Uzantı kartı · Nötrosofik
Nötrosofik MULTIMOORA (Stanujkic ve ark., 2017)
Nötrosofik MULTIMOORA, kriter değerlendirmesi doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle (tek-değerli nötrosofik sayı) verildiğinde kullanılan MULTIMOORA biçimidir. Oran sistemi, referans noktası ve tam çarpımsal biçim, bu üçlüden türetilen bir skoru ayrı ayrı hesaplar; sonucu iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla tek bir sıraya birleştirir.
Temel yöntem
MULTIMOORA →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Nötrosofik (Neutrosophic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir; genel akış korunur ama hâkimiyet kuralı da değişir.
Hücreler. Kesin MULTIMOORA'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç bağımsız dereceden oluşur: doğruluk (T), belirsizlik (I), yanlışlık (F); toplamları 1'e zorlanmaz. Ağırlıklar kesin sayıdır, nötrosofik olarak girilmez.
Ölçek eşitleme. Kesin MULTIMOORA, sütunu karelerinin toplamının köküne böler. Burada yöntem önce maliyet kriterlerinin üçlüsünü TÜMLER: ⟨T, I, F⟩ yerine ⟨F, 1−I, T⟩ yazılır. Doğruluk ile yanlışlık yer değiştirir, belirsizlik tümlenir. Sonra her hücreyi bir skor fonksiyonuyla ((1 + T − 2I − F) / 2) tek sayıya indirir. ANCAK bundan sonra bu skoru sütun bazında karelerin toplamının köküne bölerek eşitler (vektör normalizasyonu). Yani nötrosofik yapı, maliyet tümlemesinden hemen sonra ama normalizasyondan ÖNCE tek sayıya iner.
Uzaklık / skor / birleştirme. Oran sistemi, bu normalize skorun ağırlıklı toplamıdır. Mantık kesin MULTIMOORA ile aynıdır, ama burada T-I-F yapısı çoktan skora inmiş durumdadır. Referans noktası, her kriter için normalize skorun en büyüğünü ideal alır ve her seçeneğin buna en büyük ağırlıklı sapmasını bulur. Tam çarpımsal biçim FARKLIDIR. Yöntem burada normalize edilmiş skoru değil, tümlenmiş T-I-F üçlüsünü kullanır: bu üçlü üzerinde ağırlıklı geometrik ortalama alarak (nötrosofik ağırlıklı geometrik birleştirme) yeni bir ⟨T, I, F⟩ üçlüsü kurar. Sonra bu üçlüyü aynı skor fonksiyonuyla tek sayıya çevirir. Yani tam çarpımsal biçim, T-I-F yapısını oran sistemi ve referans noktasından daha geç, kendi birleştirme adımına kadar taşır.
Sonuç ve durulaştırma. En önemli fark buradadır. Kesin MULTIMOORA ve diğer uzantıların çoğu üç alt sıranın TOPLAMINI (Borda) kullanır. N-MULTIMOORA ise "iki-üçte-hâkimiyet" (2-of-3 dominance) kuralını kullanır. Bir seçenek, diğerine üç alt sıranın en az İKİSİNDE üstünse "hâkim" sayılır. Hâkimiyet sayıları eşitse ancak o zaman üç alt sıranın toplamı devreye girer (eşit-bozan). Bu, kesin MULTIMOORA'nın doğrudan toplam kuralından farklı bir birleştirme mantığıdır.
DecisionMind bu uzantıda şu unsurları sabit tutar: maliyet tümlemesi ⟨T,I,F⟩→⟨F,1−I,T⟩, skor fonksiyonu (1+T−2I−F)/2, oran sistemi ve referans noktasının bu skor üzerinde çalışması. Ayrıca tam çarpımsal biçimde nötrosofik ağırlıklı geometrik birleştirmeyi ve son sıralamada toplam yerine iki-üçte-hâkimiyet kuralını (eşitlik halinde toplamla bozuluyor) sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Nihai sıra, üç bakış açısının birleşik özetidir; okunması temelde aynıdır. Ama birleştirme kuralı kesin MULTIMOORA'dan farklıdır: kesin MULTIMOORA'da "üç sıranın toplamı en küçük olan kazanır", burada ise "diğerlerine karşı en az iki alt yöntemde üstün olan kazanır" kuralı geçerlidir. Bu yüzden iki yöntemin aynı veriye farklı bir nihai sıra verme ihtimali, kesin MULTIMOORA'dan biraz daha yüksektir.
