Uzantı kartı · Plitojenik
Plitojenik PSI
PSI'nin, kriter puanlarının doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle verildiği ve kriterlerin birbirine göre bir çelişki derecesi taşıdığı durumlar için biçimidir. Ağırlığı burada da kendisi türetir, çıktısı yine bir tercih seçim puanıdır.
Temel yöntem
PSI →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Plitojenik (Plithogenic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir. Ağırlığı kendisi türetme mantığı ve yönü değişmez.
Hücreler. Kesin PSI'de her hücre tek sayıdır. Burada her hücre doğruluk (T), belirsizlik (I), yanlışlık (F) üçlüsüdür. Plitojenik veri türü kartındaki gibi bir kriter baskın kabul edilir ve çelişki derecesi sıfır olur. Öbür kriterlerin baskın kritere ne kadar zıt olduğu 0 ile 1 arasında bir çelişki derecesiyle verilir. Bu derece kriter başınadır, seçenekten seçeneğe değişmez.
Çelişki ayarlaması ve skor. Maliyet kriterinde önce üçlü tümlenir: (T, I, F) yerine (F, I, T) yazılır. Sonra her hücre kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlanır: doğruluk baskın kritere doğru büyür, belirsizlik ve yanlışlık aynı oranda küçülür. Ardından bu ayarlanmış üçlü nötrosofik skor fonksiyonuyla ((1+T−2I−F)/2) tek sayıya iner.
Ölçek eşitleme ve ağırlık türetme. Skor, fayda kriterinde sütunun en büyüğüne bölünür, maliyet kriterinde sütunun en küçüğü skora bölünür. Bu, kesin PSI'nin "sütunun en iyisine böl" kuralının plitojenik skor üzerindeki karşılığıdır. Yöntem sonra her sütunun kendi içindeki yayılımını (ortalamadan sapmaların karesi toplamı) ölçer ve bunu 1'den çıkararak bir tercih değişim değeri türetir. Kesin PSI'deki gibi az yayılan bir kriter yüksek, çok yayılan bir kriter düşük değer alır; bu yön burada tersine dönmez, Nötrosofik PSI'den (N-PSI) farklıdır. DecisionMind bu değeri doğrudan ağırlık olarak kullanır, kesin PSI'deki gibi toplamı 1'e normalize etmez. Bu, tercih seçim puanının mutlak büyüklüğünü değiştirir ama sırayı etkilemez. Manifestte kayıtlı dışsal ağırlık vektörü (0,40/0,35/0,25 gibi) kesin PSI'deki gibi burada da kullanılmaz; motor kendi ağırlığını türetir.
Önemli bir bulgu: çelişki derecesi burada sonucu gerçekten değiştirir. Kardeş uzantılar Plitojenik CoCoSo ve Plitojenik VIKOR'da çelişki derecesinin, skor fonksiyonunun doğrusal yapısı yüzünden sütun ölçeklemesinden sonra hiçbir etkisi kalmadığı bağımsız olarak kanıtlanmıştı. P-PSI'de durum farklıdır. Ölçek eşitleme burada da bölme işlemiyle yapılır, ama ağırlık türetme adımı skorların oranına değil karesel sapmasına dayanır; bu yüzden çelişki derecesindeki bir kayma yalnız sütunun büyüklüğünü değil sütun içindeki göreli dağılımı da değiştirir. Bağımsız Python testi, baskın kriterin çelişki derecesi 0'dan 0,95'e çekilip diğer iki kriter sıfırlandığında A1 ile A3'ün yer değiştirdiğini göstermiştir (ayrıntı Vaka 1'de ve onay notlarında).
DecisionMind bu skor fonksiyonunu ve bölmeye dayalı ölçek eşitlemeyi sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Tercih seçim puanı, kesin PSI'deki gibi yalnız bu tablodaki seçenekler arasında sıralayıcıdır; yüzde ya da olasılık değildir. Ağırlığın yönü de kesin PSI ile aynıdır: düşük ağırlık "az önemli" değil "az ayırt edici" demektir. Bu, Nötrosofik PSI kartındaki ters yorumdan farklıdır; P-PSI'de yön ters dönmez.
Fark şurada. Çelişki derecesi burada, kardeş Plitojenik CoCoSo ve Plitojenik VIKOR'dan farklı olarak, ağırlık türetmeyi ve dolayısıyla tercih seçim puanını gerçekten değiştirebilir. Raporda hangi kriterin baskın sayıldığı ve çelişki derecelerinin nasıl belirlendiği, göstermelik değil sonucu etkileyen bir karar olarak yazılmalıdır.
