Uzantı kartı · Nötrosofik
Aralık nötrosofik MULTIMOORA (Stanujkić ve ark., 2021)
Aralık nötrosofik MULTIMOORA, kriter değerlendirmesinin doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsünün her bileşeninin tek sayı değil aralık olarak verildiği durumlar için MULTIMOORA biçimidir. Oran sistemi, referans noktası ve tam çarpımsal biçim bu aralıklar üzerinde ayrı ayrı hesaplanır; sonucu ortalama sıra kuralıyla tek bir sıraya birleştirir.
Temel yöntem
MULTIMOORA →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Nötrosofik (Neutrosophic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; genel akış korunur.
Hücreler. Kesin MULTIMOORA'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre altı sayıdan oluşur: doğruluğun alt-üst sınırı, belirsizliğin alt-üst sınırı, yanlışlığın alt-üst sınırı. Uzman T, I, F'in her birini tek bir değer yerine bir aralıkla verir. Ağırlıklar kesin sayıdır. Yöntemin literatüründe (Stanujkić ve ark., 2021) birden fazla karar vericinin puanını sınır-medyan yöntemiyle tek bir grup matrisinde birleştiren bir adım da tanımlıdır. DecisionMind bu birleştirmeyi motor içinde koşturmaz; kullanıcıdan zaten birleştirilmiş, tek bir aralık nötrosofik karar matrisi ister.
Ölçek eşitleme. Kesin MULTIMOORA her sütunu kareler toplamının köküne bölerek eşitler. Bu ailede böyle bir bölme adımı yoktur. Bunun yerine her seçeneğin bir satırındaki fayda kriterleri, ağırlıklı bir nötrosofik toplama operatörüyle (IVNWA) doğrudan TEK bir aralık nötrosofik sayıya birleştirilir; maliyet kriterleri için de ayrı bir birleştirme yapılır. Bu operatör ağırlıkları kendi içinde taşıdığı ve sonucu değer uzayının [0,1] sınırında tuttuğu için, kesin MULTIMOORA'daki gibi ayrı bir bölme adımına gerek kalmaz.
Uzaklık / skor / birleştirme. Oran sistemi, fayda tarafının birleşik değerini bir skor fonksiyonuyla tek sayıya çevirir, aynısını maliyet tarafı için yapar ve iki skorun ağırlıklı farkını alır (fayda ağırlıklarının toplamı ile çarpılan skordan, maliyet ağırlıklarının toplamıyla çarpılan skor çıkarılır). Referans noktası, her kriter için ideal noktayı yöne göre belirler: fayda kriterinde en yüksek skor, en düşük belirsizlik, en düşük yanlışlık; maliyet kriterinde en düşük skor, en düşük belirsizlik, en yüksek yanlışlık. Belirsizlik bileşeni her iki yönde de istenmeyen kabul edildiği için yön değiştirmez, yalnız doğruluk ve yanlışlık yer değiştirir. Her seçeneğin bu referansa en büyük bileşen-bazlı uzaklığı alınır. Tam çarpımsal biçim, fayda ve maliyet taraflarını ayrı ayrı geometrik bir operatörle (IVNWG) birleştirir ve bu iki tarafın skorlarının ORANINI alır; kesin MULTIMOORA'nın çarpım/bölüm mantığı burada skor düzeyinde bir bölmeye karşılık gelir.
Sonuç ve durulaştırma. Çıktı tek bir sayıdır. Üç alt sıralamayı birleştirirken bu uzantı, Nötrosofik MULTIMOORA'nın (N-MULTIMOORA) "en az iki alt yöntemde üstünlük" kuralını KULLANMAZ. Bunun yerine kesin MULTIMOORA'nın kendi Borda kuralına eşdeğer bir ortalama sıra hesaplar: her seçeneğin üç alt sıradaki konumlarının ortalaması alınır, en küçük ortalama nihai sırada birinci olur. Bu, aynı ailenin başka bir uzantısında (N-MULTIMOORA) farklı bir birleştirme kuralı kullanıldığını gösterir; ikisi otomatik olarak aynı davranmaz.
