Uzantı kartı · Plitojenik
Plitojenik RAWEC
RAWEC'in, kriter puanlarının doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle verildiği ve kriterlerin birbirine göre bir çelişki derecesi taşıdığı durumlar için biçimidir. Çıktısı yine ağırlıklı katkıların toplamından oluşan bir sıralama puanıdır.
Temel yöntem
RAWEC →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Plitojenik (Plithogenic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Hücreler. Kesin RAWEC'te her hücre tek sayıdır. Burada her hücre doğruluk (T), belirsizlik (I), yanlışlık (F) üçlüsüdür. Bir kriter baskın kabul edilir, çelişki derecesi sıfırdır; öbür kriterlerin baskın kritere zıtlığı 0 ile 1 arasında bir çelişki derecesiyle verilir. Kriter ağırlıkları dışarıdan kesin sayı olarak gelir.
Çelişki ayarlaması ve skor. Maliyet kriterinde önce üçlü tümlenir. Sonra her hücre kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlanır ve nötrosofik skor fonksiyonuyla ((1+T−2I−F)/2) tek sayıya iner.
Kaydırma ve normalizasyon. Skora 1 eklenir (negatif değerlerden kaçınmak için). Fayda kriterinde bu kaydırılmış değer sütun toplamına oranlanır; maliyet kriterinde önce tersi alınır, sonra bu tersler kendi aralarında toplama oranlanır.
Önemli bir yapısal fark: RAWEC'in "iki bakış açısı" burada yoktur. Kesin RAWEC'in tanımlayıcı özelliği, her kriter için HEM "en iyiye göre nerede" (birincil) HEM "en kötüye göre nerede" (tümleyen) olmak üzere iki ayrı normalizasyon üretmesi, bu iki bakıştan iki ayrı ağırlıklı sapma toplamı (θ ve θ') çıkarması ve nihai endeksi bu ikisinin FARKININ TOPLAMLARINA ORANI ((θ'−θ)/(θ'+θ)) olarak hesaplamasıdır; bu, RAWEC kartındaki "iki uçtan değerlendirme" felsefesinin kendisidir. P-RAWEC kernel'i bunu yapmaz. Her kriter için yönüne göre TEK bir normalize değer üretir (fayda kriterinde yalnız birincil-benzeri toplam-normalizasyon, maliyet kriterinde yalnız tersi), bu tek değeri ağırlıkla çarpar ve doğrudan toplar. İkinci bir bakış açısı, θ/θ' ayrımı ya da fark-toplam oranı hiçbir yerde hesaplanmaz. Sonuç, biçimsel olarak ağırlıklı bir toplamdır (SAW'a yakın bir yapı); RAWEC'i RAWEC yapan iki-taraflı karşılaştırma mekanizması kaybolmuştur. Bu, kod okuyarak doğrulanmış bir bulgudur (bkz. onay notları); kart bu gerçek mekanizmayı, manifestin vaat ettiği değil kernel'in fiilen yaptığı biçimiyle anlatır.
Çelişki derecesi burada sonucu değiştirir. Normalizasyon toplama bölme temelli olduğu için (P-COCOSO/P-VIKOR/P-RAFSI/P-ROV/P-SPOTIS'teki fark-oranı temelli normalizasyonun aksine), çelişki derecesindeki bir kayma sütun toplamını da değiştirir ve bu oranı sadeleştirmez. Bağımsız Python testi, baskın kriterin çelişki derecesi 0'dan 0,95'e çekilip diğerleri sıfırlandığında sıranın tam tersine döndüğünü göstermiştir (ayrıntı Vaka 1'de).
DecisionMind bu skor fonksiyonunu, kaydırma sabitini (+1) ve toplama-bölme normalizasyonunu sabit tutar.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Puan, kesin RAWEC'in [-1,1] aralığındaki Q endeksinden farklı olarak, ağırlıklı katkıların doğrudan toplamıdır ve tipik olarak 0 ile 1 arasında kalır; işareti "iyi/kötü" ayrımı taşımaz. RAWEC kartındaki "endeksin işareti pozitif/negatif okunur" ilkesi burada geçerli değildir; buradaki puan yalnız bu seçenek kümesi içindeki göreli bir sıralayıcıdır.
Fark ayrıca şurada: bu puan RAWEC'in iki-taraflı (en iyiye yakınlık / en kötüden uzaklık) karşılaştırmasını yapmaz, tek yönlü bir ağırlıklı toplamdır. Rapor bu ismin altındaki gerçek mekanizmayı gizlememelidir.
