Uzantı kartı · Plitojenik
Plitojenik WPM
Plitojenik WPM, kriter değerlendirmelerinin doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle verildiği ve kriterlerin bir çelişki derecesi taşıdığı durumlar için kullanılan WPM biçimidir. Kriterler, çelişki derecesiyle ayarlandıktan sonra ağırlıklı geometrik bir toplama operatörüyle (PNWG benzeri) birleştirilir ve tek bir skora durulaştırılır.
Temel yöntem
WPM →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Plitojenik (Plithogenic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; çarpımsal mantık değişmez.
Hücreler. Kesin WPM'de her hücre tek, kesinlikle pozitif bir sayıdır. Burada her hücre doğruluk (T), belirsizlik (I), yanlışlık (F) üçlüsüdür. Plitojenik veri türü kartındaki gibi bir kriter baskın kabul edilir, çelişki derecesi sıfırdır; öbür kriterlerin baskın kritere ne kadar zıt olduğu 0 ile 1 arasında bir çelişki derecesiyle verilir. Kriter ağırlıkları çelişki derecesinden ayrı, dışarıdan gelen bir girdidir.
Maliyet kriterinde tümleme, sonra çelişki ayarlaması. Kesin WPM maliyet kriterini tek bir adımda ters çevirir: sütunun en küçüğünü hücreye böler. Burada da yön aynı mantıkla, hücre düzeyinde ve erken bir adımda işlenir. Maliyet kriterinin üçlüsü önce (F, I, T) biçiminde tümlenir, ardından her hücre kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlanır (doğruluk baskın kritere doğru büyür, belirsizlik ve yanlışlık aynı oranda küçülür). Bu sıra (önce tümle, sonra çelişki ayarla) DecisionMind'ın kesin WPM'in "her hücreyi doğrudan oranla" mantığını Plitojenik ailede izlediği yoldur. Aynı ailenin WISP tabanlı üyesi (Plitojenik WISP) ise maliyeti hiç tümlemez; çünkü kesin WISP de hiçbir sütunu tek başına ters çevirmez.
Toplulaştırma ve durulaştırma. Çelişki-ayarlı üçlüler, ağırlıklı bir geometrik toplama operatörüyle birleştirilir. Birleşik doğruluk Π T_j^{w_j} (çarpımsal) biçiminde, birleşik belirsizlik ve yanlışlık ise 1 − Π(1−I_j)^{w_j} ve 1 − Π(1−F_j)^{w_j} (ikisi de olasılıksal toplam biçiminde) olarak hesaplanır. Doğruluğun çarpımsal, belirsizlik ve yanlışlığın toplamsal benzeri davranması, WPM'nin zayıf kriteri affetmeyen karakterinin doğruluk bileşeninde korunduğu, belirsizlik ve yanlışlığın ise biriktiği anlamına gelir; bu, ailenin nötrosofik üyesindeki (Nötrosofik WPM) aynı toplulaştırma kuralıyla birebir örtüşür. Birleşik üçlü son adımda nötrosofik skor fonksiyonuyla (s = (1 + T − 2I − F) / 2) tek bir sayıya durulaştırılır.
DecisionMind bu uzantıda toplulaştırma kuralını ve durulaştırma skorunu sabit tutar. Ağırlıklar ve çelişki dereceleri dışarıdan alınır; yöntem kendisi ne ağırlık ne çelişki derecesi üretir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Kesin WPM'deki gibi skor bir sıralamadır; bu seçenek kümesi içinde geçerlidir, yüzde ya da olasılık değildir.
Fark şurada: bu skorun altında hem çelişki derecesi hem de çarpımsal doğruluk toplulaştırması vardır. Plitojenik CoCoSo kartında gösterildiği gibi, bazı DecisionMind motorlarında çelişki derecesinin sonuca hiçbir etkisi kalmayabilir; bu, o motorun sütun bazlı min-max ölçeklemesinin çelişkinin ürettiği doğrusal dönüşümü yutmasından kaynaklanır. Plitojenik WPM'de ise böyle bir min-max ölçekleme adımı YOKTUR; çelişki ayarlaması doğrudan çarpımsal toplulaştırmaya girer. Bu kart için kernel doğrudan Python ile sınanmış, çelişki derecesi değiştirildiğinde skorların gerçekten değiştiği, belirli aralıklarda sıralamanın da yer değiştirdiği görülmüştür (bkz. Vaka 1 ve onay notları).
Ayrıca, doğruluğun çarpımsal birleşmesi yüzünden tek bir kriterdeki çok düşük doğruluk derecesi, o kriterin ağırlığı küçük olsa bile birleşik doğruluğu sert biçimde aşağı çeker. Bu, kesin WPM'in zayıf kriteri affetmeyen özelliğinin burada da geçerli olduğunu gösterir.
