Uzantı kartı · Nötrosofik
Nötrosofik küresel küme CODAS (Bhuvaneshwari ve Sweety, 2024)
Bu, CODAS'ın doğruluk, belirsizlik ve yanlışlık derecelerinin bağımsız verildiği, ama bu üç derecenin karelerinin toplamının belirli bir sınırla tutulduğu durumlar için biçimidir. Çıktı, negatif-ideale değil ideale olan yakınlığı gösteren ve düşük çıkması iyi olan tek bir kapanış oranıdır.
Temel yöntem
CODAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Nötrosofik (Neutrosophic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Beş şey değişir. Kesin CODAS'la ortak yalnız iki uzaklık fikri kalır; burada uzaklıklar Öklid ve Taksi değil, ideal ile karşıt-ideale olan tek bir NSS uzaklık türüdür.
Hücreler. Kesin CODAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç bileşenden oluşur: doğruluk (T), belirsizlik (I) ve yanlışlık (F). Nötrosofik veri türü kartındaki tek-değerli yapıdan (SVN) farkı şudur: NSS'te üç bileşen 0 ile 1 arasında olmakla kalmaz. Kareleri toplamının da √3'ü aşmaması istenir (T² + I² + F² ≤ √3). Bu kısıt, iki uç arasında bir yerde durur. Bir uçta tek-değerli nötrosofik yapı var: hiçbir sınır koymaz, toplam 0 ile 3 arasında herhangi bir değer olabilir. Öbür uçta küresel bulanık yapı var: kareler toplamını 1 ile sınırlar. Küresel yapıdan daha geniş bir kabul alanı bırakır, ama tamamen sınırsız da değildir.
Birleştirme. Kararı birden fazla uzman veriyorsa, her uzmanın T-I-F üçlüsü önce kendi ağırlığıyla birleştirilir. Bu birleştirme ağırlıklı nötrosofik ortalama (SWAM) ya da ağırlıklı nötrosofik geometrik ortalama (SWGM) kuralıyla yapılır ve tek bir NS matris ortaya çıkar. Bu adım kesin CODAS'ta yoktur; kesin CODAS zaten tek bir sayı matrisiyle başlar.
Ölçek eşitleme ve skor. Kesin CODAS fayda kriterinde değeri sütunun en büyüğüne böler, maliyet kriterinde sütunun en küçüğünü değere oranlar. NSS-CODAS'ta böyle bir bölme yoktur; T-I-F bileşenleri zaten 0-1 aralığındadır ve kriter ağırlığı NSS çarpımıyla hücreye işlenir. Sıralama için her hücre bir skor fonksiyonuyla tek sayıya indirilir: S = (T − F)² − (I − F)². Bu skor, N-CODAS'ın kullandığı basit (T − F + 1)/2 skorundan farklıdır; I bileşenini de doğrudan hesaba katar.
İdeal ve karşıt-ideal. Kesin CODAS yalnız tek bir "en kötü" referans (negatif-ideal) kurar. NSS-CODAS burada TOPSIS'e döner: her kriterde skor bakımından en iyi değerden bir ideal (NS-PIS), en kötü değerden bir karşıt-ideal (NS-NIS) kurulur. İki referans da vardır.
Uzaklık ve kapanış oranı. Her seçeneğin ideale ve karşıt-ideale ağırlıklı bir NSS uzaklığı hesaplanır. Sonra her seçeneğin karşıt-ideale en uzak olduğu değer (Dmax) ve ideale en yakın olduğu değer (Dmin) kümeden alınır; kapanış oranı ξ = (idealE uzaklığı / Dmin) − (karşıt-ideal uzaklığı / Dmax) olarak hesaplanır. Sıralama yönü tersinedir: düşük ξ daha iyi seçeneği gösterir. Bu, kesin CODAS'ın "yüksek puan iyi" kuralının tam tersidir.
