Uzantı kartı · Bulanık
Aralık değerli sezgisel bulanık SAW (DecisionMind türetimi)
SAW'ın, bir yargıyı destekleme ve reddetme derecesinin kendisinin de tek bir sayı değil bir aralık olduğu durumlar için çalışan biçimidir. Ölçütler boyunca ağırlıklı olarak birleştirilen destek-ret aralığı, tek bir puana yalnız son adımda iner.
Temel yöntem
SAW →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; ağırlıklı toplam mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin SAW'da her hücre tek bir sayıdır. Burada her hücre dört sayıdan oluşur: destek derecesinin alt ve üst sınırı, ret derecesinin alt ve üst sınırı. "Bu tedarikçiye güvenim 0,65 ile 0,75 arasında, çekincem 0,15 ile 0,20 arasında" gibi bir yargı bu dört sayıya karşılık gelir. Sezgisel bulanıktan farkı, destek ve reddin kendisinin de birer aralık olmasıdır. Kriter ağırlıkları kesin sayı olarak dışarıdan alınır.
Ölçek eşitleme. Kesin SAW her sütunu kendi en iyi değerine oranlar. Burada böyle bir adım yoktur, çünkü destek-ret aralıkları zaten 0 ile 1 arasındadır. Bunun yerine maliyet ölçütünde destek ve ret aralıkları yer değiştirir: ([μᴸ,μᵁ], [νᴸ,νᵁ]) → ([νᴸ,νᵁ], [μᴸ,μᵁ]). Bu, kesin SAW'ın en-iyiye-oranlama adımının bu ailedeki karşılığıdır; ölçeği değil yönü çevirir.
Ağırlıklı toplam ve durulaştırma. Kesin SAW'da her sütun ağırlıkla çarpılıp doğrudan toplanır. Burada her seçeneğin ölçütler boyunca destek-ret aralık çifti, aralık değerli sezgisel bulanığın kendi ağırlıklı birleştirme işlemiyle (IIFWA) doğrudan tek bir destek-ret aralık çiftine indirilir. Bu birleştirme kesin SAW'ın doğrusal toplamından farklı, cebirsel bir operatördür; sonucu yine bir destek-ret aralık çiftidir, henüz tek sayı değildir. Yalnız bu son adımda, birleşik aralık çifti bir skor fonksiyonuyla tek sayıya iner. Skor, destek alt ve üst sınırlarının toplamından ret alt ve üst sınırlarının toplamı çıkarılıp ikiye bölünerek bulunur.
DecisionMind bu klasik biçimde IIFWA birleştirme operatörünü ve bu ortalama-benzeri skor fonksiyonunu sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan alınır; yöntem ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Puan kesin SAW'daki toplam gibi yalnız bu seçenek kümesini sıralar; yüzde ya da olasılık değildir, başka bir analizle karşılaştırılmaz.
Fark şudur. Puanın altında artık dört sayılı bir destek-ret aralığı, önce ağırlıklı olarak birleştirilip sonra bir skor fonksiyonuyla tek sayıya inmiştir. İki seçeneğin aynı puanı, biri dar biri geniş bir destek-ret aralığından gelebilir; aralık genişliği, uzmanların bu yargı üzerinde ne kadar hemfikir olduğunu gösterir ve puanda görünmez.
