Uzantı kartı · Bulanık
Aralık değerli sezgisel bulanık MOORA
Aralık değerli sezgisel bulanık MOORA, bir yargıyı destekleme ve reddetme derecesinin kendisinin de tek bir sayı değil bir aralık olduğu durumlar için çalışan MOORA biçimidir. Her hücreyi hemen bir skora indirip geri kalanını kesin MOORA'nın oran sistemi gibi yürütür.
Temel yöntem
MOORA →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
İki şey değişir; vektör normu ve oran sistemi mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin MOORA'da her hücre tek bir sayıdır. Burada her hücre dört sayıdan oluşur: destek derecesinin alt ve üst sınırı, ret derecesinin alt ve üst sınırı. "Bu tedarikçiye güvenim 0,65 ile 0,75 arasında, çekincem 0,15 ile 0,20 arasında" gibi bir yargı bu dört sayıya karşılık gelir. Kriter ağırlıkları kesin sayı olarak dışarıdan alınır.
Durulaştırma en baştadır, vektör normu skorlar üzerindedir. Her dört sayılı destek-ret aralığı, hesabın ilk adımında bir skorla tek bir sayıya iner: skor, destek alt ve üst sınırlarının toplamından ret alt ve üst sınırlarının toplamı çıkarılıp ikiye bölünerek bulunur. Skor −1 ile 1 arasında olabileceğinden 1 eklenip pozitif tarafa kaydırılır. Kesin MOORA'nın vektör normalizasyonu bu kaydırılmış skorlar üzerinde uygulanır; aralığın kendisi üzerinde ayrı bir bulanık normalizasyon yoktur.
Oran sistemi. Normalize edilmiş skorlar ağırlıklarla çarpılır; her seçenek için fayda kriterlerindeki ağırlıklı payların toplamından maliyet kriterlerindeki ağırlıklı payların toplamı çıkarılır. Bu, kesin MOORA'nın oran sistemiyle birebir aynı işlemdir.
DecisionMind bu uzantıda destek-ret orta-nokta skorunu, +1 kaydırmasını ve bu kaydırılmış skorlar üzerindeki vektör normunu sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan alınır; yöntem ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
MOORA puanı kesin MOORA'daki gibi okunur: bir seçeneğin faydalı kriterlerdeki payının zararlı kriterlerdeki payına göre net üstünlüğüdür, başka bir analizle karşılaştırılamaz. Fark şurada: bu pay, dört sayılı destek-ret aralığının yalnız orta noktasına dayanır. Aralığın ne kadar geniş olduğu, yani yargının ne kadar kesin verildiği, bu puanda hiç görünmez. Dar bir aralıktan gelen bir skor ile geniş bir aralıktan gelen aynı skor, sonuçta ayırt edilemez.
Bu nedenle:
"Aralık değerli sezgisel bulanık MOORA'ya göre en iyi seçenek şudur"
yerine:
"Bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle oran sistemine göre en yüksek net puana sahip seçenek şudur; bu puan yalnız destek-ret aralığının orta noktasına dayanır, aralığın genişliği puana yansımamıştır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzman destek ve ret derecelerini tek bir sayı olarak değil, aralık olarak verebiliyorsa ("destek 0,65 ile 0,75 arasında, ret 0,15 ile 0,20 arasında" gibi) bu uzantı düşünülür; ayrıntı sezgisel bulanık veri türü kartındadır. Destek ve ret tek bir sayıyla veriliyorsa aralığa açmak gerekli değildir, yalnız hesap yükü artar ve puana bir katkı sağlamaz, çünkü skor yalnız orta noktaya bakar. Kesin MOORA'nın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer alanı ihlali. Her hücrede destek üst sınırı artı ret üst sınırı 1'i aşmamalıdır; alt sınır kendi üst sınırından büyük olamaz.
Aralığın genişliğini bir sağlamlık göstergesi gibi okumak. Skor yalnız orta noktadan hesaplanır; dar bir aralık ile geniş bir aralık, orta noktaları aynıysa aynı skoru verir. Aralığın genişliği ayrıca, örneğin uzmanlar arası uyuşmazlık olarak, ayrıca raporlanmalıdır.
Bunu bulanık (üçgen) MOORA ile karıştırmak. Burada hücre üç köşeli bir üçgen değil, dört sayılı bir destek-ret aralık çiftidir; iki yapının işlem kuralları farklıdır.
Kriter yönünü yanlış işaretlemek. Maliyet kriteri fayda kriteri gibi işaretlenirse, en olumsuz destek-ret aralığına sahip seçenek ideale yaklaştırılır.
Temel ilke şudur:
Aralık değerli sezgisel bulanık MOORA'da tek gerçek bilgi kaybı, dört sayılı destek-ret aralığının daha ilk adımda tek bir orta-nokta skoruna inmesidir; aralığın genişliği hesabın geri kalanında hiç görünmez.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir; manifestteki sentetik 3x3 tablo formüllere sadık biçimde kurulmuştur, literatür sayfası taşımaz. Aynı tablo [Aralık değerli sezgisel bulanık ARAS](iv-aras.md) ve [Aralık değerli sezgisel bulanık COPRAS](iv-copras.md) kartlarında da kullanılmıştır, çünkü DecisionMind'ın bu ailesi ortak bir sentetik fixture üzerinde test edilir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Tedarikçi seçimi
Bir işletme üç tedarikçiyi üç ölçütte karşılaştırır: teslim güvenilirliği (çoğu iyi), hizmet kalitesi (çoğu iyi), gecikme riski (azı iyi). Her tedarikçinin her ölçütteki desteği ve reddi aralık olarak verilmiştir.