Bu nedenle:
"Plitojenik RAWEC endeksi, kesin RAWEC'teki gibi hem iyiye yakınlığı hem kötüden uzaklığı simetrik biçimde ölçüyor"
yerine:
"Bu motorda P-RAWEC puanı, her kriterin yönüne göre TEK bir normalize değerin ağırlıklı toplamıdır; RAWEC'i tanımlayan iki-taraflı (θ, θ') karşılaştırma burada hesaplanmıyor, bu yüzden puan [-1,1] aralığında değil ve işareti ayrıca yorumlanmıyor"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Bir kriter hakkındaki bilgi eksik, tutarsız ya da çelişkiliyse ve kriterler arası bir çelişki derecesi karar için önemliyse bu uzantı düşünülebilir. Ama yukarıdaki bulgu nedeniyle, bugünkü motorda P-RAWEC RAWEC'in tanımlayıcı iki-taraflı karşılaştırmasını SAĞLAMAZ; ihtiyaç gerçekten RAWEC'in iki-uçlu mantığıysa bu ihtiyaç şimdilik karşılanmaz, ayrıntı onay notlarındadır.
Ölçülmüş bir kriteri T-I-F üçlüsüne çevirmek belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir; bu ilke burada da geçerlidir. Bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa temel RAWEC kartındaki çıkış koşulu aynen geçerlidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
P-RAWEC'in kesin RAWEC ile aynı iki-taraflı mekanizmayı çalıştırdığını sanmak. Yukarıda kanıtlandığı gibi bu yanlıştır. Motor yalnız tek yönlü bir ağırlıklı toplam üretir.
Puanı [-1,1] aralığında bir endeksmiş gibi okumak. Kesin RAWEC'in Q endeksi bu aralıktadır ve işareti yorumlanır; P-RAWEC'in puanı bu yapıyı taşımaz.
Baskın kriteri gerekçesiz seçmek ya da çelişki derecesini P-COCOSO'daki gibi etkisiz sanmak. P-RAWEC'te çelişki derecesi normalizasyonun toplam temelli olması nedeniyle sonucu gerçekten değiştirebilir.
Maliyet tümlemesini atlamak. (T, I, F) yerine (F, I, T) yazılmadan hesap yapılırsa en yüksek maliyetli seçenek ideale yaklaştırılmış gibi görünür.
Temel ilke şudur:
P-RAWEC adını RAWEC'ten alır ama bugünkü motorda RAWEC'i tanımlayan iki-taraflı (en iyiye yakınlık / en kötüden uzaklık) karşılaştırmayı çalıştırmaz; puan tek yönlü bir ağırlıklı toplamdır ve rapor bunu gizlememelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Bu tablo P-* ailesinin başka kartlarında da (Plitojenik CoCoSo, Plitojenik GRA, Plitojenik PSI, Plitojenik RAFSI) kullanılan ortak bir doğrulama girdisidir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Üç seçenek, üç kriterde plitojenik değerlendirme
Üç seçenek üç kriterde değerlendirilmiştir. İlk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü azı iyidir. C1 baskın kriter kabul edilmiş, çelişki derecesi sıfırdır; C2 ve C3'ün C1'e göre çelişki dereceleri sırasıyla 0,33 ve 0,67'dir. Ağırlıklar C1'e 0,40, C2'ye 0,35, C3'e 0,25'tir.
| Seçenek | C1 (çoğu iyi) | C2 (çoğu iyi) | C3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) | (0,60; 0,30; 0,20) |
| A2 | (0,80; 0,10; 0,10) | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,40; 0,20; 0,30) |
| A3 | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) |
| Çelişki derecesi | 0,00 | 0,33 | 0,67 |
Yöntem C3'ü tümler, her hücreyi kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlar, skora indirger, skora 1 ekler, fayda kriterinde toplama, maliyet kriterinde tersinin toplamına oranlar ve ağırlıklı toplamı hesaplar.
| Seçenek | Puan | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,3454 | 1 |
| A3 | 0,3295 | 2 |
| A1 | 0,3252 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. Üç puan da birbirine oldukça yakındır (0,325-0,345 aralığında); A2, baskın kriter C1'deki üstünlüğü ve maliyet kriterindeki avantajıyla önde kalır.
Kurulun tereddüdü tam da bu yakınlıktadır. Baskın kriter C1'in çelişki derecesi 0'dan 0,95'e çekilip C2 ve C3 sıfırlandığında, bağımsız olarak hesaplandığında, sıra TAM TERSİNE döner: A3 0,3431 ile birinci, A2 0,3361 ile ikinci, A1 0,3208 ile üçüncü olur. C2 ve C3'ün ikisi birden 0,95'e çekilip C1 sıfırda tutulduğunda ise A1 0,3315 ile ikinciye, A3 0,3241 ile üçüncüye düşer, A2 (0,3444) yine birincidir. Üç puanın birbirine bu kadar yakın olması, çelişki derecesi seçimini kritik hale getirir.
