Uzantı kartı · Pisagor bulanık
Pisagor bulanık EDAS
EDAS'ın Pisagor bulanık biçimidir. Bir yargıya verilen destek ve ret derecelerinin toplamı 1'i aşabilir, yeter ki karelerinin toplamı aşmasın. Çıktı yine kümenin kendi ortalamasına göre kurulan tek bir değerlendirme puanı ve bir sıradır.
Temel yöntem
EDAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Pisagor bulanık (Pythagorean) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir. Karar mantığı aynı kalır.
Hücreler. Kesin EDAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: μ destek derecesi, ν ret derecesidir. Bu iki değer μ² + ν² ≤ 1 kuralına uymak zorundadır. Kararsızlık payı π = √(1 − μ² − ν²) bu iki dereceden çıkar; uzmandan ayrıca istenmez. Kriter ağırlıkları yine kesin sayıdır ve dışarıdan gelir.
Ortalama çözüm ve skor. Kesin EDAS her sütunun sayısal ortalamasını alır. PF-EDAS önce ağırlıklı Pisagor matrisini kurar, sonra her sütun için bir ortalama çift hesaplar. Bu ortalama tek bir sayı değil, Pisagor ağırlıklı geometrik ortalama kuralıyla bulunan bir destek-ret çiftidir. Hem hücreler hem bu ortalama çift, sonra skor fonksiyonuyla, s = μ² − ν², tek bir sayıya çevrilir. Kesin EDAS'ta zaten sayı olan hücreler burada önce çift olarak taşınır, karşılaştırma anında skora döner.
Sapma hesabı ve birleştirme. Kesin EDAS her hücrenin ortalamanın üstünde mi altında mı kaldığını, fayda ve maliyet yönüne göre, iki ayrı toplamda biriktirir. PF-EDAS aynı mantığı skorlar üzerinden yürütür: her hücrenin skoru ile o sütunun ortalama skoru karşılaştırılır, aradaki fark normalize edilmiş Öklid uzaklığıyla ölçülür ve yönüne göre lehte ya da aleyhte sayılır. Son adımda lehte ve aleyhte toplamlar kendi en büyük değerlerine bölünüp tek bir kapanış oranında birleştirilir; bu adım kesin EDAS'la aynıdır.
Sonuç ve durulaştırma. Çıktı tek bir kapanış oranı ve bir sıradır; kesin EDAS'ın değerlendirme puanıyla aynı 0-1 ölçeğindedir. Belirsizlik, hücrelerin skora çevrildiği anda tek sayıya iner. Bu, PF-TOPSIS'in uzaklığı μ², ν² ve π² olarak üç bileşende taşımasından farklıdır; PF-EDAS önce skorlar, sonra kesin EDAS'ın geri kalan adımlarını aynen uygular.
DecisionMind PF-EDAS'ta Pisagor ağırlıklı geometrik ortalamayı, skor fonksiyonunu ve normalize edilmiş Öklid sapmasını sabit tutar. Kriter ağırlıkları dışarıdan kesin sayı olarak gelir; yöntem ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Kapanış oranı, bir seçeneğin kümenin kendi ortalamasına göre ne kadar iyi konumlandığını söyler; bu, kesin EDAS'la aynıdır. Farklı olan, bu ortalamanın artık bir Pisagor ortalaması olmasıdır. Bir kriterde tüm seçeneklerin destek-ret çiftleri birbirine yakınsa, o kriterin skorları da birbirine yakın çıkar ve kriterin ayırt ediciliği azalır; bu, kesin EDAS'taki aynı olguyla birebir örtüşür. Farkı gizleyen şey, μ ve ν'nün kaynağıdır: iki uzman aynı "orta" yargısını farklı çiftlerle ifade edebilir ve bu, ortalamayı fark ettirmeden kaydırabilir.