DecisionMind klasik NSS-CODAS'ta norm kısıtını (√3), skor fonksiyonunu ve kapanış oranı tanımını sabit tutar. Kriter ağırlıkları dışarıdan alınır; yöntem ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Kapanış oranı ξ, bir seçeneğin bu kümedeki diğerlerine göre ideale ne kadar yakın olduğunu gösterir. En iyi seçenek ξ=0 alır; bu, o seçeneğin kendisiyle karşılaştırıldığında sıfır çıkmasından değil, ideale en yakın ve karşıt-idealden en uzak olan seçeneğin bu tanımla sıfıra oturmasından gelir. Değer başka bir analizin ξ değeriyle karşılaştırılamaz; ideal ve karşıt-ideal her analizde o analizin kendi verisinden kurulur.
Bu nedenle:
"ξ değeri yüksek çıktı, bu seçenek en iyisidir"
yerine:
"ξ düşük olan seçenek ideale en yakındır; ξ=0 bu kümede hem ideale en yakın hem karşıt-idealden en uzak olan seçeneği gösterir, mutlak bir kalite ölçüsü değildir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriter değerlendirmesi eksik, çelişkili ya da tutarsız kanıta dayanıyorsa ve birden fazla uzmanın yargısı birleştirilmesi gerekiyorsa bu uzantı kullanılır. Ayrıca T-I-F üçlülerinin kareleri toplamı, tek-değerli nötrosofik yapının sınırsız aralığından daha dar ama küresel bulanık yapının kısıtından (≤1) daha geniş bir alanda kalıyorsa aynı gerekçe geçerlidir. Üçlüler zaten küresel bulanık kısıtına sığıyorsa NSS'in ek kabul alanı gereksizdir. Üçlüler arasında hiçbir kısıt aranmıyorsa tek-değerli nötrosofik CODAS (n-codas) yeterlidir.
Ölçülmüş kriterler bu uzantıya taşınmamalıdır. Matris tek türde olmak zorundaysa, ölçülmüş bir değerin karşılanma derecesi t olduğunda dürüst gömme (t, 0, 1−t) kullanılır; bu üçlünün kareleri toplamı her zaman NSS kısıtına uyar. Temel CODAS'ın çıkış koşulu burada da aynen geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa telafi edici yöntem uygun değildir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Sıralama yönünü kesin CODAS gibi okumak. Bu, en sık yapılan hatadır. Kesin CODAS'ta yüksek puan iyidir; NSS-CODAS'ta düşük ξ iyidir. Bu yönü ters okumak bütün sıralamayı tersine çevirir.
Norm kısıtını yanlış uygulamak. NSS kısıtı T² + I² + F² ≤ √3'tür. Bunu küresel bulanık yapının kısıtı (≤1) ya da tek-değerli nötrosofik yapının doğrusal kısıtı (T+I+F≤3) sanmak yanlıştır. Veriyi yanlış kısıtla sınamak, geçerli hücreleri reddedebilir ya da geçersiz hücreleri kabul edebilir.
Kriter ağırlığını sayı gibi çarpmak. Ağırlık, NSS çarpım kuralıyla hücreye işlenir; bunu sıradan bir gerçek-sayı çarpımıyla yapmak nötrosofik ağırlıklamanın tanımını bozar.
Belirsizliği (I) doğruluk ve yanlışlıktan türetmek. I = 1 − T − F yazmak nötrosofik yapıyı kesin veriye indirger. Her bileşen kendi kanıt kaynağından gelmelidir.
Temel ilke şudur:
NSS-CODAS'ın tek katkısı, tek-değerli nötrosofik yapının sınırsızlığı ile küresel bulanık yapının dar kısıtı arasında bir alan açmak ve bunu düşük-iyi bir kapanış oranıyla okumaktır. Sıralama yönünü ters okuyan ya da norm kısıtını karıştıran her uygulama bu katkıyı geçersiz kılar.