Bu nedenle:
"Aralık değerli sezgisel bulanık SAW'a göre bu seçenek kesin olarak en iyisidir"
yerine:
"Bu puan, destek-ret aralıklarının ağırlıklı birleştirilmesinden çıkan bir skordur; hangi seçeneğin aralığının daha geniş, yani daha az hemfikir kalınmış olduğu ayrıca raporlanmalıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriter değerlendirmesi bir yargıya dayanıyorsa ve bu yargının destek ile ret derecesinin kendisi de belirsizse bu uzantı uygundur. Uzman "ne kadar destekliyorum" sorusuna tek bir sayı yerine bir aralıkla cevap veriyor olabilir; örneğin birden fazla değerlendiricinin verdiği destek-ret puanlarının alt ve üst sınırı biliniyor ama tek bir uzlaşı noktası yoksa. Destek ve ret zaten tek bir noktaysa (aralık genişliği sıfırsa) bu ek genişliğin bir katkısı olmaz, sezgisel bulanık yeterlidir. Kesin SAW'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da tam telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Alt sınırın üst sınırdan büyük olmasına izin vermek. Her aralıkta alt sınır üst sınırdan küçük ya da eşit olmalıdır; bu denetlenmezse hem destek-ret kısıtı (μᵁ+νᵁ≤1) hem birleştirme işlemi anlamsızlaşır.
ν'yü 1−μ olarak uydurmak. Bu, aralık genişliğini gerekçesiz sıfırlar ve yapıyı sessizce tek noktalı sezgisel bulanığa indirger.
Skoru "yüzde kaç olasılık" diye okumak. Skor, destek ve ret sınırlarının bir bileşimidir, bir olasılık değildir.
Defuzzifikasyon yöntemini belirtmeden raporlamak. Burada kullanılan skor, orta nokta biçimindeki bir tanımdır; literatürde başka skor tanımları da vardır ve hangisinin kullanıldığı raporda yazılmalıdır.
Temel ilke şudur:
Aralık değerli sezgisel bulanık SAW'da destek-ret aralığı, ağırlıklı birleştirmeden geçip yalnız en son adımda tek bir skora iner; aralığın genişliği uzmanlar arasındaki hemfikirlik derecesini gösterir ve rapor bunu ayrıca belirtmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir: literatürde ortak bir IV-SAW uygulama örneği bulunmadığı için üç seçenekli, üç kriterli sentetik bir tablo formül zincirine sadık kalınarak kurulmuştur. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Araştırma projesi fon tahsisi
Bir araştırma fonu kurulu üç proje başvurusundan birine öncelikli fon aktaracaktır. Üç ölçüt vardır: bilimsel özgünlük (çoğu iyi), uygulanabilirlik (çoğu iyi), istenen bütçe (azı iyi). Hakemler her proje-ölçüt çifti için desteklerini ve çekincelerini bir aralıkla bildirmiştir, çünkü hakemler arasında tam bir uzlaşı yoktur.
| Proje | Bilimsel özgünlük | Uygulanabilirlik | İstenen bütçe (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| P1 | destek [0,65; 0,75] / ret [0,15; 0,20] | destek [0,45; 0,55] / ret [0,30; 0,40] | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] |
| P2 | destek [0,75; 0,85] / ret [0,05; 0,10] | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] | destek [0,35; 0,45] / ret [0,40; 0,50] |
| P3 | destek [0,55; 0,65] / ret [0,20; 0,30] | destek [0,65; 0,75] / ret [0,15; 0,20] | destek [0,45; 0,55] / ret [0,30; 0,40] |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem bütçe ölçütünde destek-reddi yer değiştirir, her projenin üç ölçütteki destek-ret aralığını IIFWA ile tek bir aralık çiftine indirir ve skorlar.
| Proje | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| P2 | 0,4995 | 1 |
| P3 | 0,3297 | 2 |
| P1 | 0,2459 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. P2, en ağırlıklı ölçüt olan bilimsel özgünlükte en dar ve en yüksek destek aralığına ([0,75; 0,85]) sahiptir ve bütçe ölçütünde de (tersine çevrildikten sonra) avantajlıdır. P3, uygulanabilirlikte en güçlü aralığa sahip olsa da ([0,65; 0,75]) bu, P2'nin bilimsel özgünlükteki üstünlüğünü dengelemeye yetmez.