Bu nedenle:
"Çelişki derecesi burada da P-COCOSO'daki gibi sonucu değiştirmeyen göstermelik bir parametredir"
yerine:
"P-PSI'de çelişki derecesi sonucu gerçekten değiştirir; baskın kriterin çelişki derecesi düşük tutulduğunda A2 önde kalır, ama baskın kriterin çelişki derecesi yükseltilince A3 öne geçmektedir, bu yüzden çelişki dereceleri gerekçeleriyle raporlanmalıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterlere gerekçeli bir ağırlık vermek istemiyorsanız ve elinizdeki değerlendirme doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle geliyorsa bu uzantı düşünülür. Ayrıntı Plitojenik veri türü kartındadır.
Karar vericinin bilinen bir önceliği kriterlere yansıtılacaksa kesin PSI kartındaki çıkış koşulu burada da geçerlidir. PSI ağırlığı veriden türetir, karar vericinin tercihini görmezden gelir. Ölçülmüş bir kriteri T-I-F üçlüsüne çevirmek belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir; bu ilke burada da geçerlidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Çelişki derecesini P-COCOSO'daki gibi etkisiz sanmak. Yukarıda kanıtlandığı gibi bu yanlıştır. P-PSI'de çelişki derecesi ağırlık türetmeyi ve dolayısıyla sırayı değiştirebilir.
Manifestteki dışsal ağırlığın kullanıldığını sanmak. P-PSI kendi ağırlığını sütun yayılımından türetir; kullanıcının girdiği ağırlık vektörü kernel tarafından okunmaz. Rapor bunu açıkça belirtmelidir.
Baskın kriteri gerekçesiz seçmek. Çelişki derecesi burada sonucu etkilediği için hangi kriterin baskın sayılacağı özellikle dikkatli seçilmelidir.
Ağırlık yönünü ters okumak. Nötrosofik PSI kartındaki gibi düşük ağırlığı "az yayılım" değil "çok yayılım" sanmak burada bir hatadır. P-PSI'de yön kesin PSI ile aynıdır, ters değildir.
Temel ilke şudur:
P-PSI'de çelişki derecesi, kardeş uzantı P-COCOSO'nun aksine, sonucu gerçekten değiştirir; bu derece gerekçesiz atanırsa ya da göstermelik sanılırsa hem ağırlıklar hem sıra yanlış okunur.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Bu tablo P-* ailesinin başka kartlarında da (Plitojenik CoCoSo, Plitojenik GRA) kullanılan ortak bir doğrulama girdisidir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Üç seçenek, üç kriterde plitojenik değerlendirme
Üç seçenek üç kriterde değerlendirilmiştir. İlk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü azı iyidir. C1 baskın kriter kabul edilmiş, çelişki derecesi sıfırdır; C2 ve C3'ün C1'e göre çelişki dereceleri sırasıyla 0,33 ve 0,67'dir.
| Seçenek | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) | (0,60; 0,30; 0,20) |
| A2 | (0,80; 0,10; 0,10) | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,40; 0,20; 0,30) |
| A3 | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) |
| Çelişki derecesi | 0,00 | 0,33 | 0,67 |
Yöntem C3'ü tümler, her hücreyi kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlar, skora indirger, sütun bazında bölerek normalize eder, her sütunun yayılımından 1 çıkararak ağırlık türetir ve ağırlıklı toplamla tercih seçim puanını hesaplar.
| Seçenek | Tercih seçim puanı (Ψ) | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 2,829 | 1 |
| A3 | 2,603 | 2 |
| A1 | 2,487 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, baskın kriter C1'de en yüksek skora sahiptir ve bu kriter, sütun içinde en çok yayılan kriter olduğu için türetilen ağırlık dağılımında da göz ardı edilmez. A1 üç kriterde de en zayıf profildedir.
Kurulun tereddüdü baskın kriterin seçiminde ortaya çıkar. Baskın kriter C1'in çelişki derecesi 0'dan 0,95'e çekilip C2 ve C3 sıfırlandığında, bağımsız olarak hesaplandığında, A3 2,889 puanla A2'yi (2,750) geçip birinci olmakta, A1 (2,390) üçüncü kalmaktadır. C2 ve C3'ün çelişki dereceleri ikisi birden 0,95'e çekilip C1 sıfırda tutulduğunda ise A1 2,740 puanla A3'ü (2,629) geçip ikinci olmakta, A2 yine birinci kalmaktadır. Yani hangi kriterin baskın sayıldığı ve çelişki derecesinin büyüklüğü, bu tabloda A1-A3 sırasını doğrudan değiştirebilmektedir.
