Uzantı kartı · Pisagor bulanık
Pisagor bulanık VIKOR
VIKOR'un Pisagor bulanık biçimidir. Bir yargıya verilen destek ve ret derecelerinin toplamı 1'i aşabilir, yeter ki karelerinin toplamı aşmasın. Çıktı yine grup faydası, bireysel pişmanlık ve bunları birleştiren bir uzlaşma indeksidir.
Temel yöntem
VIKOR →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Pisagor bulanık (Pythagorean) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir. Karar mantığı aynı kalır.
Hücreler. Kesin VIKOR'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: μ destek derecesi, ν ret derecesidir. Bu iki değer μ² + ν² ≤ 1 kuralına uymak zorundadır. Kararsızlık payı π = √(1 − μ² − ν²) bu iki dereceden çıkar; uzmandan ayrıca istenmez. Kriter ağırlıkları yine kesin sayıdır ve dışarıdan gelir. Uzlaşma katsayısı β de kesin bir sayı olarak kalır; varsayılan değeri 0,5'tir.
Ölçek eşitleme. Kesin VIKOR her sütun için en iyi ve en kötü değeri bulur, sonra her hücreyi bu ikisi arasındaki aralığa oranlar. PF-VIKOR aynı mantığı kullanır, ama aralık artık iki sayı arasında değil iki destek-ret çifti arasındadır. Fayda kriterinde en iyi çift en yüksek μ ve en düşük ν'den kurulur, en kötü çift bunun tersinden. Maliyet kriterinde bu iki rol yer değiştirir. Her hücrenin bu iki referansa göre normalize edilmiş açığı, Pisagor Hamming uzaklığıyla ölçülür; bu uzaklık μ², ν² ve π² bileşenlerinin farklarının toplamının üçte biridir.
Grup faydası, bireysel pişmanlık ve uzlaşma indeksi. Kesin VIKOR'daki S ve R hesabı burada da aynı mantıkla çalışır. S, bir seçeneğin tüm kriterlerdeki ağırlıklı normalize açıklarının toplamıdır. R, bu açıkların en büyüğüdür. Fark, her açığın artık bir Pisagor uzaklığından gelmesidir, tek bir sayının aralık oranından değil. S ve R kendi aralıklarına göre 0-1'e çekilir ve β katsayısıyla Q indeksinde birleştirilir. Bu adım kesin VIKOR'la birebir aynıdır; β burada da 0,5 varsayılan bir tercih olarak kalır.
Uzlaşma testi ve durulaştırma. Çıktı üç sütundur: S, R ve Q. Sıralama Q'ya göre yapılır, küçük Q daha iyidir. Kesin VIKOR'daki iki koşul, kabul edilebilir avantaj ve kabul edilebilir istikrar, burada da aynen uygulanır. Belirsizlik S ve R'nin içindeki Pisagor uzaklığında taşınır; Q hesaba girdiğinde artık tek bir sayıdır, ama bu sayının altındaki iki koşul testi belirsizliği gizlemez, yalnız tek bir sıraya indirir.
DecisionMind PF-VIKOR'da Pisagor Hamming uzaklığını, S ve R'nin toplama ve en büyük alma kurallarını, β ile Q birleşimini ve iki koşullu uzlaşma testini sabit tutar. Kriter ağırlıkları ve β dışarıdan kesin sayı olarak gelir; yöntem ağırlık üretmez.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Q'nun küçük olması iyidir, ama asıl sonuç Q sırası değil iki koşulun verdiği karardır. Bu, kesin VIKOR'daki gibidir. Farklı olan, bu kararın Pisagor bulanık girdilerden geldiğidir. S ve R zaten Pisagor uzaklıklarının toplamı olduğu için, iki seçenek arasındaki S ya da R farkı, girdi çiftlerinin ne kadar geniş bir kabul alanına yayıldığına duyarlıdır. Aynı Q farkı, dar bir kabul alanından gelen çiftlerle daha sağlam, geniş bir kabul alanından gelen çiftlerle daha kırılgan sayılmalıdır.