Bu nedenle:
"PF-EDAS bu seçeneği en avantajlı bulduğu için seçildi"
yerine:
"Bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle kümenin ortalamasına göre en avantajlı konumda olan seçenek budur; μ ve ν'nün hangi ölçekle verildiği ve ortalamanın kümeyle birlikte değiştiği raporda gösterilmelidir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar bir yargıya hem güçlü destek hem belirgin çekince veriyorsa ve kümenin ortalamasına göre konum kararınıza uyuyorsa bu uzantı kullanılır. İki derecenin toplamı 1'i aşıyorsa sezgisel bulanık kısıt bu çiftleri küçültmeye zorlar, çünkü o kısıt toplamı en fazla 1'de tutar. Pisagor bulanık bu sorunu çözer. Ölçülmüş bir değer doğrudan destek-ret çiftine çevrilmez. Önce bir yargıya dönüştürülür, sonra μ ile ν ayrı kaynaklardan türetilir; ayrıntı veri türü kartındadır. Tablo tek veri türünde olmalıdır, bir kısmı kesin bir kısmı Pisagor olamaz. Temel yöntemin çıkış koşulu burada da geçerlidir. Bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir ve eşik altını elemez.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer alanı ihlali. Her hücre μ ∈ [0,1], ν ∈ [0,1] ve μ² + ν² ≤ 1 koşulunu sağlamalıdır. Bu kontrol edilmeden hesaba girmek yöntemi geçersiz kılar.
ν'yü 1 − μ yazmak. Bu durumda toplam her zaman tam 1 olur. Kararsızlık payı sıfırlanır. Pisagor yapının sezgisel bulanığa göre sağladığı ek alan hiç kullanılmamış olur.
Skor fonksiyonunu değiştirip aynı sonucu beklemek. s = μ² − ν² kanonik seçimdir ama tek seçenek değildir. Ortalama çözümü ve sapmaları başka bir skorla hesaplamak farklı bir sıra verebilir.
Bir kriterde tüm seçeneklerin skorunu ortalamaya çok yakın çıkınca kriteri önemsiz saymak. Bu hata kesin EDAS'ta da vardır. Pisagor girdide daha kolay gözden kaçar, çünkü aynı skor birden çok farklı destek-ret çiftinden gelebilir.
Ölçülmüş bir değeri doğrudan μ yapmak. Fiyat ya da süre gibi ölçülmüş bir büyüklüğü 0-1'e ölçekleyip μ olarak yazmak, ν'yü de tamamlayıcı vermek bir yargı üretmez. Bu yalnızca kesin veriyi gizler.
Temel ilke şudur:
PF-EDAS sonucu, seçeneklerin bu kümenin kendi Pisagor ortalamasına göre konumunun bir özetidir. Kümeye eklenen ya da çıkarılan her seçenek bu ortalamayı kaydırır ve rapor bunu göstermelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın PF-EDAS manifestinde kayıtlı bir literatür örneğidir. Sayılar Menekşe ve arkadaşlarının 2023 makalesinden alınmıştır ve motor aynı sıralamayı üretir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. İmalat: Katmanlı üretim süreci seçimi (Menekşe ve ark., 2023)
Bir otomotiv tedarikçisi, parça üretimi için yedi katmanlı üretim sürecini, A1-A7, sekiz ölçütte karşılaştırır. Ölçütler teknik ve ekonomik performans göstergeleridir, hepsi "çoğu iyi" yönünde ele alınır. Her hücre uzman değerlendirmesinden gelen bir destek-ret çiftidir. Ağırlıklar CRITIC yöntemiyle ayrı bir aşamada hesaplanmış ve dışarıdan sabit girdi olarak verilmiştir: C1=0,135, C2=0,113, C3=0,219, C4=0,077, C5=0,095, C6=0,122, C7=0,127, C8=0,112.
