Uzantı kartı · q-Rung ortopair
q-Rung ortopair MARCOS
MARCOS'un, uzmanın bir yargıya hem güçlü destek hem güçlü çekince verdiği durumlar için biçimidir. Bu ikisinin toplamı sezgisel ya da Pisagor sınırını aştığında kullanılır ve sonucu yine bir nihai fayda derecesiyle verir.
Temel yöntem
MARCOS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
q-Rung ortopair (q-Rung Orthopair) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir. Karar mantığı aynı kalır.
Hücreler. Kesin MARCOS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: destek derecesi μ ve ret derecesi ν. Bu iki derecenin üçüncü kuvvetlerinin toplamı 1'i geçemez, çünkü DecisionMind bu yöntemde q'yu 3 olarak sabitler. q'yu kullanıcı seçmez. Yöntem, kesin MARCOS gibi tabloyu ideal ve anti-ideal satırlarla genişletir; farkı, bu iki satırın nasıl seçildiğindedir. Her kriterde ideal satır, bir skor fonksiyonuna göre en iyi çifti taşıyan gerçek seçenekten alınır.
Ölçek eşitleme. Kesin MARCOS'ta her hücre ideal değere bölünerek normalleşir. Burada böyle bir bölme yoktur. Maliyet kriterinde yöntem çifti tersine çevirir: destek ile ret derecesi yer değiştirir. Sonra her çift, destek derecesinin küpü eksi ret derecesinin küpünden gelen bir skorla tek sayıya indirgenir. Bu indirgeme, oranlamanın yerini alır.
Fayda oranları. İndirgenmiş ve ağırlıklandırılmış sayılar satır boyunca toplanır; bu, gerçek seçenekler için de ideal ve anti-ideal satırlar için de yapılır. Her seçeneğin toplamı, ideal satırın toplamına bölünerek K+ oranını, anti-ideal satırın toplamına bölünerek K− oranını verir. Kesin MARCOS'ta bu oranlar doğrudan ölçülmüş sayılardan geliyordu. Burada oranlar, destek ile ret arasındaki farktan gelen tek bir sayı üzerinden hesaplanır.
Sonuç ve durulaştırma. Nihai fayda derecesi aynı tanımı taşır: K+ ve K−'nin fayda fonksiyonlarından geçirilip birleştirilmiş hali. En büyük değer en iyi seçenektir. Yöntem belirsizliği baştan atmaz; belirsizlik indirgeme adımında tek sayıya iner ve sonraki adımlar bu sayı üzerinden ilerler.
DecisionMind bu yöntem için tek bir yayımlanmış sayısal örnek bulamamıştır. Bu uzantı, Yager'in 2017 tarihli q-ROF tanımı ile klasik MARCOS'un yedi adımlık iskeletini birleştiren türetilmiş bir kuruluştur. Aşağıdaki öğretici örnek bu yüzden bir makale sayfasından değil, bu kuruluşun elle yeniden hesaplanmasından gelir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Nihai fayda derecesi burada da aynı anlama gelir. En büyük değer en iyi seçeneği gösterir. Bu değer, seçeneğin hem idealin ne kadarına ulaştığını hem anti-idealden ne kadar uzaklaştığını birlikte taşır. Fark şurada. Bu derecenin altında artık destek ile ret arasında bir gerilim vardır ve bu gerilim indirgeme adımında tek sayıya inip kaybolur.
Bir kriterde bir seçeneğin destek ve ret derecesi ikisi de yüksekse, indirgenmiş sayı orta bir değer verir. Bu, o kriterde belirsizlik olduğu anlamına gelir, orta bir performans anlamına gelmez. Rapor bu ayrımı yapmalıdır.
Bu nedenle:
"q-Rung MARCOS'a göre en iyi seçenek A2'dir"
yerine:
"A2'nin nihai fayda derecesi en yüksektir; A2'nin güçlü olduğu kriterlerde destek ile ret arasındaki fark da nettir, belirsiz bir orta değerden gelmiyor"
biçiminde yazmak doğrudur. İndirgeme hesabı kolaylaştırır, belirsizliği ortadan kaldırmaz.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzman bir yargıya hem güçlü destek hem güçlü çekince veriyorsa ve bu çift sezgisel ile Pisagor sınırının ikisini de aşıyorsa bu uzantı kullanılır. Hangi çiftin hangi sınırı aştığını q-Rung veri türü kartındaki kısa karar kuralı gösterir. Çift zaten sezgisel ya da Pisagor sınırına sığıyorsa q'yu büyütmeye gerek yoktur.
