örneği; literatürde paylaşılan ortak bir IV-MARCOS uygulama tablosu bulunmadığı için sentetik olarak kurulmuş, beklenen sonuçlar manifestteki formül zincirinden (IIFWA birleştirme, orta-nokta skoru, ideal/anti-ideal oranı, MARCOS fayda fonksiyonu) türetilmiştir. Ağırlık değişikliği senaryosunun sayıları bu kartın yazarınca aynı motorla bağımsız olarak yeniden hesaplanmıştır.
2. Huzurevi: Bir vakfın bakım hizmeti tedarikçisi seçimi
Bir huzurevi vakfı, günlük bakım hizmetlerini (kişisel bakım, ilaç takibi, sosyal aktivite) dışarıdan sağlayacak üç hizmet firmasından birini seçecektir. Üç ölçüt: personel deneyimi puanı (çoğu iyi), hizmet süresi güvencesi puanı (çoğu iyi) ve saatlik ücret (azı iyi). Vakıf yönetim kurulu ve bir dış denetçi her firma için destek ve çekincelerini, aralarındaki görüş farkını da yansıtacak biçimde alt-üst sınırlı bir aralıkla bildirmiştir.
Yöntem üç firmayı karşılaştırır: saatlik ücrette destek-reddi yer değiştirir, her hücreyi orta-nokta skoruna indirip genişletilmiş tabloda ideale ve anti-ideale oranlar. Personel deneyimine en yüksek ağırlık (0,5) verilmiştir. Diyelim ki en deneyimli personele sahip firma aynı zamanda en yüksek saatlik ücrete sahiptir; yine de birinci çıkar, çünkü personel deneyiminin ağırlığı ücretten yüksektir.
Vakfın tereddüdü şudur: bu firmanın saatlik ücret aralığı geniştir, örneğin 180 ile 260 lira arası. Bütçe sabitse bu genişlik, en kötü durumda öngörülenin üstünde bir maliyet riski taşır. Vakıf, yalnız nihai fayda derecesine değil, ücret aralığının üst ucuna da bakmalıdır.
Raporda: "Personel deneyimine verilen yüksek ağırlıkla en deneyimli firma öne çıkmaktadır. Bu firmanın saatlik ücret aralığı geniştir; bütçe sabit olduğundan en kötü durum senaryosu ayrıca değerlendirilmelidir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte dört sınırı ortalayıp tek bir destek-ret çiftine indirdikten sonra sezgisel bulanık MARCOS (IF-MARCOS) koşturmak: bu, aralığın genişliğinin taşıdığı "ne kadar az biliniyor" bilgisini baştan siler ve ayrı bir hesaplamayı gereksiz kılar. İkinci yanlış, A2 ile A3 arasındaki 0,8595 ile 0,5673'lük farkı sabit bir üstünlük gibi sunup ağırlık duyarlılığını hiç belirtmemektir; C2 ağırlığı yükseldiğinde A3 zaten öne geçmektedir. Üçüncü yanlış, IV-MARCOS'un sonucunu IVIF-MARCOS'unkiyle doğrudan karşılaştırmaktır; iki motor aynı hücre biçimini kullansa da farklı birleştirme ve skor sırası izler, sayıları birbirinin yerine geçmez.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/iv-marcos
Atanassov, K., & Gargov, G. (1989). Interval valued intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 31(3), 343–349. DOI: 10.1016/0165-0114(89)90205-4
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3
Stević, Ž., Pamučar, D., Puška, A., & Chatterjee, P. (2020). Sustainable supplier selection in healthcare industries using a new MCDM method: Measurement of Alternatives and Ranking according to Compromise Solution (MARCOS). Computers & Industrial Engineering, 140, 106231. DOI: 10.1016/j.cie.2019.106231
Moore, R. E. (1966). Interval Analysis. Prentice-Hall. (DOI yok)