Bu nedenle:
"Plitojenik WPM'de de çelişki derecesinin sonuca bir etkisi yoktur, çünkü ailenin başka bir üyesinde böyle kanıtlanmıştı"
yerine:
"Bu motorda çelişki derecesi sonucu gerçekten değiştirir ve belirli koşullarda sıralamayı bile çevirebilir; hangi motorun bu parametreye duyarlı olduğu ailenin her üyesi için ayrı ayrı sınanmalıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriter puanlarınız doğruluk-belirsizlik-yanlışlık üçlüsüyle verilmişse ve kriterlerin bir kısmı diğerlerine göre daha bağımsız ya da daha çelişkili bir bilgi kaynağıysa bu uzantı düşünülür; ayrıntı Plitojenik veri türü kartında anlatılır. Kesin WPM'in çıkış koşulu burada da geçerlidir: kriterlerin gerçek bir oran ölçeğinde olması beklenir ve matris tek türde olmalıdır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Maliyet kriterinde yalnız üçlüyü tümleyip çelişki ayarlamasını atlamak (ya da tersini yapmak). Doğru sıra önce tümleme (F, I, T), sonra çelişki ayarlamasıdır; sıranın tersi ya da adımlardan birinin atlanması farklı bir sonuç üretir.
Çelişki derecesinin bu motorda da etkisiz olduğunu varsaymak. Plitojenik CoCoSo'da kanıtlanan etkisizlik, o motorun min-max ölçeklemesinden kaynaklanan bir özelliktir. Plitojenik WPM'de böyle bir ölçekleme yoktur ve çelişki derecesi burada sonucu gerçekten, hatta sıralamayı değiştirecek kadar etkiler.
Tek bir düşük doğruluk derecesinin birleşik skoru sert biçimde düşürebileceğini fark etmemek. Kernel doğrudan Python ile sınanmıştır. Öğretici örnekte tüm kriterlerde belirsizlik derecesi yüksek tutulduğunda (0,90 civarı) birleşik skor negatife dönebilmektedir; bu, kesin WPM'in "zayıf kriteri affetmeme" özelliğinin plitojenik hâlde de geçerli olduğunu gösterir.
Baskın kriteri rastgele seçmek. Çelişki derecesinin etkisi bu motorda gerçek olduğu için, hangi kriterin baskın (çelişkisi sıfır) sayılacağı kararı burada özellikle önemlidir ve raporda gerekçelendirilmelidir.
Temel ilke şudur:
Plitojenik WPM'de maliyet kriteri önce tümlenir, sonra çelişki derecesiyle ayarlanır; doğruluk bileşeni çarpımsal biçimde birleştiği için hem çelişki derecesinin hem de tek bir zayıf kriterin sonuç üzerinde gerçek, ölçülebilir bir etkisi vardır.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Smarandache'nin 2018 tarihli kurucu kaynağı plitojenik işlemleri (çelişki ayarlaması dahil) tanımlar ama bir WPM karar tablosu örneği içermez; bu yüzden DecisionMind aynı formüllerle küçük, elle izlenebilir bir tablo kurmuştur. Bu tablo, aynı ailenin diğer üyelerinde (Plitojenik CoCoSo, Plitojenik WISP) de kullanılan paylaşılmış 3×3 sentetik fikstürdür. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Üç tedarikçinin plitojenik değerlendirilmesi
Üç tedarikçi üç kriterde değerlendirilmiştir. İlk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü azı iyidir. Birinci kriter baskın kabul edilmiş, çelişki derecesi sıfırdır; ikinci ve üçüncü kriterlerin birinciye göre çelişki dereceleri sırasıyla 0,33 ve 0,67'dir.
| Tedarikçi | Kriter 1 (çoğu iyi) | Kriter 2 (çoğu iyi) | Kriter 3 (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| A1 | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) | (0,60; 0,30; 0,20) |
| A2 | (0,80; 0,10; 0,10) | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,40; 0,20; 0,30) |
| A3 | (0,60; 0,20; 0,20) | (0,70; 0,20; 0,10) | (0,50; 0,30; 0,20) |
| Çelişki derecesi | 0,00 | 0,33 | 0,67 |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem maliyet kriterini tümler, her hücreyi kendi kriterinin çelişki derecesiyle ayarlar, ağırlıklı geometrik toplama operatörüyle birleştirir, skora indirger.
| Tedarikçi | Skor | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,7201 | 1 |
| A3 | 0,6227 | 2 |
| A1 | 0,6032 | 3 |
Sonuç şöyle okunur: A2, birinci kriterde en yüksek doğruluğa (0,80) sahiptir; doğruluk çarpımsal biçimde birleştiği için bu üstünlük tüm kriterler boyunca korunur ve A2'yi açık farkla öne çıkarır.
Tedarikçinin tereddüdü çelişki derecesinin gerçek bir etkisi olup olmadığıdır. Aile içindeki Plitojenik CoCoSo kartında, çelişki derecesinin sonuca hiçbir etkisi olmadığı kanıtlanmıştı. Burada durum farklıdır: ikinci kriterin çelişki derecesi 0,33'ten 0,60'a çıkarılırsa (birinci ve üçüncü kriter sabit tutularak) A1 ile A3'ün sırası yer değiştirir, A1 üçüncülükten ikinciliğe çıkar (skor_A1≈0,663, skor_A3≈0,657); A2 birinciliğini her durumda korur. Bu duyarlılık Python ile bağımsız olarak hesaplanmıştır.