Kurulun tereddüdü şudur: bilimsel özgünlük ağırlığı 0,40'tan 0,05'e indirilip uygulanabilirliğe 0,55 verilirse ne olur? Bağımsız Python hesaplamasıyla doğrulandığında, ağırlıklar (0,05; 0,55; 0,40) olarak yeniden dağıtıldığında P3'ün puanı 0,3147'ye, P2'ninki 0,2777'ye düşer; birincilik P3'e geçer, çünkü P3'ün uygulanabilirlikteki üstünlüğü artık en ağır ölçütü belirlemektedir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla (0,40; 0,35; 0,25) P2 en yüksek puana sahiptir (0,4995). Ağırlık uygulanabilirliğe belirgin biçimde kaydırıldığında (0,05; 0,55; 0,40) birincilik P3'e geçmektedir; bu nedenle hangi ölçütün fon kararında öncelikli olduğu ayrıca gerekçelendirilmelidir."
Kaynak: DecisionMind'ın IV-SAW doğrulama örneği; literatürde paylaşılan ortak bir IV-SAW uygulama tablosu bulunmadığı için sentetik olarak kurulmuş, beklenen sonuçlar manifestteki formül zincirinden (destek-ret tümleyeni, IIFWA birleştirme, skor) türetilmiştir. Değer uzayı Atanassov ve Gargov'un (1989) aralık değerli sezgisel bulanık küme tanımına dayanır. Puanlar ve ağırlık takası senaryosu bu kartın yazarınca kernel doğrudan çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplanmıştır.
2. Arşivcilik: Kurumsal dijital arşivleme sistemi seçimi
Bir kurum, kağıt ve dijital belgelerini uzun vadeli saklamak için üç arşivleme sistemi teklifinden birini seçecektir. Üç ölçüt vardır: arama ve erişim hızı, veri bütünlüğü garantisi, kurulum ve lisans maliyeti (azı iyi). Bilgi işlem ve arşiv birimi, her teklife duydukları desteği ve çekinceyi bir aralıkla bildirmiştir, çünkü iki birim arasında tam bir görüş birliği yoktur.
Yöntem maliyet ölçütünde destek-reddi yer değiştirir, üç ölçütün aralıklarını IIFWA ile birleştirir ve skorlar. Diyelim ki en hızlı erişim sunan sistem aynı zamanda maliyette de düşük çekinceye sahip çıktı ve birinci sırada yer aldı.
Kurumun tereddüdü şudur: veri bütünlüğü garantisindeki aralık genişliği, yani bilgi işlem ile arşiv biriminin bu konuda ne kadar hemfikir olduğu, tek puanda görünmez. Aralığı geniş olan bir sistem için, bütünlük garantisi sözleşme maddesiyle ayrıca güvence altına alınmalıdır.
Raporda: "Erişim hızı ve düşük maliyet nedeniyle bir sistem öne çıkmaktadır; bu sistemin veri bütünlüğü garantisine dair birimler arası görüş aralığı geniştir ve sözleşmede ayrıca güvence istenmelidir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte P1'in bütçe ölçütü tersine çevrilmeden (yani destek aralığı [0,55; 0,65] hâlâ "destek" yönünde) bırakılsaydı, en pahalı proje bu ölçütte avantajlı görünürdü. İkinci yanlış, P2'nin bilimsel özgünlük aralığını [0,75; 0,85] yerine tek bir nokta değere (örneğin 0,80) indirip hesaplamaktır; bu, hakemler arasındaki gerçek görüş farkını siler. Üçüncü yanlış, P2'nin 0,4995 puanını "yüzde ellilik bir başarı olasılığı" diye okumaktır; puan yalnız bu üç projeyi birbirine göre sıralar.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/iv-saw
Fishburn, P. C. (1967). Additive utilities with incomplete product sets: Application to priorities and assignments. Operations Research, 15(3), 537–542. DOI: 10.1287/opre.15.3.537
Atanassov, K., & Gargov, G. (1989). Interval valued intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 31(3), 343–349. DOI: 10.1016/0165-0114(89)90205-4
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3
Moore, R. E. (1966). Interval Analysis. Prentice-Hall. (DOI yok)