Plitojenik TOPSIS

Dört şey değişir; karar mantığı değişmez.

Hücreler. Kesin TOPSIS'te her hücre tek sayıdır. Burada her hücre üç sayıdır: doğruluk (T), belirsizlik (I), yanlışlık (F); üçü de 0 ile 1 arasındadır. Plitojenik veri türü kartındaki alt seçenek fikri bu ailede kritere taşınır. DecisionMind kriterlerin kendisini bir bütünün parçaları gibi ele alır. Bir kriter baskın kabul edilir, çelişki derecesi sıfırdır. Öbür kriterlerin bu baskın kritere ne kadar zıt olduğu 0 ile 1 arasında bir çelişki derecesiyle verilir. Bu derece kriter başınadır; aynı kriterdeki bütün seçenekler için aynı sayı kullanılır, seçenekten seçeneğe değişmez. Kriter ağırlıkları (toplamı 1 olan sayılar) çelişki derecesinden ayrı bir girdidir ve nötrosofik TOPSIS'teki gibi dışarıdan verilir.

Ölçek eşitleme. Kesin TOPSIS her sütunu karelerinin toplamının köküne böler. Bu ailede böyle bir bölme yoktur. Önce maliyet kriterinde üçlü tersine çevrilir: (T, I, F) yerine (F, I, T) yazılır, böylece "azı iyi" kriterde yüksek T yine iyiye işaret eder. Sonra her hücre kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlanır: doğruluk baskın kritere doğru büyütülür, belirsizlik ve yanlışlık aynı oranda küçültülür. Kesin TOPSIS'in kareler toplamına bölen ölçek eşitlemesinin yerini bu çelişki ayarlaması alır.

Uzaklık. Ayarlanmış hücreler kriter ağırlığıyla üstel biçimde ağırlıklandırılır (nötrosofik TOPSIS'teki güç ağırlıklama formülüyle aynıdır). İdeal ve anti-ideal, her kriterde ağırlıklı hücrelerin bileşen bileşen en iyisinden ve en kötüsünden kurulur. Doğrulukta en büyük, belirsizlik ve yanlışlıkta en küçük olan değer ideal sayılır. Uzaklık, üç bileşenin farklarının kareleri toplamının üçte birinin karekökü olarak ölçülür ve ağırlıkla çarpılır; bu, bulanık ve nötrosofik TOPSIS'teki köşe uzaklığının aynısıdır.

Yakınlık puanı. Tanım kesin TOPSIS'teki gibidir: anti-ideale uzaklığın, iki uzaklığın toplamına oranıdır. Belirsizlik (I) ve yanlışlık (F) ayrı bir adımda durulaştırılmaz; doğrudan uzaklık hesabında erir.

DecisionMind bu ailede maliyet tümleyenini, çelişki ayarlamasını, güç ağırlıklamayı ve bileşen bazlı ideal/anti-ideal kurulumunu sabit tutar. Ağırlıklar ve çelişki dereceleri dışarıdan ve ayrı ayrı alınır; yöntem ikisini de üretmez.

Çıktı kesin TOPSIS'teki gibi bir yakınlık puanı ve sıradır; okunması da aynıdır: yüzde değildir, başka bir analizle karşılaştırılmaz, seçenek kümesi değişince ideal ve anti-ideal de değişir.

Fark şurada: puanın altında hem T-I-F belirsizliği hem de kriterler arası çelişki derecesi varsayımı gizlidir. Aşağıdaki öğretici örnekte A2 0,7019 ile açık farkla öndedir; A3 (0,3916) ile A1 (0,3861) arasındaki fark ise yalnızca 0,0055'tir ve bu ikisinin sırası, C2 kriterinin çelişki derecesi 0,33'ten 0,40'a çıkarılınca döner. Rapor, dar farklı sıraların hangi ağırlığa ve hangi çelişki derecesine dayandığını göstermelidir.

Bu nedenle:

"Plitojenik TOPSIS çelişkiyi de hesaba kattığı için sonuç daha güvenilirdir"

yerine:

"Kriterler arası çelişki derecesi şu varsayımla verilmiştir; A2 açık farkla öndedir, A3 ile A1 arasındaki sıra bu varsayıma duyarlıdır"

biçiminde yazmak doğrudur. Çelişki derecesini hesaba katmak sonucu otomatik olarak daha doğru yapmaz; yalnızca hangi varsayımın sıraya karıştığını görünür kılar.

Kriter puanlarınız doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle verilmişse ve kriterlerin bir kısmı diğerlerine göre daha "bağımsız" ya da daha "çelişkili" bir bilgi kaynağıysa. Sadece T-I-F üçlüsü yeterliyse ve kriterler arasında böyle bir baskınlık-çelişki ilişkisi yoksa nötrosofik TOPSIS (n-topsis) zaten yeterlidir; plitojenik biçim bir varsayım daha ekler ve bu varsayım gerekçesiz verilirse yalancı bir ayrım yaratır.

Ölçülmüş bir kriteri T-I-F üçlüsüne çevirmek belirsizlik modellemek değil, belirsizlik üretmektir; bu ilke burada da geçerlidir. Tablo karışıksa DecisionMind tek veri türü ister. Bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir ve eşik altını elemez.

Değer uzayını ihlal etmek. Her hücre geçerli bir T, I, F üçlüsü olmalı ve her kriterin bir çelişki derecesi ilan edilmiş olmalıdır; eksik ya da uydurma bir çelişki derecesiyle koşturmak yöntemi geçersiz kılar.

Çelişki derecesini gerekçesiz atamak. Öğretici örnekte C2'nin çelişki derecesi 0,33'ten 0,40'a çıkarılınca A1 ile A3'ün sırası döner. Bu derece "hissederek" verilirse sıralama da hissi bir sıralama olur; derece, kriterin baskın kritere göre ne kadar bağımsız ya da örtüşen bilgi taşıdığına dair ölçülebilir bir gerekçeye dayanmalıdır.

Baskın kriteri rastgele seçmek. Hangi kriterin çelişkisi sıfır kabul edileceği bir karardır ve raporda gerekçelendirilmelidir; baskın kriter değişirse öbür kriterlerin çelişki dereceleri de yeniden düşünülmelidir.

Durulaştırma yöntemini değiştirmek. Puan fonksiyonu (doğruluk artı, belirsizlik ve yanlışlık eksi ağırlıklı) sabittir; farklı bir durulaştırma formülüyle karşılaştırma yapmak yöntemler arası değil tanım arası bir farktır.

Temel ilke şudur:

Çelişki derecesi, kriterin ölçülebilir bir zeminden gelen bağımsızlık ya da çelişki payıdır; gerekçesiz bir sayı, TOPSIS'in verdiği sırayı da gerekçesiz kılar.