Raporda: "Verilen çelişki dereceleriyle A2 en yüksek puana sahiptir (0,3454), ama üç seçeneğin puanı birbirine çok yakındır. Baskın kriterin çelişki derecesi yükseltildiğinde sıra tamamen tersine dönebilmektedir; bu yüzden çelişki dereceleri raporda gerekçeleriyle sunulmuş, sıranın kırılganlığı belirtilmiştir."
Kaynak: DecisionMind'ın P-RAWEC doğrulama örneği. Plitojenik işlemler (çelişki ayarlaması, skor fonksiyonu) Smarandache (2018)'in tanımladığı formüllere dayanır; kurucu kaynak bir RAWEC karar tablosu örneği vermediği için tablo DecisionMind tarafından formüllere sadık biçimde kurulmuştur. Puanlar ve çelişki-derecesi duyarlılığı bu kartın yazarınca kernel doğrudan çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplanmış, manifestteki kayıtlı sonuçla (A2 > A3 > A1, aynı ondalık değerler) birebir örtüşmüştür.
2. Yayıncılık: Bir üniversite yayınevinin baskı tedarikçisi seçimi
Bir üniversite yayınevi, akademik kitap baskısı için üç matbaa teklifinden birini seçecektir. Üç kriter kullanılır: baskı kalitesi, teslim süresi güvenilirliği ve birim baskı maliyeti (azı iyi). Yayınevi baskı kalitesini baskın kriter kabul eder; teslim süresinin kaliteyle kısmen çeliştiğini (özenli baskı daha yavaş ilerler), maliyetin ise daha bağımsız bir bilgi taşıdığını düşünür. Her teklif her kritere doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle puanlanır.
Yöntem üç teklifi çelişki dereceleriyle ayarlar, skora indirger, kaydırıp normalize eder ve ağırlıklı toplamı hesaplar. Diyelim ki en yüksek baskı kalitesine sahip teklif aynı zamanda en pahalısıdır ve yine de birinci sırada çıkar, çünkü kalite ağırlığı maliyetten fazladır.
Yayınevinin tereddüdü şurada: puanlar birbirine yakınsa, baskın kriterin çelişki derecesindeki küçük bir değişiklik sırayı tersine çevirebilir; P-COCOSO'nun aksine bu motorda çelişki derecesi göstermelik değildir. Yayınevi, hangi kriterin baskın sayıldığını ve çelişki derecelerini raporunda ayrıca gerekçelendirmelidir.
Raporda: "Baskı kalitesine verilen baskınlıkla en kaliteli teklif birinci sıradadır; ama puanlar birbirine yakın olduğu için bu sıra, baskın kriterin çelişki derecesine duyarlıdır ve bu seçim raporda gerekçelendirilmiştir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, P-RAWEC puanını kesin RAWEC'in [-1,1] aralığındaki Q endeksiyle aynı biçimde okuyup işaretini "iyi/kötü" diye yorumlamaktır; bu motorda böyle bir işaret yapısı yoktur. İkinci yanlış, çelişki derecesini P-COCOSO'daki gibi "sonucu etkilemeyen bir girdi" sanıp gerekçesiz atamaktır; öğretici örnekte baskın kriterin çelişki derecesi yükseltildiğinde sıra tam tersine dönmektedir. Üçüncü yanlış, C3'ü (azı iyi) tümlemeden koşturmaktır; bu durumda en pahalı seçenek ideale yaklaştırılmış gibi görünür.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/p-rawec
Puška, A., Štilić, A., Pamučar, D., Božanić, D., & Nedeljković, M. (2024). Introducing a Novel multi-criteria Ranking of Alternatives with Weights of Criterion (RAWEC) model. MethodsX, 12, 102628. DOI: 10.1016/j.mex.2024.102628
Smarandache, F. (2018). Plithogenic Set, an Extension of Crisp, Fuzzy, Intuitionistic Fuzzy, and Neutrosophic Sets – Revisited. Neutrosophic Sets and Systems, 21, 153–166. DOI: 10.5281/zenodo.1408740
Smarandache, F. (2017). Plithogeny, Plithogenic Set, Logic, Probability, and Statistics. Pons Publishing House, Brussels. (DOI yok)
Abdel-Basset, M., & Mohamed, R. (2020). A novel plithogenic TOPSIS-CRITIC model for sustainable supply chain risk management. Journal of Cleaner Production, 247, 119586. DOI: 10.1016/j.jclepro.2019.119586