Uzantı kartı · Pisagor bulanık
Pisagor bulanık CoCoSo
CoCoSo'nun, bir yargıya verilen destek ve ret derecelerinin toplamının 1'i aşabildiği ama karelerinin toplamının 1'i aşmadığı durumlar için biçimidir. Çıktısı yine bir birleşik uzlaşma skoru ve bu skora göre bir sıradır.
Temel yöntem
CoCoSo →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Pisagor bulanık (Pythagorean) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; beş adımlı iskelet ve karar mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin CoCoSo'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: destek derecesi μ, ret derecesi ν. Bu iki değer μ² + ν² ≤ 1 kuralına uymak zorundadır; toplamları (μ+ν) 1'i aşabilir, karelerinin toplamı aşamaz. Kriter ağırlıkları kesin sayı olarak dışarıdan gelir; yöntem ağırlık üretmez.
Skor ve ölçek eşitleme. Her hücre önce Pisagor bulanık ailenin kanonik skoruyla tek sayıya indirilir: s = μ² − ν². Maliyet kriterinde bu indirgemeden önce çift tersine çevrilir: (μ, ν) yerine (ν, μ) yazılır. Skor 1 kaydırılır, sonra sütun bazında yön-duyarlı min-max ile 0-1'e çekilir. Bu, kesin CoCoSo'nun sütun ölçeklemesiyle aynı işi görür; fark, ölçeklenen şeyin ham kriter değeri değil skor fonksiyonunun çıktısı olmasıdır.
Toplamsal ve çarpımsal ölçü; denge katsayısı. Ölçeklenmiş skorlar üzerinden ağırlıklı toplam (P benzeri) ve ağırlıklı kuvvet-toplamı (R benzeri) ölçüleri, ardından üç uzlaşma stratejisi kesin CoCoSo'yla aynı formüllerle hesaplanır. Bir noktada bu uzantı N-COCOSO ve P-COCOSO'dan ayrılır: üçüncü uzlaşma stratejisindeki denge katsayısı λ burada motor içinde 0,5'te SABİTTİR ve kullanıcı tarafından değiştirilemez; N-COCOSO'da bu katsayı dışarıdan verilebilen bir parametredir.
DecisionMind bu uzantıda skor fonksiyonunu, maliyet tersine çevirmesini ve λ=0,5'i sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan gelir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Kesin CoCoSo'daki gibi K skoru yalnız bu seçenek kümesi içinde bir sıralamadır. Üç uzlaşma stratejisinin uyuşup uyuşmadığı sağlamlığı gösterir.
Fark şurada: μ ve ν ayrı ayrı bilgi taşır, ama ikisi de skor fonksiyonuna girdiğinde tek bir farka (μ²−ν²) indirilir ve o andan sonra kaybolur. Aynı skora, güçlü destek-güçlü ret ile de zayıf destek-zayıf ret ile de ulaşılabilir; K skoru ikisini ayırt etmez.
Bu nedenle:
"Pisagor bulanık CoCoSo, destek-ret dengesini daha ince modellediği için sonuç daha güvenilirdir"
yerine:
"μ ve ν, skor hesaplanana kadar bilgi taşır; skor hesaplandıktan sonra sıralamayı taşıyan artık kesin CoCoSo'nun kendisidir, bu yüzden sonucun sağlamlığı ayrıca (üç strateji hemfikir mi, bir hücre değişince sıra bozuluyor mu) sınanmalıdır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar bir yargıya hem güçlü destek hem belirgin çekince veriyorsa ve bu ikisinin toplamı sezgisel bulanık kısıtı (toplam ≤ 1) aşıyorsa bu uzantı kullanılır. Toplam zaten 1'i aşmıyorsa sezgisel bulanık CoCoSo (if-cocoso) yeterlidir; Pisagor'a geçmenin kattığı bir bilgi olmaz. Karelerin toplamı da 1'i aşıyorsa Pisagor yetersiz kalır ve q-Rung ortopair CoCoSo (qr-cocoso) gerekir.