| Tedarikçi | Teslim güvenilirliği | Hizmet kalitesi | Gecikme riski (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | destek [0,65; 0,75] / ret [0,15; 0,20] | destek [0,45; 0,55] / ret [0,30; 0,40] | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] |
| A2 | destek [0,75; 0,85] / ret [0,05; 0,10] | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] | destek [0,35; 0,45] / ret [0,40; 0,50] |
| A3 | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] | destek [0,65; 0,75] / ret [0,15; 0,20] | destek [0,45; 0,55] / ret [0,30; 0,40] |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her hücrenin orta-nokta skorunu hesaplar, 1 ekleyip kaydırır, sütun içinde vektör normuyla ölçeklendirir, ağırlıklarla çarpar ve fayda kriterlerindeki paylardan maliyet kriterindeki payı çıkarır.
| Tedarikçi | MOORA puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,342 | 1 |
| A3 | 0,288 | 2 |
| A1 | 0,233 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, en ağırlıklı ölçüt olan teslim güvenilirliğinde en yüksek skora sahiptir ve gecikme riskinde (azı iyi) de en iyi konumdadır; bu ikisi A2'yi öne taşır. A1 tam tersi konumdadır ve son sırada kalır.
İşletmenin tereddüdü ağırlığa duyarlıdır. Hizmet kalitesinin ağırlığı 0,35'ten 0,65'e, teslim güvenilirliği 0,40'tan 0,15'e çekilip gecikme riski 0,20'ye indirildiğinde, A3 (0,385) A2'yi (0,378) geçmektedir; A1 (0,271) yine sondadır. Bu, A2'nin birinciliğinin teslim güvenilirliğine verilen ağırlığa dayandığını gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla A2 birincidir (0,342); hizmet kalitesinin ağırlığı belirgin biçimde artırılıp teslim güvenilirliğinin ağırlığı düşürüldüğünde (0,15 / 0,65 / 0,20) A3 öne geçmektedir (0,385 / 0,378). A2'nin birinciliği teslim güvenilirliği ağırlığına duyarlıdır."
Kaynak: DecisionMind'ın aralık değerli sezgisel bulanık MOORA doğrulama örneği. Aralık değerli sezgisel bulanık kümelerin işlem kuralları Atanassov ve Gargov (1989)'a, oran sistemi Brauers ve Zavadskas (2006)'ın MOORA tanımına dayanır. Puanlar ve ağırlık takası senaryosu bu kartın yazarınca kernel formülleri Python'da bağımsız olarak yeniden hesaplanarak elde edilmiş, manifest expected_primary ile birebir doğrulanmıştır.
2. Siber Güvenlik: Bir kurumun güvenlik izleme hizmeti sağlayıcısı seçimi
Bir kurum, ağ güvenliği izleme hizmeti için üç sağlayıcı arasında seçim yapacaktır. Üç ölçüt vardır: tehdit tespit oranı (çoğu iyi), müdahale hızı (çoğu iyi) ve yanlış alarm oranı (azı iyi). Güvenlik ekibi, referans görüşmelerinden edindiği izlenimi her sağlayıcı için bir destek-ret aralığıyla kaydeder; aralık, farklı referansların birbirinden ne kadar ayrıldığını yansıtır.
Yöntem her sağlayıcının skorunu hesaplar, vektör normuyla ölçeklendirir ve fayda-maliyet oranını hesaplar. Diyelim ki en yüksek tehdit tespit oranına sahip sağlayıcı aynı zamanda yanlış alarm oranında da ortalamanın altında (lehte) kaldı ve birinci sırada çıktı.
Ekibin tereddüdü şudur: bu sağlayıcının destek-ret aralığı diğerlerinden belirgin biçimde geniştir, yani referanslar arasında görüş ayrılığı fazladır. Skor bu genişliği göstermez; ekip sözleşme öncesi ek bir referans görüşmesiyle bu belirsizliği daraltmalıdır.
Raporda: "Tehdit tespit oranı ve düşük yanlış alarm oranı nedeniyle bir sağlayıcı öne çıkmaktadır; bu sağlayıcının değerlendirmesindeki destek-ret aralığı diğerlerinden geniştir ve sözleşme öncesi ek referans görüşmesi önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte gecikme riski çoğu iyi işaretlenseydi, en riskli tedarikçi ödüllendirilir ve sıra anlamsızlaşırdı. İkinci yanlış, A2'nin 0,342 puanını "aralığın da dar olduğu, dolayısıyla sonucun kesin olduğu" biçiminde okumaktır; skor yalnız orta noktaya dayanır, aralığın genişliği ayrıca kontrol edilmelidir. Üçüncü yanlış, destek-ret aralığını üçgen bulanık sayı gibi ele alıp bulanık MOORA'nın işlem kurallarını uygulamaktır; iki yapı farklıdır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/iv-moora
Brauers, W. K. M., & Zavadskas, E. K. (2006). The MOORA method and its application to privatization in a transition economy. Control and Cybernetics, 35(2), 445–469. (DOI yok)
Atanassov, K., & Gargov, G. (1989). Interval valued intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 31(3), 343–349. DOI: 10.1016/0165-0114(89)90205-4
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3
Xu, Z. (2007). Intuitionistic fuzzy aggregation operators. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 15(6), 1179–1187. DOI: 10.1109/TFUZZ.2006.890678