Bu nedenle:
"PF-VIKOR'a göre tek uzlaşma çözümü bu seçenektir"
yerine:
"Bu ağırlıklar ve bu β ile bu seçenek hem S hem R sıralamasında öndedir ve ikinci seçenekle Q farkı kabul eşiğinin üstündedir; koşullardan biri sağlanmıyorsa uzlaşma kümesi olduğu gibi yazılır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzmanlar bir yargıya hem güçlü destek hem belirgin çekince veriyorsa ve paydaşlar arasında çatışan çıkarlar varsa bu uzantı kullanılır. İki derecenin toplamı 1'i aşıyorsa sezgisel bulanık kısıt bu çiftleri küçültmeye zorlar, çünkü o kısıt toplamı en fazla 1'de tutar. Pisagor bulanık bu sorunu çözer. Ölçülmüş bir değer doğrudan destek-ret çiftine çevrilmez. Önce bir yargıya dönüştürülür, sonra μ ile ν ayrı kaynaklardan türetilir; ayrıntı veri türü kartındadır. Tablo tek veri türünde olmalıdır, bir kısmı kesin bir kısmı Pisagor olamaz. Temel yöntemin çıkış koşulu burada da geçerlidir. Bir kriterde hiç taviz kabul edilmiyorsa PF-VIKOR pişmanlığı sınırlar ama sıfırlamaz; kesin eleme gerekiyorsa üstünlük yöntemlerine bakılmalıdır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Değer alanı ihlali. Her hücre μ ∈ [0,1], ν ∈ [0,1] ve μ² + ν² ≤ 1 koşulunu sağlamalıdır. Bu kontrol edilmeden hesaba girmek yöntemi geçersiz kılar.
ν'yü 1 − μ yazmak. Bu durumda toplam her zaman tam 1 olur. Kararsızlık payı sıfırlanır. Pisagor yapının sezgisel bulanığa göre sağladığı ek alan hiç kullanılmamış olur.
İki koşulu atlayıp yalnız Q'su en küçük seçeneği kazanan diye raporlamak. Bu hata kesin VIKOR'da da vardır, Pisagor girdide daha kolay gözden kaçar. Girdi çiftleri geniş bir kabul alanından geldiğinde iki seçenek arasındaki Q farkı küçük çıkar ve uzlaşma kümesi ortaya çıkma ihtimali artar.
Maliyet kriterinde en iyi ve en kötü çiftin rolünü ters almak. Fayda kriterinde en iyi çift en yüksek destek ve en düşük ret derecesinden kurulur. Maliyet kriterinde bu ters çevrilir. Bu ters çevirme atlanırsa sıra tersine döner.
β'yı gerekçesiz seçip raporda söylememek. β 0,5'ten uzaklaştıkça grup faydası ya da bireysel pişmanlık öne çıkar. Bu bir tercihtir ve raporda gerekçesiyle yazılmalıdır.
Temel ilke şudur:
PF-VIKOR'un sonucu bir sıra değil, koşullu bir uzlaşma önerisidir. β katsayısı, S ve R sütunları ve iki koşulun sonucu raporda birlikte verilmeden PF-VIKOR uygulanmış sayılmaz.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın PF-VIKOR manifestinde kayıtlı bir örnektir. Manifest bu örneği 2024 tarihli bir makaleye bağlıyor. Ama o makalenin DOI'si Crossref'te başka bir yayına, finans ve portföy konulu bir makaleye, çözülüyor. Derginin ilgili sayısında da aynı başlıkta bir makale bulunmadı. Bu yüzden kaynak bağımsız olarak doğrulanamadı; ayrıntı onay notlarındadır. Örnek burada yazar adı verilmeden, DecisionMind'ın kendi motoruyla bağımsız yeniden hesaplanmış bir doğrulama örneği olarak sunulur. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Dört maden sahası adayı arasında seçim
Bir maden şirketi dört saha adayını, H1-H4, dört ölçütte değerlendirir: yatırım tutarı, ulaşım altyapısı, ekonomik fayda, jeolojik uygunluk. Yatırım tutarı "azı iyi"dir, diğer üçü "çoğu iyi"dir. Her hücre bir teknik kurulun o sahaya verdiği destek-ret çiftidir. Ağırlıklar entropi yöntemiyle türetilmiştir: yatırım 0,2560, ulaşım 0,2865, ekonomik fayda 0,2636, jeolojik uygunluk 0,1939. Uzlaşma katsayısı β = 0,5'tir.
