Uzantı kartı · Dilsel
Olasılıksal dilsel VIKOR (Li ve ark., 2021)
Bu, VIKOR'un uzmanın birden çok terimi olasılıklarıyla birlikte verdiği durumlar için biçimidir. Her terim dağılımını tek bir beklenen değere indirger, sonucu yine bir uzlaşma önerisiyle sıralar.
Temel yöntem
VIKOR →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Dilsel (Linguistic) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Hücreler. Kesin VIKOR'da her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir terim listesi ve bu terimlerin olasılıklarıdır. Uzman ya da uzman grubu bir kriteri birkaç terime dağılmış olasılıklarla değerlendirir. Kriter ağırlıkları ve uzlaşma katsayısı v kesin sayıdır; yöntem ağırlık üretmez.
Ölçek eşitleme. Yöntem önce her terim listesini beklenen değere indirger: her terimin kümedeki sırası, olasılığıyla çarpılıp toplanır. Bu beklenen değerler elde edildikten sonra kesin VIKOR'un doğrusal normalizasyonu uygulanır: her kriterin en iyi ve en kötü beklenen değeri bulunur, seçenekler bu iki uç arasındaki konumuna göre oranlanır. Bu, 2-tuple dilsel VIKOR'la aynı iki aşamalı yapıdır; farkı, ilk aşamada bir terim ile kaymanın değil, bir olasılık dağılımının özetlenmesidir.
Grup faydası ve bireysel pişmanlık. S ve R hesabı kesin VIKOR'la aynı formülü kullanır; girdi olarak beklenen değerlerden gelen normalize uzaklıkları alır.
Uzlaşma indeksi ve sonuç. Q'nun hesaplanması ve iki koşulun sınanması kesin VIKOR'la aynıdır. Durulaştırma burada 2-tuple dilsel VIKOR'dan farklıdır: beklenen değere indirgeme, dağılımın şeklini, yani terimler arasındaki olasılık dağılımını, atar. İki farklı dağılım aynı beklenen değeri verip aynı S, R, Q'ya yol açabilir; oysa 2-tuple'da terimden sayıya geçiş birebirdir ve bilgi kaybetmez.
DecisionMind klasik olasılıksal dilsel VIKOR'da beklenen değere indirgemeyi ve ardından kesin VIKOR'un doğrusal normalizasyonunu sabit tutar; uzlaşma katsayısı v varsayılan olarak 0,5'tir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı kesin VIKOR'daki gibi üç sütundur ve okunuşu aynıdır: asıl sonuç Q sırası değil, iki koşulun verdiği karardır. Fark şurada: S ve R'yi oluşturan uzaklıklar, terimler arasındaki olasılık dağılımının beklenen değerinden gelir. Bu yüzden raporda yalnız Q değil, beklenen değerin hangi dağılımdan geldiği ve bu dağılımın ne kadar toplu ya da dağınık olduğu da belirtilmelidir.
Bu nedenle:
"Olasılıksal dilsel VIKOR'a göre en iyi seçenek budur"
yerine:
"Bu ağırlıklar ve v = 0,5 ile şu seçenek tek uzlaşma çözümüdür; bu sonuç uzmanların terim dağılımlarının beklenen değerine dayanır ve dağılımın kendisi ayrıca gösterilmelidir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzman ya da uzman grubu bir kriteri tek bir terimle değil, birkaç terime dağılmış bir olasılıkla değerlendiriyorsa ve karar, birden fazla tarafın çıkarının çatıştığı bir uzlaşma ortamındaysa.
Aynı ailenin diğer üyesiyle karışmamalıdır. Uzman tek bir terim seçiyor ve birleştirme sonucunun bir terime yuvarlanmadan, kaymasıyla saklanması isteniyorsa 2-tuple dilsel VIKOR kullanılır. Uzman "en az orta" gibi bir aralık veriyor ve olasılık vermiyorsa tereddütlü dilsel yapı kullanılır.