Raporda: "Verilen çelişki dereceleriyle (0,00; 0,33; 0,67) A2 tercih seçim puanında açık farkla birincidir (2,829). Baskın kriter C1'in çelişki derecesi yükseltildiğinde A3 A2'yi geçebilmekte, C2 ve C3'ün çelişki dereceleri yükseltildiğinde ise A1 ile A3 yer değiştirmektedir; bu nedenle çelişki dereceleri raporda gerekçeleriyle sunulmalıdır."
Kaynak: DecisionMind'ın P-PSI doğrulama örneği. Plitojenik işlemler (çelişki ayarlaması, skor fonksiyonu) Smarandache (2018)'in tanımladığı formüllere dayanır; kurucu kaynak bir PSI karar tablosu örneği vermediği için tablo DecisionMind tarafından formüllere sadık biçimde kurulmuştur. Tercih seçim puanları ve çelişki-derecesi duyarlılığı bu kartın yazarınca kernel doğrudan çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplanmış, manifestteki kayıtlı sonuçla (A2 > A3 > A1, aynı ondalık değerler) birebir örtüşmüştür.
2. Arşivcilik: Bir kurumun dijitalleştirme sırası için üç arşiv fonu arasında seçim
Bir kurum, sınırlı dijitalleştirme kapasitesini üç arşiv fonundan (F1, F2, F3) birine önce ayıracaktır. Üç kriter kullanılır: tarihsel araştırma değeri, fiziksel bozulma riski ve dijitalleştirme maliyeti (azı iyi). Kurum, tarihsel araştırma değerini baskın kriter kabul eder; bozulma riskinin araştırma değeriyle kısmen çeliştiğini (eski ve kırılgan malzeme genelde daha özgün olur), maliyetin ise daha bağımsız bir bilgi taşıdığını düşünür ve çelişki derecelerini buna göre belirler. Her fon her kritere doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle puanlanır.
Yöntem üç fonu çelişki dereceleriyle ayarlar, skora indirger, sütun bazında normalize eder, ağırlıkları sütun yayılımından türetir ve tercih seçim puanını hesaplar. Diyelim ki araştırma değeri en yüksek fon aynı zamanda bozulma riski de en yüksek olan fondur ve yine de birinci sırada çıkar, çünkü araştırma değerinin sütun yayılımı daha büyüktür ve türetilen ağırlığı daha yüksektir.
Kurumun tereddüdü şurada: araştırma değerine verilen baskınlık ve onun çelişki derecesi sıfırda tutulduğu sürece bu sıra sağlamdır. Ama kurum baskın kriteri bozulma riskine çevirip çelişki derecelerini yeniden dağıtırsa, sıra P-PSI'de gerçekten değişebilir; kurum bu duyarlılığı önceden sınamalıdır.
Raporda: "Araştırma değerine verilen baskınlıkla en değerli fon birinci sıradadır; bu sıra, hangi kriterin baskın sayıldığına ve çelişki derecelerinin dağılımına duyarlıdır, bu nedenle bu seçimler raporda gerekçelendirilmiştir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, çelişki derecesini P-COCOSO'daki gibi "sonucu etkilemeyen bir girdi" sanıp gerekçesiz atamaktır; öğretici örnekte baskın kriterin çelişki derecesi yükseltildiğinde A2 ile A3 gerçekten yer değiştirmektedir. İkinci yanlış, manifestte kayıtlı dışsal ağırlığı P-PSI'nin kullandığını varsayıp raporda "ağırlıklar şöyle verildi" diye yazmaktır; P-PSI ağırlığı kendisi türetir. Üçüncü yanlış, düşük ağırlık çıkan bir kriteri Nötrosofik PSI'deki gibi "çok yayılan" sanmaktır; P-PSI'de yön tersine dönmez, düşük ağırlık az yayılım demektir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/p-psi
Maniya, K., & Bhatt, M. G. (2010). A selection of material using a novel type decision-making method: Preference selection index method. Materials & Design, 31(4), 1785–1789. DOI: 10.1016/j.matdes.2009.11.020
Smarandache, F. (2018). Plithogenic Set, an Extension of Crisp, Fuzzy, Intuitionistic Fuzzy, and Neutrosophic Sets – Revisited. Neutrosophic Sets and Systems, 21, 153–166. DOI: 10.5281/zenodo.1408740
Smarandache, F. (2017). Plithogeny, Plithogenic Set, Logic, Probability, and Statistics. Pons Publishing House, Brussels. (DOI yok)
Abdel-Basset, M., & Mohamed, R. (2020). A novel plithogenic TOPSIS-CRITIC model for sustainable supply chain risk management. Journal of Cleaner Production, 247, 119586. DOI: 10.1016/j.jclepro.2019.119586