Vakalar
Birinci vaka Bhuvaneshwari ve Sweety (2024)'ün kurucu makalesindeki tedarikçi seçimi örneğidir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Tedarikçi seçimi: Dört tedarikçinin üç karar vericiyle değerlendirilmesi (Bhuvaneshwari ve Sweety, 2024)
Bir işletme dört tedarikçiden (S1-S4) birini seçecektir. Dört ölçüt kullanılır: fiyat uygunluğu (K1), kalite (K2), teslimat performansı (K3) ve genel performans (K4); dördü de "çoğu iyi" yönündedir, çünkü her ölçüt zaten "bu tedarikçi bu ölçütte tatmin edicidir" yargısına çevrilmiştir. Üç karar vericinin (ağırlıkları 0,333, 0,417, 0,25) sözel değerlendirmeleri, makalenin kendi ağırlıklı nötrosofik ortalama (SWAM) kuralıyla tek bir NS karar matrisinde birleştirilmiştir. Dört ölçütün ağırlığı eşittir (0,25).
| Tedarikçi | K1 | K2 | K3 | K4 |
|---|---|---|---|---|
| S1 | T0,873 I0,682 F0,340 | T0,773 I0,673 F0,487 | T0,821 I0,764 F0,311 | T0,825 I0,707 F0,364 |
| S2 | T0,743 I0,643 F0,652 | T0,821 I0,764 F0,311 | T0,773 I0,673 F0,487 | T0,517 I0,806 F0,549 |
| S3 | T0,629 I0,682 F0,638 | T0,621 I0,723 F0,502 | T0,752 I0,723 F0,415 | T0,646 I0,690 F0,544 |
| S4 | T0,540 I0,673 F0,643 | T0,687 I0,814 F0,379 | T0,657 I0,744 F0,582 | T0,649 I0,715 F0,568 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi |
| Ağırlık | 0,25 | 0,25 | 0,25 | 0,25 |
Yöntem her hücreyi S = (T−F)² − (I−F)² skoruyla tek sayıya indirir ve her ölçütte ideal ve karşıt-ideali bu skordan kurar. Sonra ağırlıklı NSS uzaklığıyla her tedarikçinin iki referansa uzaklığını hesaplar ve kapanış oranı ξ'yi üretir.
| Tedarikçi | ξ | Sıra |
|---|---|---|
| S1 | 0,0000 | 1 |
| S3 | 2,2521 | 2 |
| S2 | 2,2726 | 3 |
| S4 | 2,8246 | 4 |
Sonuç şöyle okunur. S1, dört ölçütün üçünde en yüksek doğruluğa sahiptir ve ξ=0 ile ideale en yakın, karşıt-idealden en uzak tedarikçi olur. S3 ile S2 arasındaki fark yalnızca 0,0205'tir; bu, iki tedarikçinin bu kriter setinde neredeyse eş konumda olduğu anlamına gelir.
Kurulun tereddüdü: K1'in (fiyat uygunluğu) ağırlığı 0,25'ten 0,40'a çıkarılıp diğer üç ölçüt 0,20'ye çekilirse, S2 S3'ün önüne geçer (S2 ξ=2,7708, S3 ξ=2,9085; S1 hâlâ birincidir). S2 ile S3 arasındaki ikinciliğin fiyat ölçütüne verilen ağırlığa duyarlı olduğu raporda belirtilmelidir.
Raporda: "Eşit ağırlıklarla S1 ideale en yakın tedarikçidir (ξ=0). S3 ile S2 arasındaki ikincilik farkı küçüktür (ξ farkı 0,02) ve fiyat uygunluğu ölçütünün ağırlığı yükseltildiğinde bu ikisinin sırası değişmektedir."
Kaynak: Bhuvaneshwari, S., & Antony Crispin Sweety, C. (2024), Neutrosophic Spherical Sets in MCDM, §5 (s. 144-151), Tablo 5 (SWAM birleştirme) üzerinden. ξ değerleri, DecisionMind Engine'i (src/engine) aynı manifest ve kernel ile çalıştırılarak bağımsız olarak yeniden üretilmiş ve makalenin karşılaştırma grafiğindeki büyüklüklerle eşleşmiştir (bkz. onay notları; makalenin Tablo 17'sindeki bazı değerler grafikle tutarsızdır, DecisionMind grafikteki değerleri esas alır).