Temel yöntemde kalınması gereken durum aynıdır: kriter ölçülmüşse ölçülmüş kalır. Kesin VIKOR'un çıkış koşulları burada da geçerlidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
İki koşulu atlayıp yalnız Q'su en küçük seçeneği kazanan diye yazmak. VIKOR'un tanımlayıcı özelliği uzlaşma kümesidir, tek kazanan değil.
Terim listesinin olasılıklarını birleştirmeden bırakmak. Aynı kriterdeki olasılıksal dilsel değerlerin olasılık toplamı bire tamamlanmalı ve terim listeleri eşit uzunluğa getirilmelidir.
Beklenen değeri tek başına yorumlamak. İki seçeneğin aynı beklenen değere farklı dağılımlarla ulaşması karara görünür kalmalıdır.
v katsayısını gerekçesiz seçmek ya da uçlara çekmek. 0 ya da 1'de yöntem uzlaşma yöntemi olmaktan çıkar.
Temel ilke şudur:
Olasılıksal dilsel VIKOR'un sonucu bir sıra değil, koşullu bir uzlaşma önerisidir; bu öneri uzmanların terim dağılımlarının beklenen değerine dayanır ve dağılımın şeklini gizleyen bir rapor eksik kalır.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Manifestte bu 3x3 tablo sayfa numarası verilmeden sentetik bir fixture olarak kayıtlıdır; sayılar beklenen değer ve VIKOR formülleriyle bağımsız olarak yeniden hesaplanmıştır. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): Üç makine bakım sözleşmesi teklifi arasında seçim
Bir fabrika üç bakım sözleşmesi teklifi arasında seçim yapacaktır. Ölçütler: teklif veren firmanın müdahale hızı, teknik ekibin yeterliliği ve sözleşme bedeli; sonuncusu azı iyi bir ölçüttür. Her ölçüt, fabrikanın farklı vardiya amirlerinin görüşlerinden çıkan bir terim dağılımıyla ifade ediliyor; terim kümesi beş basamaklıdır: çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek.
| Teklif | Müdahale hızı | Ekip yeterliliği | Sözleşme bedeli |
|---|---|---|---|
| A1 | orta (0,2), yüksek (0,8) | orta (1,0) | orta (0,6), yüksek (0,4) |
| A2 | yüksek (0,8), çok yüksek (0,2) | orta (0,6), yüksek (0,4) | düşük (0,4), orta (0,6) |
| A3 | orta (0,6), yüksek (0,4) | orta (0,2), yüksek (0,8) | orta (1,0) |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her dağılımı beklenen değere indirger, her ölçütün en iyi ve en kötü değerini bulur, ağırlıklı grup faydasını (S) ve bireysel pişmanlığı (R) hesaplar, v = 0,5 ile Q'yu üretir.
| Teklif | S | R | Q |
|---|---|---|---|
| A2 | 0,175 | 0,175 | 0,000 |
| A3 | 0,525 | 0,400 | 0,780 |
| A1 | 0,800 | 0,350 | 0,889 |
Sonuç şöyle okunur. A2 hem toplamda ideale en yakın hem de en kötü olduğu ölçütte diğerlerinden daha az kötüdür. İki koşul da sağlanır: A2 ile A3 arasındaki Q farkı 0,780'dir ve üç seçenek için kabul eşiği 0,5'tir; A2 ayrıca S'ye göre de R'ye göre de birincidir. Tek uzlaşma çözümü A2'dir.
Fabrikanın tereddüdü şudur: A3'ün sözleşme bedeli dağılımı, en iyi ihtimalle A2'ninkiyle aynı olsaydı, yani A3'ün bedeli de "düşük (0,4), orta (0,6)" dağılımına sahip olsaydı, A3'ün Q'su ne kadar düşerdi? Hesaplandığında A3'ün Q'su 0,780'den 0,680'e iner ama A2 hâlâ hem S'de hem R'de birinci kalır ve fark kabul eşiğinin üstünde durur. Rapor bu sonucun, tedarikçinin en iyimser fiyat senaryosunda bile değişmediğini söyleyebilir.