Ölçülmüş bir kriteri doğrudan μ-ν çiftine çevirmek belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir. Kesin yöntemin çıkış koşulu burada da geçerlidir: matris tek türde olmalı, bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
ν'yü 1 − μ yazmak. Bu durumda toplam her zaman tam 1 olur ve hesap fiilen sezgisel bulanık CoCoSo'ya döner; Pisagor yapının sağladığı ek kabul alanı hiç kullanılmamış olur.
Değer alanını kontrol etmeden veri girmek. Her hücre μ² + ν² ≤ 1 koşulunu sağlamalıdır. Bu kontrol edilmeden hesaba girmek yöntemi geçersiz kılar.
λ'nın değiştirilebildiğini sanmak. N-COCOSO ve P-COCOSO'da denge katsayısı dışarıdan verilebilirken, PF-COCOSO'da bu katsayı motor içinde 0,5'te sabittir. Raporda "λ şu değere ayarlandı" demek bu uzantı için yanlıştır.
Sütun genişliği daraldığında patlayan değerler. Bir seçeneğin skoru sütunun diğer değerlerine çok yaklaşırsa min-max paydası küçülür, K skorları gerçekçi olmayan büyüklüklere sıçrayabilir; bu, kesin CoCoSo'nun da bilinen bir zayıflığıdır.
Temel ilke şudur:
PF-COCOSO'da μ ve ν yalnız skor hesaplanana kadar ayrı bilgi taşır; skor hesaplandıktan sonra sıralamayı taşıyan artık kesin CoCoSo'nun kendisidir. Denge katsayısı burada sabittir, kullanıcı tarafından ayarlanamaz.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Pisagor bulanık ailenin kurucu kaynağı (Yager, 2014) küme tanımını verir ama bir CoCoSo karar tablosu örneği içermez; bu yüzden DecisionMind aynı Pisagor işlemleriyle küçük, elle izlenebilir bir tablo kurmuştur. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Üç seçenek, üç kriterde Pisagor bulanık değerlendirme
Üç seçenek üç kriterde destek-ret çiftleriyle değerlendirilmiştir. İlk iki kriter çoğu iyi, üçüncüsü azı iyidir.
| Seçenek | C1 (μ, ν) | C2 (μ, ν) | C3 (μ, ν) |
|---|---|---|---|
| A1 | 0,70 · 0,40 | 0,50 · 0,50 | 0,60 · 0,50 |
| A2 | 0,80 · 0,30 | 0,60 · 0,40 | 0,40 · 0,60 |
| A3 | 0,60 · 0,50 | 0,70 · 0,40 | 0,50 · 0,50 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem C3'ü tersine çevirir, her çifti skora indirger, sütun bazında 0-1'e çeker, ağırlıklı toplam (P) ve ağırlıklı kuvvet-toplamı (R) ölçülerini hesaplar, üç uzlaşma stratejisiyle (λ=0,5, sabit) birleştirir.
| Seçenek | Birleşik skor (K) | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 4,828 | 1 |
| A3 | 2,770 | 2 |
| A1 | 1,216 | 3 |
Sonuç şöyle okunur: A2, en ağırlıklı kriter olan C1'de en yüksek destek-en düşük ret çiftine sahiptir ve maliyet kriterinde de (tersine çevrildikten sonra) en iyi konumdadır. Bu ikisi A2'yi açık farkla öne taşır.
Kurulun tereddüdü: Ağırlıklar C1↔C3 yer değiştirse bile (0,25 / 0,35 / 0,40) sıra bozulmaz (K=1,221 / 5,712 / 3,298, sıra A2, A3, A1). Ama A1'in maliyet kriterindeki çifti belirgin biçimde iyileşirse (0,60·0,50'den 0,30·0,70'e, yani maliyet ucuzlarsa), sıra değişir: A2 yine birinci kalır (K=3,419) ama A1 2,188 ile A3'ün (1,398) önüne geçer.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla A2 birleşik skorda açık farkla öndedir (K=4,828); bu sıra ağırlık takasına dayanıklıdır. A1'in maliyet kriterindeki çifti belirgin biçimde iyileşirse A1, A3'ün önüne geçmektedir."