Ayrıca T-I-F yapısı üç alt yöntemde aynı derinlikte taşınmaz: oran sistemi ve referans noktası maliyet tümlemesinden hemen sonra tek bir skora iner; yalnız tam çarpımsal biçim üçlü yapıyı kendi birleştirme adımına kadar korur.
Bu nedenle:
"N-MULTIMOORA nötrosofik belirsizliği hesabın tamamında taşıdığı için daha bilgilidir"
yerine:
"Doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsü yalnız tam çarpımsal biçimde birleştirme adımına kadar korunmaktadır; oran sistemi ve referans noktası, tümlemeden hemen sonra tek bir skora indirgenmiş kesin bir sayı üzerinde çalışmaktadır, ve nihai sıra toplam değil iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla kurulmaktadır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Bir kriter hakkındaki bilgi eksik, tutarsız ya da çelişkili ise ve bu durum karar için önemliyse, nötrosofik veri türü kartındaki kural burada da aynen geçerlidir. Ölçülmüş bir kriter doğrudan T olarak yazılıp I=0, F=1−T diye tamamlanmamalıdır; bu, belirsizlik payını sıfırlar ve nötrosofik yapının tek katkısını ortadan kaldırır. Kesin MULTIMOORA'nın çıkış koşulu burada da geçerlidir: tam çarpımsal biçim tanımsızlaşacağından tüm değerler pozitif kalmalıdır. Bir kriterde asla taviz verilemiyorsa bu yöntem kullanılmamalıdır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Üç bileşenin toplamını 1'e zorlamak. Bu, nötrosofik yapıyı sezgisel bulanığa indirger; T, I, F birbirinden bağımsız kalmalıdır.
Maliyet tümlemesini atlamak. Bir maliyet kriterinin ⟨T,I,F⟩ üçlüsünü tümlemeden (F ile T'yi yer değiştirmeden) skora sokmak, o kriterde "yüksek doğruluk" ile "düşük maliyet"i karıştırır ve sıralamayı ters çevirir.
Skor fonksiyonunu değiştirmek ya da raporda belirtmemek. DecisionMind (1+T−2I−F)/2 fonksiyonunu sabit kullanır; başka bir skor fonksiyonu farklı bir sıra üretebilir.
Toplam kuralıyla karıştırmak. Kesin MULTIMOORA'nın "üç sıranın toplamı en küçük olan kazanır" kuralını burada da geçerli sanmak yanlıştır; N-MULTIMOORA önce iki-üçte-hâkimiyete bakar, toplam yalnız eşitlik durumunda devreye girer.
Temel ilke şudur:
N-MULTIMOORA'da doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsü yalnız tam çarpımsal biçimde birleştirme adımına kadar korunur; oran sistemi ve referans noktası tümlemeden hemen sonra tek bir skora indirgenmiş kesin bir sayı üzerinde çalışır, ve nihai sıra toplam değil iki-üçte-hâkimiyet kuralıyla kurulur.
Vakalar
Birinci vaka literatür vakasıdır: Stanujkic ve arkadaşlarının (2017) makalesindeki sayısal örnektir; sayfa ve tablo numaraları makaleden alınmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Madencilik: Öğütme devresi tasarımı seçimi (Stanujkic ve ark., 2017, Tablo 1-6)
Bir flotasyon tesisi için üç öğütme devresi tasarımından (A1: çubuklu ve bilyalı değirmen, A2: yalnız bilyalı değirmen, A3: yarı otojen değirmen) biri seçilecektir. Beş kriter kullanılmıştır: öğütme verimliliği, ekonomik verimlilik, teknolojik güvenilirlik (üçü de çoğu iyi), yatırım maliyeti ve çevresel etki (ikisi de azı iyi). Her hücre, uzman değerlendirmesinin doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsü olarak makalenin Tablo 1'inden alınmıştır; ağırlıklar makalenin Tablo 2'sindeki ara değerlerden geri türetilmiştir (0,24; 0,17; 0,24; 0,21; 0,14).