| Saha | Yatırım (azı iyi) | Ulaşım | Ekonomik fayda | Jeolojik uygunluk |
|---|---|---|---|---|
| H1 | (0,60; 0,50) | (0,70; 0,70) | (0,80; 0,40) | (0,60; 0,30) |
| H2 | (0,70; 0,20) | (0,90; 0,10) | (0,40; 0,40) | (1,00; 0,00) |
| H3 | (0,80; 0,60) | (0,80; 0,40) | (0,70; 0,60) | (0,50; 0,70) |
| H4 | (0,90; 0,20) | (0,60; 0,60) | (0,50; 0,70) | (0,40; 0,80) |
| Ağırlık | 0,2560 | 0,2865 | 0,2636 | 0,1939 |
Yöntem her ölçütün en iyi ve en kötü çiftini bulur. Her sahanın bu iki referansa Pisagor Hamming uzaklığını ağırlıklarla çarpıp toplar; bu toplam S'tir. En büyük ağırlıklı uzaklık ise R'dir. S ve R'yi β = 0,5 ile birleştirip Q'yu hesaplar.
| Saha | S | R | Q | Sıra |
|---|---|---|---|---|
| H3 | 0,5437 | 0,1731 | 0,1007 | 1 |
| H2 | 0,4456 | 0,2636 | 0,3990 | 2 |
| H1 | 0,4968 | 0,2865 | 0,5526 | 3 |
| H4 | 0,9327 | 0,2686 | 0,9210 | 4 |
Sonuç şöyle okunur. H2, S sıralamasında birincidir; toplamda ideale en yakın sahadır. Ama R sıralamasında H3 birincidir; H3'ün en kötü ölçütteki uzaklığı en küçüktür. Q, bu ikisini dengeleyip H3'ü öne çıkarır, çünkü H3'ün R'si çok düşüktür ve S'si de fena değildir.
İki koşul burada sınanır. Kabul edilebilir avantaj koşulu için eşik 1/(4-1), yani 0,333'tür. H2 ile H3 arasındaki Q farkı 0,3990 − 0,1007, yani 0,298'dir. Bu fark eşiğin altında kalır, koşul sağlanmaz. Kabul edilebilir istikrar koşulu için H3'ün S'de ya da R'de birinci olması gerekir. H3, R'de birincidir, bu koşul sağlanır. Sonuç olarak tek bir uzlaşma çözümü yoktur. Uzlaşma kümesi H3 ve H2'den oluşur.
Kurulun tereddüdü β katsayısından gelir. β = 0,5 yerine β = 1 alınırsa, yani yalnız grup faydasına bakılırsa, sıra tamamen değişir: H2 birinci, H1 ikinci, H3 üçüncü olur. β = 0,3'e çekilirse, yani bireysel pişmanlığa daha çok ağırlık verilirse, H3 yine birincidir ama uzlaşma kümesi bu kez H3 ve H2'den oluşur; β = 0,7'de küme H3, H2 ve H1'e genişler. β seçimi burada sonucu köklü biçimde değiştirir ve bu, karar vericinin görüşüyle birlikte raporda yazılmalıdır.
Raporda: "β = 0,5 ile tek bir uzlaşma çözümü yoktur. H3 ve H2 birlikte önerilir, çünkü aralarındaki Q farkı, 0,298, kabul eşiğinin, 0,333'ün, altında kalır. β = 1 alınırsa, yani yalnız grup faydası gözetilirse, sıra tersine döner ve H2 öne geçer."
Kaynak: DecisionMind'ın PF-VIKOR manifestinde kayıtlı örnek. Bu örneğin dayandığı iddia edilen literatür kaynağı bağımsız doğrulamada teyit edilemedi; ayrıntı onay notlarındadır. S, R, Q değerleri ve β duyarlılığı, DecisionMind'ın PF-VIKOR motoru çalıştırılarak bağımsız olarak hesaplandı ve manifestin kendi beklenen değerleriyle, 0,0001 tolerans içinde, eşleşti.