DecisionMind bu uzantıda IVNWA/IVNWG operatörlerini, skor fonksiyonunu, referans noktasının yöne göre dallanan tanımını (belirsizliğin yön değiştirmemesi dahil) ve ortalama-sıra birleştirme kuralını sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Nihai sıra, üç bakış açısının (ortalama performans, en kötü duruma uzaklık, çarpımsal denge) birleşik özetidir; okunması temelde kesin MULTIMOORA ile aynıdır. Fark, birleştirme kuralındadır: burada toplam/ortalama sıra kuralı geçerlidir, N-MULTIMOORA'nın "iki alt yöntemde üstünlük" kuralı değil. Ayrıca aralığın genişliği (üst sınır eksi alt sınır) tek bir sayıya indirgenmiş skorun içinde erir; iki seçeneğin aynı skora yakın çıkması, aralıklarının da aynı genişlikte olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle:
"Aralık nötrosofik MULTIMOORA belirsizliği aralıkla taşıdığı için sonuç daha güvenilirdir"
yerine:
"Her bileşenin aralığı, skor fonksiyonuna girmeden önce korunmuştur; ama nihai sıra, kesin MULTIMOORA'nın toplam/ortalama sıra kuralıyla kurulmuştur, N-MULTIMOORA'nın iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla değil"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar bir yargının doğruluk, belirsizlik ve yanlışlık derecelerini tek bir sayı yerine ancak bir aralıkla verebiliyorsa bu uzantı kullanılır; örneğin "doğruluk 0,60 ile 0,80 arasında" gibi bir ifade. Aralık gerekmiyorsa, yani her bileşen tek bir sayıyla veriliyorsa, tek-değerli nötrosofik MULTIMOORA (N-MULTIMOORA) yeterlidir ve daha az veri toplama yükü ister; aralık burada bir varsayımdır, otomatik olarak daha "zengin" bir model değildir.
Ölçülmüş bir kriter doğrudan T aralığına yazılıp geri kalan bileşenler tamamlanmamalıdır; bu, nötrosofik veri türü kartının uyardığı hatadır. Kesin MULTIMOORA'nın çıkış koşulu burada da geçerlidir: tam çarpımsal biçim tanımsızlaşmaması için tüm değerler geçerli aralıkta kalmalıdır, bir kriterde asla taviz verilemiyorsa bu yöntem kullanılmamalıdır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Aralığı erken tek sayıya indirmek. Alt ve üst sınırın ortalamasını alıp tek-değerli nötrosofik gibi işlemek, bu uzantının tek katkısını, aralığın skor fonksiyonuna kadar taşınmasını, ortadan kaldırır.
Belirsizlik bileşenini maliyet kriterinde ters çevirmek. Referans noktası, maliyet kriterinde doğruluk ve yanlışlığın yerini değiştirir ama belirsizliği DEĞİŞTİRMEZ; belirsizlik her iki yönde de istenmeyen kabul edilir. Belirsizliği de tersine çevirmek, kriterin yönünü iki kez uygulamak anlamına gelir ve referans noktasını yanlış kurar.
İki-üçte-hâkimiyet kuralını buraya taşımak. Bu uzantı toplam/ortalama sıra kuralı kullanır; aynı ailenin N-MULTIMOORA uzantısındaki "en az iki alt yöntemde üstünlük" kuralını burada geçerli saymak yanlıştır ve farklı bir nihai sıra üretebilir.
Grup birleştirme adımının motorda koştuğunu sanmak. Literatürdeki sınır-medyan grup birleştirmesi DecisionMind'ın bu motorunda çalışmaz; kullanıcı zaten tek, birleştirilmiş bir matris girer. Birden fazla uzmanın puanı varsa birleştirme kart dışında, veri hazırlığı aşamasında yapılmalıdır.
Temel ilke şudur:
Aralık nötrosofik MULTIMOORA'da her bileşenin aralığı skor fonksiyonuna kadar korunur; nihai sıra toplam/ortalama sıra kuralıyla kurulur, N-MULTIMOORA'nın iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla değil, ve maliyet yönü uygulanırken belirsizlik bileşeni değiştirilmez.
Vakalar
Birinci vaka literatür vakasıdır: Stanujkić ve arkadaşlarının (2021) kitap bölümündeki bulut hizmeti seçimi örneğidir; sayılar bu bölümün tablosundan alınmıştır, sağlayıcı adları burada gerçek kurum adı taşımaması için numaralandırılmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Bilişim: Bir kurumun bulut altyapı sağlayıcısı seçimi (Stanujkić ve ark., 2021, Tablo 18)
Bir kurum dört bulut altyapı sağlayıcısı (Sağlayıcı 1-4) arasında seçim yapacaktır. Altı kriterin hepsi çoğu iyi yönündedir ve eşit ağırlıklıdır (her biri 1/6 ≈ 0,167): maliyet uygunluğu, kullanılabilirlik, depolama, işlemci gücü, performans, güvenlik. Her hücre doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsünün aralık halidir.