| Tasarım | Öğütme verimliliği | Ekonomik verimlilik | Teknolojik güvenilirlik | Yatırım maliyeti | Çevresel etki |
|---|---|---|---|---|---|
| A1 | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,70; 0,20; 0,30) | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,90; 0,10; 0,20) |
| A2 | (0,80; 0,10; 0,30) | (0,80; 0,10; 0,30) | (0,80; 0,10; 0,30) | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,80; 0,10; 0,30) |
| A3 | (1,00; 0,10; 0,30) | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,90; 0,10; 0,20) | (0,70; 0,20; 0,50) | (0,70; 0,20; 0,30) |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,24 | 0,17 | 0,24 | 0,21 | 0,14 |
Yöntem maliyet kriterlerini tümler, skora indirger, normalize eder ve üç alt yöntemi ayrı ayrı hesaplar. Sayılar makalenin kendi tablolarından aynen alınmıştır (Tablo 2-6):
| Tasarım | Oran sistemi | Sıra | Referans noktası | Sıra | Tam çarpımsal | Sıra | Nihai sıra |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A1 | 0,380 | 2 | 0,034 | 1 | 1,242 | 3 | 3 |
| A2 | 0,366 | 3 | 0,048 | 2 | 1,258 | 2 | 2 |
| A3 | 0,846 | 1 | 0,063 | 3 | 2,379 | 1 | 1 |
Sonuç şöyle okunur. A3, oran sistemi ve tam çarpımsal biçimde açık farkla birincidir. Bu iki alt yöntemin ikisi de A3'ü diğerlerine göre çok üstün gösterir (0,846 ile ikinci en yakın 0,380'in iki katından fazladır). A3'ün birinciliği bu yüzden sağlamdır. Buna karşılık A1 ile A2 arasındaki fark küçüktür. Oran sisteminde A1 önde (0,380 vs 0,366), tam çarpımsal biçimde ise A2 öndedir (1,258 vs 1,242); iki alt yöntem burada ZIT sırada sonuç verir. Referans noktası A1'i A2'nin önüne koyar (0,034 vs 0,048) ve toplamda A1, ikinci-üçüncü tartışmasında A2'nin gerisinde kalır.
Burada tesisin bir tereddüdü ortaya çıkar. A1 ile A2 arasındaki fark küçüktür, üstelik iki alt yöntem bu ikisini zıt sırada gösterir. Bu yüzden ikinci-üçüncü sıralaması, A3'ün birinciliği kadar sağlam değildir. Yatırım kararı yalnız A3 ile diğer ikisi arasında değilse, A1-A2 arasındaki fark ayrıca incelenmelidir.
Raporda: "İki-üçte-hâkimiyet kuralıyla nihai sırada A3 açık farkla birinci, A2 ikinci, A1 üçüncüdür; A3'ün üstünlüğü oran sistemi ve tam çarpımsal biçimde büyük farkla desteklendiği için sağlamdır, A1-A2 arasındaki sıralama ise küçük bir farka ve alt yöntemler arası bir çelişkiye dayanmaktadır."
Kaynak: Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Smarandache, F., Brauers, W. K. M., & Karabasevic, D. (2017). A neutrosophic extension of the MULTIMOORA method. Informatica, 28(1), 181–192. Makalenin Tablo 1-6'sındaki sayılar aynen alınmıştır (tam sayfa numaraları DecisionMind manifestinde belirtilmemiştir).