2. Su yönetimi: Bir bölgede yeni su kaynağı geliştirme projesi seçimi
Bir belediye su idaresi, artan talebi karşılamak için üç su kaynağı geliştirme projesinden birini seçecektir: yeraltı suyu kuyu alanı genişletme, S1; yeni bir baraj, S2; atıksu arıtma ve geri kazanım tesisi, S3. Üç ölçüt vardır: çevresel sürdürülebilirlik, maliyet uygunluğu, toplum kabulü. Üçü de "çoğu iyi"dir ve her hücre teknik ve sosyal etki kurulunun o projeye verdiği destek-ret çiftidir. Ağırlıklar çevresel sürdürülebilirliğe en yüksek payı verecek biçimde belirlenmiştir: 0,45, 0,30, 0,25. Uzlaşma katsayısı β = 0,5'tir.
| Proje | Çevresel sürdürülebilirlik | Maliyet uygunluğu | Toplum kabulü |
|---|---|---|---|
| S1 | (0,55; 0,60) | (0,80; 0,35) | (0,70; 0,45) |
| S2 | (0,45; 0,70) | (0,60; 0,55) | (0,50; 0,65) |
| S3 | (0,75; 0,45) | (0,55; 0,60) | (0,60; 0,55) |
| Ağırlık | 0,45 | 0,30 | 0,25 |
Yöntem her ölçütün en iyi ve en kötü çiftini bulur, her projenin bu referanslara ağırlıklı Pisagor Hamming uzaklığını toplayarak S'yi, en büyüğünü alarak R'yi hesaplar. S1 maliyet uygunluğunda en iyi çifte sahiptir ve toplum kabulünde de güçlüdür; bu S1'i S sıralamasında birinci yapar. S3 en ağırlıklı ölçüt olan çevresel sürdürülebilirlikte en iyi çifte sahiptir; bu S3'ü R sıralamasında birinci yapar.
| Proje | S | R | Q | Sıra |
|---|---|---|---|---|
| S1 | 0,3250 | 0,3250 | 0,0833 | 1 |
| S3 | 0,4354 | 0,3000 | 0,0885 | 2 |
| S2 | 0,9489 | 0,4500 | 1,0000 | 3 |
İdarenin tereddüdü şuradan gelir. S1 ile S3 arasındaki Q farkı yalnızca 0,0052'dir. Kabul edilebilir avantaj eşiği 1/(3-1), yani 0,5'tir; bu fark eşiğin çok altında kalır ve koşul sağlanmaz. Kabul edilebilir istikrar koşulu ise sağlanır, çünkü S1 hem S hem Q sıralamasında birincidir. Sonuç olarak tek çözüm yoktur, uzlaşma kümesi S1 ve S3'ten oluşur. Ayrıca β = 0,3'e çekilirse, yani bireysel pişmanlığa biraz daha ağırlık verilirse, S3 öne geçer; β = 0,5'te S1'in önde olması çok ince bir farka dayanır ve idare bu ince farkı tek başına karar dayanağı yapmamalıdır.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla S1 ve S3 birlikte uzlaşma kümesini oluşturur, çünkü aralarındaki Q farkı, 0,0052, kabul eşiğinin çok altındadır. β katsayısı 0,3'e çekildiğinde S3 öne geçer; bu ince fark nedeniyle iki proje de kısa listede tutulmalıdır."
3. Yapılmaması Gereken
Maden sahası tablosunda yatırım ölçütünün en iyi çiftini, azı iyi olmasına rağmen, en yüksek değerden kurmak yanlıştır; bu, en pahalı yatırımı ideal sayar ve sıra tersine döner. İkinci yanlış, H2 ile H3 arasındaki 0,298'lik Q farkını görmezden gelip yalnız "H3 kazandı" diye raporlamaktır; kabul edilebilir avantaj koşulu sağlanmadığı için H2 de öneriye dahildir. Üçüncü yanlış, β'yı hiç belirtmeden Q değerlerini paylaşmaktır; β = 1 ile β = 0,5 tamamen farklı bir sıra verir ve okuyucu hangi β'nın kullanıldığını bilmeden sonucu yorumlayamaz.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/pf-vikor
Opricovic, S., & Tzeng, G.-H. (2004). Compromise solution by MCDM methods: A comparative analysis of VIKOR and TOPSIS. European Journal of Operational Research, 156(2), 445–455. DOI: 10.1016/S0377-2217(03)00020-1
Rani, P., Mishra, A. R., Mardani, A., Cavallaro, F., Štreimikienė, D., & Khan, S. A. R. (2020). Pythagorean fuzzy SWARA-VIKOR framework for performance evaluation of solar panel selection. Sustainability, 12(10), 4278. DOI: 10.3390/su12104278
Yager, R. R. (2014). Pythagorean membership grades in multicriteria decision making. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 22(4), 958–965. DOI: 10.1109/TFUZZ.2013.2278989