Kaynak: DecisionMind PF-COCOSO manifesti, doğrulama örneği. Pisagor bulanık işlemler (skor, min-max ölçekleme) Yager (2014) ve Zhang-Xu (2014)'ün tanımladığı formüllere dayanır; kurucu kaynak bir CoCoSo karar tablosu örneği vermediği için tablo DecisionMind tarafından formüllere sadık biçimde kurulmuştur. K skorları ve duyarlılık sınamaları bu kartın yazarınca kernel doğrudan çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplanmıştır.
2. Spor tesisi: Bir belediyenin semt spor tesisi yatırım yeri seçimi
Bir belediye, sınırlı bir yatırım bütçesiyle üç semtten (S1, S2, S3) birine yeni bir spor tesisi kazandıracaktır. Üç kriter kullanılır: beklenen kullanım yoğunluğu, mevcut ulaşım erişimi ve arazi/altyapı maliyeti (azı iyi). Semt sakinleriyle yapılan görüşmelerde her semt için "bu tesis burada yoğun kullanılır" yargısına destek ve ret dereceleri ayrı ayrı toplanmış; bazı semtlerde hem destek hem çekince aynı anda yüksek çıkmıştır.
Yöntem maliyet kriterini tersine çevirir, her çifti skora indirger, sütun bazında ölçekler, ağırlıklı toplam ve kuvvet-toplamı ölçülerini hesaplar, üç uzlaşma stratejisiyle birleştirir. Diyelim ki kullanım yoğunluğu beklentisi en yüksek semt aynı zamanda arazi maliyeti de en yüksek olan semttir ve yine de birinci sırada çıkar, çünkü kullanım yoğunluğu ağırlığı maliyetten fazladır.
Belediyenin tereddüdü: en yüksek destek çıkan semtte ret derecesi de yüksektir; yani görüş ayrılığı büyüktür. K skoru bu iki bilgiyi (destek ve ret) skor hesaplanır hesaplanmaz μ²−ν²'ye indirip görüş ayrılığını gizler. Belediye kararını yalnız K skoruna değil, hangi semtte hem destek hem ret'in birlikte yüksek çıktığına da bakarak desteklemelidir.
Raporda: "Kullanım yoğunluğu beklentisine verilen yüksek ağırlıkla bu semt birinci sıradadır; ancak bu semtte destek kadar ret oranı da yüksektir, bu görüş ayrılığı meclis toplantısında ayrıca paylaşılmalıdır."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, öğretici örnekteki C1 çiftlerinden birinde ν'yü 1−μ olarak yazmaktır (örneğin A1 için 0,70·0,30). Bu, toplamı tam 1'e indirir ve hesap fiilen sezgisel bulanık CoCoSo'ya döner. İkinci yanlış, denge katsayısı λ'yı "0,7 olarak ayarladık" diye raporlamaktır; PF-COCOSO'da bu katsayı motor içinde sabittir, değiştirilemez. Üçüncü yanlış, C3'ü tersine çevirmeden (maliyet kriterini çoğu iyi gibi işleyerek) koşturmaktır; bu durumda en pahalı seçenek ideale yaklaştırılmış gibi görünür.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tablolar ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/pf-cocoso
Yazdani, M., Zarate, P., Zavadskas, E. K., & Turskis, Z. (2019). A combined compromise solution (CoCoSo) method for multi-criteria decision-making problems. Management Decision, 57(9), 2501–2519. DOI: 10.1108/MD-05-2017-0458
Yager, R. R. (2014). Pythagorean membership grades in multicriteria decision making. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 22(4), 958–965. DOI: 10.1109/TFUZZ.2013.2278989
Zhang, X., & Xu, Z. (2014). Extension of TOPSIS to multiple criteria decision making with Pythagorean fuzzy sets. International Journal of Intelligent Systems, 29(12), 1061–1078. DOI: 10.1002/int.21676
Yager, R. R. (2013). Pythagorean fuzzy subsets. 2013 Joint IFSA World Congress and NAFIPS Annual Meeting, 57–61. DOI: 10.1109/IFSA-NAFIPS.2013.6608375