Ölçülmüş bir kriteri bu biçime çevirmek yanlıştır. DecisionMind'da tablo tek türde olmak zorundadır. Ölçülmüş bir kriter varsa sabit bir çift olarak girilir ve bu çiftte belirsizlik taşınmaz. Temel MARCOS'un çıkış koşulu burada da geçerlidir. Oran diliyle konuşan telafi edici bir mantık karar vericinin beklentisine uymuyorsa MARCOS ailesi yerine başka bir yöntem tercih edilmelidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Kısıtı kontrol etmeden veri girmek. Her hücrede destek ve ret derecelerinin üçüncü kuvvetlerinin toplamı 1'i geçemez.
Skor fonksiyonunu değiştirmek. DecisionMind skoru 0 ile 1 arasında tutan bir tanım kullanır. Farklı bir skor tanımı, örneğin eksi bir ile bir arasında değer alan bir tanım, K+ ve K− oranlarının paydasını bozar ve sonuç tanımsız çıkabilir.
Referans satırlarını unutmak. Yöntem yalnız gerçek seçenekler arasında değil, ideal ve anti-ideal satırlara oranla çalışır. Bu iki satır kurulmadan K+ ve K− hesaplanamaz.
Ağırlık takasını görmezden gelmek. Aşağıdaki öğretici örnekte ağırlıklar yer değiştirdiğinde sıra gerçekten değişir. Bu tabloda sıranın ağırlığa duyarlı olduğunu görmeden tek bir ağırlık senaryosuyla sonuç sunmak yanıltıcıdır.
Temel ilke şudur:
q-Rung ortopair MARCOS, destek ile ret arasındaki farkı tek bir skor sayısında dürüstçe birleştirmek içindir. Bu skoru keyfi değiştiren ya da ret derecesini atlayan her uygulama bu katkıyı siler.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir. Manifest için yayımlanmış bir sayısal örnek bulunamadığından, bu tablo Yager'in q-ROF tanımı ile klasik MARCOS'un adımları birleştirilerek elle kurulmuş ve elle yeniden hesaplanmıştır. İkinci vaka öğretici bir kurgudur.
1. Öğretici örnek: Dört adayın üç kriterde değerlendirilmesi (DecisionMind'ın doğrulama örneği)
Üç kriterden ikisi fayda, biri maliyet yönündedir ve ağırlıkları sırasıyla 0,40, 0,35 ve 0,25'tir.
| Aday | C1 (μ, ν) | C2 (μ, ν) | C3 (μ, ν) |
|---|---|---|---|
| A1 | 0,75 · 0,40 | 0,55 · 0,50 | 0,60 · 0,55 |
| A2 | 0,85 · 0,30 | 0,70 · 0,45 | 0,45 · 0,65 |
| A3 | 0,60 · 0,55 | 0,80 · 0,35 | 0,70 · 0,40 |
| A4 | 0,50 · 0,70 | 0,65 · 0,60 | 0,35 · 0,80 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her kriterde ideal ve anti-ideal çifti bir skor fonksiyonuyla seçer. Üçüncü kriterde destek ile ret derecesini yer değiştirir, sonra her çifti indirgeyip ağırlıklandırır ve satır toplamlarını alır. Her adayın toplamı, ideal ve anti-ideal satırların toplamına oranlanarak K+ ve K− bulunur, bu oranlar nihai fayda derecesinde birleşir.
| Aday | Nihai fayda derecesi | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,750 | 1 |
| A1 | 0,627 | 2 |
| A3 | 0,610 | 3 |
| A4 | 0,575 | 4 |
Sonuç şöyle okunur. A2 birinci kriterdeki güçlü desteği ve düşük reddiyle öne çıkar. A1 ikinci sıradadır, A3 ve A4 birbirine yakın son iki sıradadır.
Kurulun tereddüdü şudur. Ağırlıklar yer değiştirse, yani üçüncü kriter en ağır olsa, sıra gerçekten değişir. Bu senaryoda A2 yine birinci kalır ama A4'ün derecesi 0,575'ten 0,639'a çıkar ve A4, A1'i geçerek ikinci sıraya yerleşir; A1 üçüncü, A3 son sıraya düşer. Bu, üçüncü kriterin maliyet yönünde olması ve A4'ün bu kriterdeki güçlü ret derecesinden, yani düşük maliyetten, doğrudan yararlanmasından kaynaklanır.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla A2, en yüksek nihai fayda derecesiyle birinci sıradadır. Üçüncü kriterin ağırlığı artırıldığında A4 ikinci sıraya yükselmekte, A1 üçüncü sıraya düşmektedir; sıralama maliyet kriterinin ağırlığına duyarlıdır."