| Süreç | C1 | C2 | C3 | C4 | C5 | C6 | C7 | C8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A1 | (0,70;0,40) | (0,70;0,40) | (0,35;0,75) | (0,36;0,77) | (0,46;0,65) | (0,73;0,38) | (0,28;0,87) | (0,36;0,77) |
| A2 | (0,27;0,87) | (0,34;0,81) | (0,66;0,45) | (0,31;0,82) | (0,28;0,87) | (0,24;0,89) | (0,60;0,50) | (0,41;0,69) |
| A3 | (0,66;0,41) | (0,56;0,55) | (0,34;0,80) | (0,53;0,58) | (0,73;0,33) | (0,35;0,75) | (0,70;0,35) | (0,70;0,35) |
| A4 | (0,40;0,77) | (0,73;0,33) | (0,55;0,56) | (0,45;0,72) | (0,63;0,46) | (0,45;0,65) | (0,55;0,56) | (0,48;0,68) |
| A5 | (0,34;0,81) | (0,48;0,63) | (0,55;0,58) | (0,55;0,56) | (0,46;0,65) | (0,53;0,58) | (0,53;0,63) | (0,70;0,35) |
| A6 | (0,66;0,45) | (0,46;0,65) | (0,73;0,33) | (0,70;0,35) | (0,55;0,57) | (0,50;0,61) | (0,73;0,38) | (0,73;0,38) |
| A7 | (0,22;0,91) | (0,24;0,90) | (0,55;0,56) | (0,22;0,91) | (0,24;0,89) | (0,26;0,86) | (0,18;0,94) | (0,27;0,87) |
| Ağırlık | 0,135 | 0,113 | 0,219 | 0,077 | 0,095 | 0,122 | 0,127 | 0,112 |
Yöntem önce her sütun için Pisagor ağırlıklı ortalama çözümü bulur. Sonra her hücrenin bu ortalamaya göre ne kadar lehte ya da aleyhte kaldığını ölçer ve ağırlıklı toplamları birleştirerek kapanış oranını hesaplar.
| Süreç | Kapanış oranı | Sıra |
|---|---|---|
| A6 | 0,9883 | 1 |
| A4 | 0,8739 | 2 |
| A5 | 0,8653 | 3 |
| A3 | 0,8186 | 4 |
| A1 | 0,6060 | 5 |
| A2 | 0,2954 | 6 |
| A7 | 0,0290 | 7 |
Sonuç şöyle okunur. A6, en ağırlıklı ölçüt olan C3'te ortalamanın belirgin üstündedir ve diğer ölçütlerde de kümenin ortalamasına göre geride kalmaz. A7 tam tersidir; hemen her ölçütte kümenin ortalamasının altında kalır ve son sıradadır. A4 ve A5 birbirine çok yakın çıkar, aralarındaki fark yalnızca 0,0086'dır.
Tedarikçinin tereddüdü tam bu yakın çifte dokunur. C3'ün ağırlığı, 0,219'dan 0,119'a düşürülüp C4'e, 0,077'den 0,177'ye, aktarılırsa A4 ile A5 yer değiştirir: A5 0,8739'a, A4 ise 0,8731'e düşer. Aradaki fark, 0,0008, neredeyse sıfırdır. Bu, A4 ile A5 arasındaki sıranın hangi ölçütün ağırlıklandırıldığına ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla A6 açık farkla birincidir, 0,9883. A4 ile A5 arasındaki fark, 0,0086, küçüktür ve C3 ile C4 ağırlıkları birbirine yaklaştırıldığında bu iki süreç yer değiştirir."
Kaynak: Menekşe, Ertemel, Camgöz Akdağ ve Görener (2023), Tablo 3, 5 ve 7. Kapanış oranları ve sıralama, DecisionMind'ın PF-EDAS motoru çalıştırılarak bağımsız olarak yeniden üretildi ve makalenin bildirdiği sıralamayla birebir eşleşti. Motorun kendi büyüklükleri, makalenin tablosundaki değerlerden küçük farklarla ayrılıyor; bu fark manifestte ayrıca not edilmiş ve DecisionMind'ın F adımlarına sadık kalan hesap gate'i sıralamayı esas alıyor. Ağırlık değişikliği senaryosunun sayıları aynı motorla ayrıca hesaplandı.