2. Bilimsel araştırma: Bir üniversitenin proje destek başvurusu değerlendirmesi
Bir üniversite araştırma fonu, üç proje başvurusundan birine öncelikli destek verecektir. Kriterler: bilimsel özgünlük, uygulanabilirlik ve yaygın etki potansiyeli. Her başvuru üç hakem tarafından incelenmiştir ve hakemlerin görüşleri örtüşmemektedir; bazı başvurular için bir hakem güçlü destek verirken bir başkası ciddi çekince belirtmiş, bazı başvurularda ise hakemlerin ikisi konuyu yeterince değerlendirememiştir. Bu yüzden her ölçüt için doğruluk, belirsizlik ve yanlışlık üç hakemin görüşünden ayrı ayrı türetilip ağırlıklı nötrosofik ortalamayla birleştirilmiştir.
Yöntem üç başvurunun birleştirilmiş üçlülerini skorlar, ideal ve karşıt-ideali kurar, ağırlıklı NSS uzaklığını hesaplar ve kapanış oranını üretir. Diyelim ki en özgün başvuru aynı zamanda hakemler arasında en çok görüş ayrılığı olan (I bileşeni yüksek) başvurudur. Bu başvuru yine de en düşük ξ ile birinci sırada çıkar, çünkü özgünlük ölçütünün ağırlığı yüksektir ve skor fonksiyonu güçlü T'yi öne çıkarır.
Fonun tereddüdü: birinci sıradaki başvurunun uygulanabilirlik ölçütünde hakemler arasındaki görüş ayrılığı yüksek kalmıştır ve bu, skor fonksiyonuna yalnız dolaylı biçimde yansır. Fon, bu başvuruyu desteklerken uygulanabilirlik hakkında ek bir dış değerlendirme istemeye karar vermiştir.
Raporda: "Bilimsel özgünlükteki güçlü kanıtla bir başvuru en düşük kapanış oranına (ξ) ulaşmıştır; bu başvurunun uygulanabilirlik ölçütündeki hakem görüş ayrılığı skora doğrudan yansımamıştır ve ayrı bir dış değerlendirmeyle izlenmelidir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, sıralamayı kesin CODAS gibi "yüksek ξ iyi" diye okumaktır; bu, tedarikçi örneğinde S4'ü birinci, S1'i sonuncu gösterir ve sonucu tam tersine çevirir. İkinci yanlış, T-I-F bileşenlerinin kareleri toplamını küresel bulanık yapının kısıtıyla (≤1) sınamaktır; NSS'in kendi kısıtı (≤√3) daha geniştir ve bu kısıtla geçerli olan hücreler küresel kısıtla yanlışlıkla reddedilebilir. Üçüncü yanlış, bilimsel araştırma örneğindeki gibi yüksek I (hakem görüş ayrılığı) taşıyan bir başvurunun sonucunu, düşük I taşıyan aynı ξ'li bir başvuruyla aynı güvenle raporlamaktır; I bileşeni ayrıca kontrol edilmelidir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/nss-codas
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Turskis, Z., & Antucheviciene, J. (2016). A new combinative distance-based assessment (CODAS) method for multi-criteria decision-making. Economic Computation and Economic Cybernetics Studies and Research, 50(3), 25–44. (DOI yok. Bu makale Crossref'te kayıtlı değildir; bkz. CODAS temel kartının kaynaklar bölümü.)
Bhuvaneshwari, S., & Antony Crispin Sweety, C. (2024). Neutrosophic Spherical Sets in MCDM. Neutrosophic Sets and Systems, 68, 136–153. (DOI yok; makale fs.unm.edu üzerinde barındırılmaktadır, Crossref'te kayıtlı değildir.)
Smarandache, F. (1998). Neutrosophy: Neutrosophic Probability, Set, and Logic. American Research Press, Rehoboth. (DOI yok)
Kutlu Gündoğdu, F., & Kahraman, C. (2019). Spherical fuzzy sets and spherical fuzzy TOPSIS method. Journal of Intelligent & Fuzzy Systems, 36(1), 337–352. DOI: 10.3233/JIFS-181401
Aires, R. F. de F., & Ferreira, L. (2018). The rank reversal problem in multi-criteria decision making: A literature review. Pesquisa Operacional, 38(2), 331–362. DOI: 10.1590/0101-7438.2018.038.02.0331