Raporda: "Verilen çelişki dereceleriyle A2 en yüksek skoru almaktadır (0,7201) ve bu birincilik sağlamdır. İkinci ve üçüncü sıra (A3, A1) ise çelişki derecesi tahminine duyarlıdır; ikinci kriterin çelişki derecesi yükseltilirse bu iki tedarikçi yer değiştirebilir."
Kaynak: DecisionMind'ın Plitojenik WPM doğrulama örneği. Plitojenik işlemler (çelişki ayarlaması, toplulaştırma, skor fonksiyonu) Smarandache (2018)'in tanımladığı formüllere dayanır; kurucu kaynak bir WPM karar tablosu örneği vermediği için tablo DecisionMind tarafından formüllere sadık biçimde kurulmuştur ve ailenin diğer üyeleriyle paylaşılır. Skorlar ve çelişki-derecesi duyarlılık sınaması bu kartın yazarınca kernel mantığı Python ile bağımsız olarak yeniden hesaplanarak doğrulanmıştır.
2. Tekstil: Bir konfeksiyon üreticisinin kumaş tedarikçisi seçimi
Bir konfeksiyon üreticisi, yeni bir koleksiyon için üç kumaş tedarikçisi teklifinden (K1, K2, K3) birini seçecektir. İki kriter çoğu iyidir: kumaş kalitesi ve renk tutarlılığı; üçüncü kriter birim maliyettir (azı iyi). Üretici, kumaş kalitesini laboratuvar test raporlarından büyük ölçüde bildiği için baskın kriter kabul etmiş, renk tutarlılığının kaliteyle kısmen, maliyetin ise daha bağımsız bir bilgi taşıdığını düşünerek çelişki derecelerini buna göre belirlemiştir.
Yöntem üç teklifi tümler, çelişki dereceleriyle ayarlar, çarpımsal olarak birleştirir, skora indirger. Diyelim ki kumaş kalitesi en yüksek teklif, maliyeti de düşük olduğu için önde çıktı; renk tutarlılığı en yüksek teklif ise ikinci sırada kaldı.
Üreticinin tereddüdü: renk tutarlılığı kriterinde bir teklifin doğruluk derecesi düşük, belirsizliği yüksek girilmiştir, çünkü bu tedarikçiden henüz yalnız bir numune partisi görülmüştür. Doğruluğun çarpımsal birleşmesi yüzünden bu tek düşük değer, o teklifin genel skorunu ağırlığından bağımsız olarak sert biçimde aşağı çekmiş olabilir. Üretici, ikinci bir numune partisi görmeden bu teklifi elemeyi düşünmemelidir.
Raporda: "Kumaş kalitesi ve maliyet ağırlıklı olarak K1 öndedir. K3'ün geride kalmasında renk tutarlılığı kriterindeki tek numuneye dayalı düşük doğruluk derecesinin payı büyüktür; ikinci numune partisi sonrası bu derecenin güncellenmesi önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekteki maliyet kriterini (Kriter 3) tümlemeden doğrudan çelişki ayarlamasına sokmaktır; bu, ailenin başka bir üyesinin (Plitojenik WISP) adımını buraya taşır ve en yüksek maliyetli tedarikçiyi haksız yere ödüllendirir. İkinci yanlış, "Plitojenik CoCoSo'da çelişki derecesinin etkisi yoktu" diyerek bu motorda da çelişki derecesini gerekçesiz, rastgele bir değerle girmektir; bu ailede motor motor doğrulama gerekir. Üçüncü yanlış, tek bir kriterdeki düşük doğruluk derecesinin birleşik skoru ne kadar etkileyebileceğini hiç sınamadan, düşük skorlu bir seçeneği "tüm kriterlerde zayıf" diye yorumlamaktır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/p-wpm
Miller, D. W., & Starr, M. K. (1969). Executive Decisions and Operations Research. Prentice-Hall. (DOI yok; kesin WPM'in temel kaynağıdır.)
Smarandache, F. (2018). Plithogenic Set, an Extension of Crisp, Fuzzy, Intuitionistic Fuzzy, and Neutrosophic Sets – Revisited. Neutrosophic Sets and Systems, 21, 153–166. DOI: 10.5281/zenodo.1408740
Smarandache, F. (2017). Plithogeny, Plithogenic Set, Logic, Probability, and Statistics. Pons Publishing House, Brussels. (DOI yok)
Ye, J. (2014). A multicriteria decision-making method using aggregation operators for simplified neutrosophic sets. Journal of Intelligent & Fuzzy Systems, 26(5), 2459–2466. DOI: 10.3233/IFS-130916