2. Gıda güvenliği: Toplu yemek şirketi için tedarikçi değerlendirmesi
Bir toplu yemek şirketi, okul ve kurum mutfaklarına malzeme sağlayacak üç gıda tedarikçisini, F1-F3, üç ölçütte değerlendirir: hijyen uygulamaları, izlenebilirlik, fiyat uygunluğu. Üçü de "çoğu iyi"dir ve her hücre denetim ekibinin o tedarikçiye verdiği destek-ret çiftidir. Ağırlıklar hijyene en yüksek payı verecek biçimde belirlenmiştir: 0,45, 0,30, 0,25.
| Tedarikçi | Hijyen | İzlenebilirlik | Fiyat uygunluğu |
|---|---|---|---|
| F1 | (0,80;0,40) | (0,60;0,55) | (0,55;0,65) |
| F2 | (0,65;0,55) | (0,75;0,45) | (0,70;0,50) |
| F3 | (0,55;0,60) | (0,65;0,55) | (0,80;0,35) |
| Ağırlık | 0,45 | 0,30 | 0,25 |
Yöntem üç ölçütün Pisagor ağırlıklı ortalamasını bulur, her tedarikçinin bu ortalamaya göre lehte ve aleyhte konumunu ölçer ve kapanış oranını hesaplar. F2 üç ölçütte de dengeli biçimde iyi kalır ve birinci sırayı alır. F1 hijyende en iyi çifte sahiptir ama fiyat uygunluğunda zayıftır. F3 fiyat uygunluğunda en iyi çifte sahiptir ama hijyende zayıftır.
| Tedarikçi | Kapanış oranı | Sıra |
|---|---|---|
| F2 | 0,7760 | 1 |
| F3 | 0,5037 | 2 |
| F1 | 0,4879 | 3 |
Şirketin tereddüdü F1 ile F3 arasındaki ince farktan gelir. Hijyen ağırlığı 0,45'ten 0,50'ye çıkarılıp izlenebilirlik 0,30'dan 0,25'e indirilirse F1 F3'ün önüne geçer: F1 0,5052'ye çıkar, F3 0,4986'ya düşer. Bu, F1'in hijyendeki üstünlüğünün, ağırlık biraz kaydığında F3'ün fiyat üstünlüğünü geçebildiğini gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla F2 açık farkla birincidir, 0,7760. F1 ile F3 arasındaki sıra, hijyen ile izlenebilirlik ağırlıklarının göreli büyüklüğüne duyarlıdır ve hijyen ağırlığı artırıldığında F1 öne geçer."
3. Yapılmaması Gereken
İmalat tablosunda A7'nin skorları ortalamaya yakın çıkan bir kriteri, örneğin C3'ü, "bu kriter önemsiz" diyerek analizden çıkarmak yanlıştır; bu yalnızca bu yedi süreç arasında o kriterde küçük bir fark olduğunu gösterir, kriterin gerçekte önemsiz olduğunu göstermez. İkinci yanlış, gıda güvenliği tablosunda fiyat uygunluğunu "azı iyi" bir maliyet kriteriymiş gibi ters yönde işaretlemektir; bu F3'ün üstünlüğünü tersine çevirir. Üçüncü yanlış, A6'nın 0,9883 kapanış oranını "yüzde 99 güvenilir süreç" diye raporlamaktır; bu oran yalnızca bu yedi süreç arasındaki göreli konumu gösterir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/pf-edas
Menekşe, A., Ertemel, A. V., Camgöz Akdağ, H., & Görener, A. (2023). Additive manufacturing process selection for automotive industry using Pythagorean fuzzy CRITIC EDAS. PLOS ONE, 18(3), e0282676. DOI: 10.1371/journal.pone.0282676
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Olfat, L., & Turskis, Z. (2015). Multi-criteria inventory classification using a new method of evaluation based on distance from average solution (EDAS). Informatica, 26(3), 435–451. DOI: 10.15388/Informatica.2015.57
Yager, R. R. (2014). Pythagorean membership grades in multicriteria decision making. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 22(4), 958–965. DOI: 10.1109/TFUZZ.2013.2278989