2. Hukuk: Bir avukatlık bürosunun tahkim stratejisi değerlendirmesi
Bir avukatlık bürosu, uluslararası bir ticari uyuşmazlıkta izlenebilecek üç tahkim stratejisinden (A1, A2, A3) birini müvekkiline önerecektir. Kriterler: dava kazanma olasılığı ve emsal kararlarla uyum (ikisi de çoğu iyi), tahmini süre ve tahmini masraf (ikisi de azı iyi). Bu davada emsal içtihat sınırlı ve karşı tarafın delil sunma stratejisi henüz bilinmiyor; büro her strateji için lehte gerekçeleri (doğruluk), aleyhte riskleri (yanlışlık) ve eksik/bilinmeyen unsurları (belirsizlik) ayrı ayrı değerlendiriyor.
Yöntem maliyet kriterlerini (süre, masraf) tümler, skora indirger, normalize eder ve üç alt yöntemi hesaplar. Diyelim ki oran sistemi, kazanma olasılığı en yüksek görülen ama belirsizliği de en yüksek olan stratejiyi birinci gösterdi. Tam çarpımsal biçim ise bu yüksek belirsizliği daha ağır cezalandırdı ve belirsizliği düşük, orta olasılıklı bir stratejiyi öne çıkardı.
Burada büronun bir tereddüdü var. Yüksek kazanma olasılığı olan stratejinin belirsizliği de yüksekse, müvekkile bu stratejiyi "en olası kazanan" diye sunmak yanıltıcı olur. Örneğin karşı tarafın henüz sunmadığı bir delil, sonucu tersine çevirebilir. Büro, iki-üçte-hâkimiyet kuralının verdiği nihai sırayı müvekkile aktarırken, hangi stratejinin belirsizliğinin daha düşük olduğunu da ayrıca belirtmelidir.
Raporda: "İki-üçte-hâkimiyet kuralına göre orta olasılıklı, düşük belirsizlikli strateji öndedir; en yüksek kazanma olasılığına sahip strateji oran sisteminde öne çıksa da belirsizliği yüksek olduğundan tam çarpımsal biçimde geride kalmaktadır."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, maliyet kriterlerinin (yatırım maliyeti, çevresel etki) tümlemesini atlayıp T-I-F üçlüsünü doğrudan skora sokmaktır. Öğretici örnekte bu hata, oran sistemi sıralamasını A1'e taşır. A1 aslında en yüksek maliyetli seçenek değildir, ama tümlenmemiş halde "yüksek doğruluk" gibi göründüğü için birinciliğe çıkar ve A3'ün gerçek üstünlüğü gizlenir. Python ile bağımsız hesaplandığında tümlemesiz oran sistemi A1'i birinci, A3'ü sonuncu gösterir; tümlemeli (doğru) hesapla sonuç tam tersine döner. İkinci yanlış, T+I+F=1 varsayıp belirsizliği 1−T−F olarak hesaplamaktır. Bu, yapıyı sezgisel bulanığa indirger ve nötrosofik veri türü kartının uyardığı hatadır. Üçüncü yanlış, iki-üçte-hâkimiyet kuralını atlayıp doğrudan üç alt sıranın toplamını (kesin MULTIMOORA'nın Borda kuralı) kullanmaktır. Bu, N-MULTIMOORA'nın kendi birleştirme kuralı değildir ve farklı bir nihai sıra üretebilir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/n-multimoora
Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Smarandache, F., Brauers, W. K. M., & Karabasevic, D. (2017). A neutrosophic extension of the MULTIMOORA method. Informatica, 28(1), 181–192. DOI: 10.15388/Informatica.2017.125
Brauers, W. K. M., & Zavadskas, E. K. (2010). Project management by MULTIMOORA as an instrument for transition economies. Technological and Economic Development of Economy, 16(1), 5–24. DOI: 10.3846/tede.2010.01
Smarandache, F. (1998). Neutrosophy: Neutrosophic probability, set, and logic. American Research Press, Rehoboth. (DOI yok)
Baležentis, T., & Baležentis, A. (2014). A survey on development and applications of the multi-criteria decision making method MULTIMOORA. Journal of Multi-Criteria Decision Analysis, 21(3-4), 209–222. DOI: 10.1002/mcda.1501