Doğruluk (T) aralıkları:
| Sağlayıcı | Maliyet uygunluğu | Kullanılabilirlik | Depolama | İşlemci gücü | Performans | Güvenlik |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,90–1,00 | 1,00–1,00 | 0,90–1,00 | 0,70–0,70 | 0,90–1,00 | 0,90–0,90 |
| 2 | 1,00–1,00 | 1,00–1,00 | 1,00–1,00 | 0,60–0,60 | 1,00–1,00 | 0,90–1,00 |
| 3 | 0,70–0,80 | 0,90–0,90 | 0,60–0,70 | 0,50–0,50 | 0,90–0,90 | 0,70–0,70 |
| 4 | 0,70–0,80 | 0,80–0,90 | 0,70–0,80 | 0,50–0,60 | 0,80–0,90 | 0,70–0,80 |
Belirsizlik (I) aralıkları:
| Sağlayıcı | Maliyet uygunluğu | Kullanılabilirlik | Depolama | İşlemci gücü | Performans | Güvenlik |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,10–0,60 | 0,00–0,10 | 0,00–0,10 | 0,30–0,30 | 0,00–0,10 | 0,10–0,10 |
| 2 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,10–0,10 |
| 3 | 0,20–0,30 | 0,00–0,00 | 0,20–0,20 | 0,00–0,10 | 0,00–0,10 | 0,10–1,00 |
| 4 | 0,20–0,30 | 0,10–0,20 | 0,10–0,20 | 0,20–0,30 | 0,10–0,20 | 0,10–0,20 |
Yanlışlık (F) aralıkları:
| Sağlayıcı | Maliyet uygunluğu | Kullanılabilirlik | Depolama | İşlemci gücü | Performans | Güvenlik |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,10–0,60 | 0,00–0,10 | 0,00–0,10 | 0,10–0,20 | 0,00–0,10 | 0,10–0,10 |
| 2 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,20–0,20 | 0,00–0,00 | 0,10–0,10 |
| 3 | 0,10–0,20 | 0,00–0,00 | 0,00–0,00 | 0,00–0,10 | 0,00–0,10 | 0,10–1,00 |
| 4 | 0,10–0,20 | 0,10–0,20 | 0,10–0,20 | 0,20–0,30 | 0,10–0,20 | 0,10–0,20 |
Yöntem her sağlayıcının altı kriterini ağırlıklı nötrosofik toplama operatörüyle tek bir aralık nötrosofik sayıya birleştirir. Bu örnekte tüm kriterler fayda tarafındadır, maliyet tarafı boştur. Referans noktası her kriterin ideal hücresinden (en yüksek skor, en düşük belirsizlik-yanlışlık) kurulur, tam çarpımsal biçim ise geometrik operatörle hesaplanır. Bu üç hesap DecisionMind'ın motoru çalıştırılarak (method_runner.py IVN-MULTIMOORA) üretilmiş ve manifestteki kayıtlı değerlerle birebir eşleşmiştir.
| Sağlayıcı | Oran sistemi | Sıra | Referans noktası (uzaklık) | Sıra | Tam çarpımsal | Sıra |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,8812 | 3 | 0,0833 | 3 | 0,7128 | 2 |
| 2 | 1,0000 | 1 | 0,0278 | 1 | 0,9112 | 1 |
| 3 | 0,8877 | 2 | 0,1278 | 4 | 0,0568 | 4 |
| 4 | 0,6251 | 4 | 0,0722 | 2 | 0,6027 | 3 |
Sağlayıcı 2 üç alt yöntemin de birincisidir; bu, güçlü bir birinciliktir. Sağlayıcı 1 ile Sağlayıcı 3 arasında ise alt yöntemler anlaşmaz. Oran sistemi Sağlayıcı 3'ü ikinci gösterirken referans noktası ve tam çarpımsal biçim Sağlayıcı 1'i öne çıkarır. Sağlayıcı 3'ün tam çarpımsal skoru 0,0568 ile son sıradadır, çünkü güvenlik kriterindeki belirsizlik ve yanlışlık aralığı diğer kriterlerine göre çok geniştir.
| Sağlayıcı | Ortalama sıra | Nihai sıra |
|---|---|---|
| 2 | 1,00 | 1 |
| 1 | 2,67 | 2 |
| 4 | 3,00 | 3 |
| 3 | 3,33 | 4 |
Kurumun tereddüdü şudur: Sağlayıcı 3'ün son sıraya düşmesi büyük ölçüde tek bir kriterden, güvenlikten, gelir. Bu kriterdeki belirsizlik ve yanlışlık aralığının üst sınırı diğer sağlayıcılarınkinden belirgin biçimde geniştir. Kurum, Sağlayıcı 3'ü elemeden önce bu tek kriterdeki değerlendirmenin kaynağını (hangi uzmandan, hangi belgeden geldiğini) ayrıca doğrulamalıdır.
Raporda: "Ortalama sıra kuralıyla nihai sırada Sağlayıcı 2 açık farkla birincidir; üç alt yöntemin üçünde de birinci çıkmıştır. Sağlayıcı 1 ikinci, Sağlayıcı 4 üçüncü, Sağlayıcı 3 dördüncüdür; Sağlayıcı 3'ün geri sıraya düşmesi büyük ölçüde güvenlik kriterindeki geniş belirsizlik-yanlışlık aralığından kaynaklanmaktadır ve bu kriter ayrıca doğrulanmalıdır."