Raporda: "Teklif puanları vardiya amirlerinin terim dağılımlarının beklenen değerine dayanır. A2 tek uzlaşma çözümüdür ve bu sonuç sözleşme bedelindeki iyimser senaryolara karşı bile sağlamdır."
Kaynak: DecisionMind'ın PL-VIKOR doğrulama örneği. Terim kümesi ve bakım sözleşmesi senaryosu bu kart için kurulmuştur; sayılar manifestin sentetik fixture'ından alınmış, beklenen değer ve VIKOR formülleriyle bağımsız olarak yeniden hesaplanmıştır.
2. Balıkçılık: Üç av teknesi filosu yatırımı arasında uzlaşmalı seçim
Bir kooperatif üç av teknesi filosu teklifi arasında seçim yapacaktır. Ölçütler: filonun av kapasitesi, yakıt verimliliği ve yatırım maliyeti; sonuncusu azı iyi bir ölçüttür. Kooperatif üyeleri her filoyu terim dağılımıyla değerlendiriyor, çünkü tek bir üyenin kanaati yeterli görülmüyor.
Yöntem her filonun toplam uzaklığını (S) ve en kötü ölçütteki uzaklığını (R) hesaplar. Diyelim ki en yüksek av kapasitesine sahip filo aynı zamanda en pahalısı çıktı; yakıt verimliliği yüksek başka bir filo ise maliyette ve verimlilikte dengeli, kapasitede geride kaldı. Q indeksi ikisini yakın verdi ve kabul edilebilir avantaj koşulu sağlanmadı; uzlaşma kümesi iki filodan oluştu.
Kooperatifin tereddüdü şudur: üyelerin av kapasitesi konusundaki terim dağılımları birbirinden çok farklıysa, yani bazı üyeler "çok yüksek" derken bazıları "orta" diyorsa, beklenen değer bu anlaşmazlığı gizler. Karar verilmeden önce bu dağılımın ne kadar dağınık olduğu üyelere ayrıca gösterilmelidir.
Raporda: "Filo puanları üye görüşlerinin terim dağılımlarının beklenen değerine dayanır. Kabul edilebilir avantaj koşulu sağlanmamış, uzlaşma kümesi iki filodan oluşmuştur; av kapasitesi konusundaki görüş dağınıklığı ayrıca belirtilmiştir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte sözleşme bedeli ölçütü "çoğu iyi" işaretlenseydi en pahalı teklif ideal sayılır ve sıra anlamsızlaşırdı. İkinci yanlış, A2'nin Q'sunu 0 bulup yalnız "A2 kazandı" yazmak, S ve R sütunlarını ve beklenen değerin dayandığı dağılımı göstermemektir. Üçüncü yanlış, farklı vardiya amirlerinin farklı basamak sayılı terim kümesi kullanmasına izin vermektir; beş basamaklı bir kümedeki "yüksek" ile dokuz basamaklı bir kümedeki "yüksek" aynı beklenen değere karşılık gelmez.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/pl-vikor
Li, L., Chen, Q., Li, X., & Gou, X. (2021). An improved PL-VIKOR model for risk evaluation of technological innovation projects with probabilistic linguistic term sets. International Journal of Fuzzy Systems, 23(2), 419–433. DOI: 10.1007/s40815-020-00971-1
Pang, Q., Wang, H., & Xu, Z. (2016). Probabilistic linguistic term sets in multi-attribute group decision making. Information Sciences, 369, 128–143. DOI: 10.1016/j.ins.2016.06.021
Opricovic, S. (1998). Multicriteria Optimization of Civil Engineering Systems (Višekriterijumska optimizacija sistema u građevinarstvu). Doktora tezi, Belgrad Üniversitesi İnşaat Fakültesi. (DOI yok)
Zadeh, L. A. (1975). The concept of a linguistic variable and its application to approximate reasoning—I. Information Sciences, 8(3), 199–249. DOI: 10.1016/0020-0255(75)90036-5