Kaynak: DecisionMind'ın QR-MARCOS motoru için elle kurulmuş ve elle yeniden hesaplanmış türetilmiş örnek. Yayımlanmış bir makaledeki sayılar değildir.
2. Su yönetimi: Dört su geri kazanım teknolojisi arasında seçim
Bir belediyenin su idaresi, kuraklığa karşı dört su geri kazanım teknolojisi arasında seçim yapacaktır. Üç kriter belirlenmiştir: yıllık su tasarrufu potansiyeli, mevcut şebekeyle uyum kolaylığı ve kurulum maliyeti. Kurulum maliyeti azı iyi bir kriterdir. Her teknolojinin uygunluğu, mühendislik ekibi ile bütçe biriminin ayrı ayrı verdiği destek ve çekince puanlarından bir çifte dönüştürülmüştür.
| Teknoloji | Su tasarrufu | Şebeke uyumu | Kurulum maliyeti |
|---|---|---|---|
| Y1 | 0,80 · 0,40 | 0,70 · 0,45 | 0,35 · 0,75 |
| Y2 | 0,65 · 0,55 | 0,85 · 0,30 | 0,55 · 0,60 |
| Y3 | 0,55 · 0,60 | 0,60 · 0,50 | 0,50 · 0,65 |
| Y4 | 0,45 · 0,70 | 0,50 · 0,60 | 0,65 · 0,45 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem kurulum maliyeti sütununda destek ile ret derecesini yer değiştirir, ideal ve anti-ideal satırları kurar, her çifti indirger ve ağırlıklandırır.
| Teknoloji | Nihai fayda derecesi | Sıra |
|---|---|---|
| Y1 | 0,768 | 1 |
| Y2 | 0,711 | 2 |
| Y3 | 0,592 | 3 |
| Y4 | 0,463 | 4 |
Su idaresinin tereddüdü şudur. Ağırlıklar yer değiştirse, yani kurulum maliyeti en ağır kriter olsa, Y1'in derecesi 0,764'e, Y2'ninki 0,708'e iner ama sıra değişmez. Y1'in su tasarrufu ve şebeke uyumundaki üstünlüğü sırayı ağırlık tercihinden bağımsız kılmıştır. İdare yine de Y1'in maliyet kriterindeki 0,75'lik ret derecesinin, yani maliyetin düşük olduğuna dair değerlendirmenin tek bir bütçe biriminden geldiğini not etmelidir.
Raporda: "Y1, su tasarrufu ve şebeke uyumu kriterlerinde en yüksek nihai fayda derecesini almıştır. Ağırlık takasında sıra değişmemekte, ancak maliyet değerlendirmesinin kaynağı raporda ayrıca belirtilmektedir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte ret derecesi yok sayılıp yalnız destek dereceleriyle klasik MARCOS koşturulursa sıra tamamen değişir. Bu hesapta A2 yine birincidir, ama A4 ikinci sıraya çıkar ve A1 son sıraya düşer; oysa gerçek hesapta A1 ikinci, A4 sondadır. Ret derecesini atlamak burada yalnız sayıları değil, kimin kimi geçtiğini de değiştirmiştir. İkinci yanlış, maliyet kriterinde destek ile ret derecesini yer değiştirmeyi unutmaktır; bu durumda en pahalı aday ideal seçenek gibi görünür. Üçüncü yanlış, ideal ve anti-ideal satırları kurmadan yalnız dört gerçek aday arasında oran almaya çalışmaktır. K+ ve K− tanımı gereği bu iki referans satır olmadan hesaplanamaz.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/qr-marcos
Stević, Ž., Pamučar, D., Puška, A., & Chatterjee, P. (2020). Sustainable supplier selection in healthcare industries using a new MCDM method: Measurement of Alternatives and Ranking according to Compromise Solution (MARCOS). Computers & Industrial Engineering, 140, 106231. DOI: 10.1016/j.cie.2019.106231
Yager, R. R. (2017). Generalized orthopair fuzzy sets. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 25(5), 1222–1230. DOI: 10.1109/TFUZZ.2016.2604005
Liu, P., & Wang, P. (2018). Some q-rung orthopair fuzzy aggregation operators and their applications to multiple-attribute decision making. International Journal of Intelligent Systems, 33(2), 259–280. DOI: 10.1002/int.21927
Wang, J., Wei, G., Wei, C., & Wei, Y. (2020). MABAC method for multiple attribute group decision making under q-rung orthopair fuzzy environment. Defence Technology, 16(1), 208–216. DOI: 10.1016/j.dt.2019.06.019