Kaynak: Stanujkić, D., Zavadskas, E. K., Smarandache, F., Brauers, W. K. M., & Karabašević, D. (2021)'in bulut bilişim teknolojisi seçimi örneğidir (Tablo 18); sağlayıcı adları bu kartta gerçek kurum adı geçmemesi için numaralandırılmıştır. DecisionMind'ın bu ailede motoru şüpheli-yöntem taramasında yön testinde işaretlenmiştir; ayrıntı onay notundadır.
2. Huzurevi: Bir vakfın bakım hizmeti sağlayıcısı seçimi
Bir vakıf, üç huzurevi işletmecisinden birine hizmet sağlama yetkisi verecektir. Kriterler: tıbbi bakım kalitesine uygunluk, personel yeterliliğine uygunluk ve fiziksel mekân standartlarına uygunluk; üçü de çoğu iyi yönündedir. Denetim ekibi her işletmeci için bu üç kritere ne kadar destek verdiğini bir aralıkla ifade etmektedir, çünkü farklı denetim ziyaretlerinde farklı gözlemciler biraz farklı puan vermiştir; aralığın genişliği bu gözlemci farkını yansıtır.
Yöntem her işletmecinin üç kriterdeki aralık nötrosofik üçlülerini ağırlıklı toplama operatörüyle birleştirir, referans noktasını kurar ve tam çarpımsal biçimi hesaplar. Diyelim ki tıbbi bakım kalitesinde en yüksek doğruluk aralığına sahip işletmeci oran sisteminde birinci çıktı, ama bu işletmecinin personel yeterliliği kriterindeki aralığı çok geniş, yani gözlemciler arasında görüş ayrılığı yüksekti.
Vakfın tereddüdü şudur: geniş bir aralık, ortalama değeri yüksek olsa bile, gözlemciler arasında ciddi bir anlaşmazlığa işaret eder. Vakıf, yalnız ortalama sıraya değil, hangi işletmecinin hangi kriterde aralığının en dar (en az tartışmalı) olduğuna da bakmalıdır; anlaşmazlık büyükse ek bir denetim ziyareti istenebilir.
Raporda: "Ortalama sıra kuralına göre en yüksek doğruluk aralığına sahip işletmeci öndedir. Personel yeterliliği kriterindeki aralığın genişliği, gözlemciler arasında görüş ayrılığı olduğunu göstermektedir ve karar verilmeden önce ek bir denetim ziyareti önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekte her hücrenin alt ve üst sınırının ortalamasını alıp (örneğin Sağlayıcı 1'in maliyet uygunluğu için T=0,95, I=0,35, F=0,35 gibi) tek-değerli nötrosofik MULTIMOORA (N-MULTIMOORA) koşturmaktır; bu, aralığın taşıdığı belirsizlik bilgisini siler ve iki yöntemi karıştırır. İkinci yanlış, referans noktasını kurarken maliyet kriteri olsaydı belirsizlik bileşenini de tersine çevirmektir; belirsizlik her yönde istenmeyen kabul edilir ve tersine çevrilmez. Üçüncü yanlış, nihai sırayı N-MULTIMOORA'nın iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla yeniden hesaplamaktır; bu uzantı toplam/ortalama sıra kuralı kullanır ve iki kural farklı bir nihai sıra üretebilir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/ivn-multimoora
Stanujkić, D., Zavadskas, E. K., Smarandache, F., Brauers, W. K. M., & Karabašević, D. (2021). Cloud computing technology selection using a novel neutrosophic extension of the MULTIMOORA method. In F. Smarandache & M. Abdel-Basset (Eds.), Neutrosophic Operational Research: Methods and Applications (pp. 367–395). Springer. DOI: 10.1007/978-3-030-57197-9_18
Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Smarandache, F., Brauers, W. K. M., & Karabasevic, D. (2017). A neutrosophic extension of the MULTIMOORA method. Informatica, 28(1), 181–192. DOI: 10.15388/Informatica.2017.125
Brauers, W. K. M., & Zavadskas, E. K. (2010). Project management by MULTIMOORA as an instrument for transition economies. Technological and Economic Development of Economy, 16(1), 5–24. DOI: 10.3846/tede.2010.01
Wang, H., Smarandache, F., Zhang, Y., & Sunderraman, R. (2010). Single valued neutrosophic sets. Multispace and Multistructure, 4, 410–413. (DOI yok)
Smarandache, F. (1998). Neutrosophy: Neutrosophic probability, set, and logic. American Research Press, Rehoboth. (DOI yok)