Uzantı kartı · Bulanık
Üçgen sezgisel bulanık CODAS (Daami Remadi ve Frikha, 2023)
CODAS'ın, kriter puanlarının hem bir üçgen destek hem de ayrı, daha geniş bir üçgen ret bölgesiyle verildiği durumlar için biçimidir; sonucu yine bir değerlendirme puanıyla sıralar.
Temel yöntem
CODAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Bulanık (Fuzzy) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir. Karar mantığı aynı kalır.
Hücreler. Kesin CODAS'ta her hücre tek sayıdır. Sıradan üçgen bulanık sayıda tek bir üçgen vardır: en düşük, en olası, en yüksek. Üçgen sezgisel bulanık sayı (TIFN) bunun üstüne ikinci bir üçgen ekler. Aynı en olası noktayı (a2) paylaşan, ama daha geniş uçları olan bir ikinci üçgen ret bölgesini tanımlar: {(a1, a2, a3); (a'1, a2, a'3)}. Birinci üçgen "ne kadar destekliyorum" sorusuna, ikinci üçgen "ne kadar reddediyorum" sorusuna cevap verir; ret üçgeni destek üçgenini uçlarından sarar (a'1 ≤ a1 ≤ a2 ≤ a3 ≤ a'3). Bu, sezgisel bulanık yapının (üyelik ve üyelik-dışı derecesi) üçgen bulanık sayıya taşınmış hâlidir. Kriter ağırlıkları DecisionMind'da kesin sayıdır; yöntemin kendi literatüründe ağırlık da TIFN olabilir, ama DecisionMind bu ailede yalnız kesin ağırlık kabul eder.
Ölçek eşitleme. Kesin CODAS her sütunu en büyük ya da en küçük değerine böler. TIFN-CODAS'ta normalizasyon fayda kriterinde her TIFN'in altı bileşenini sütundaki en büyük üst değere (x_j+) böler; maliyet kriterinde sütundaki en küçük alt değeri (x_j-) her bileşene oranlar. Sonra her TIFN kriterin kesin ağırlığıyla ölçeklenir.
Durulaştırma ve uzaklık. Burada temel CODAS'tan en büyük fark budur: ağırlıklı TIFN matrisi ve TIFN negatif-ideal, Gani-Abbas (2014) ağırlıklı ortalama kuralıyla önce tek sayıya indirilir. Negatif-ideal, her kriterde ret üçgeninin en düşük alt sınırına (a'1) sahip TIFN'den seçilir. Durulaştırmadan sonra hesap tamamen kesin CODAS'a döner: Öklid uzaklığı (E) ve Taksi uzaklığı (T) defuzzifiye edilmiş sayılar üzerinden hesaplanır.
Grup toplamı. Yöntemin kendi literatüründe birden fazla karar vericinin ayrı ayrı hesapladığı puanlar, karar verici ağırlıklarıyla (λ) ağırlıklı ortalamaya alınır. DecisionMind bu adımı bugün tek karar verici modunda çalıştırır: kullanıcı zaten birleştirilmiş tek bir TIFN matrisi girer ve λ = 1 kabul edilir. Birden fazla karar vericinin kendi matrisini ayrı ayrı girip ağırlıklı ortalamasının alınması bu sürümde desteklenmemektedir; ayrıntı onay notlarındadır.
DecisionMind bu ailede Gani-Abbas (2014) durulaştırma kuralını ve eşik değerini (psi_threshold, varsayılan 0,02) sabit tutar; eşik kullanıcı tarafından değiştirilebilir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Değerlendirme puanı kesin CODAS'taki gibi okunur: göreli bir puandır, negatif çıkması başarısızlık değildir, seçenek kümesi değişince negatif-ideal kayar. Fark şurada: puanın altında hem bir destek belirsizliği hem ondan ayrı, daha geniş bir ret belirsizliği vardır; ikisi durulaştırma adımında tek sayıya iner ve raporda görünmez.
Bu nedenle:
"Üçgen sezgisel bulanık CODAS iki kat belirsizlik taşıdığı için sonuç daha güvenilirdir"
yerine:
"Destek ve ret üçgenleri durulaştırma adımında tek sayıya indirilmiştir; iki üçgen arasındaki fark ne kadar genişse, bu tek sayı o kadar kaba bir özettir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzman bir yargıyı hem ne kadar desteklediğini hem ayrıca ne kadar reddettiğini, iki ayrı üçgenle veriyorsa bu uzantı kullanılır. Yalnız tek bir üçgenle (en düşük, en olası, en yüksek) yargı veriliyorsa sıradan bulanık uzantı yeterlidir; ikinci bir ret üçgeni yoksa TIFN gerekmez. Ölçülmüş bir kriter doğrudan iki üçgene açılmaz. Temel CODAS'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde hiç taviz kabul edilmiyorsa telafi edici bu aile doğru seçim değildir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Sıralama kısıtını karıştırmak. Her TIFN'de a'1 ≤ a1 ≤ a2 ≤ a3 ≤ a'3 sağlanmalıdır; destek üçgeni ret üçgeninin içinde kalmalıdır. Bu sıra bozulursa TIFN geçersizdir.
Önce durulaştırıp sonra ağırlıklandırmak. Durulaştırma yalnız ağırlıklı matris kurulduktan sonra yapılır. Ham matrisi önce tek sayıya indirip sonra ağırlıklandırmak, TIFN'in taşıdığı ölçek bilgisini kaybettirir.
Maliyet kriterinde üçgeni ters çevirmek. Yöntem maliyet kriterinde normalizasyonu min/maks oranıyla yapar; destek-ret üçgenlerini birbirinin yerine koymaz (μ↔ν gibi bir tamlayıcı işlemi yoktur). Bu iki yöntemi karıştırmak yanlış bir negatif-ideal üretir.
Grup toplamının burada çalıştığını varsaymak. DecisionMind bu sürümde tek karar vericiyle çalışır. Birden fazla karar vericinin puanını girip "yöntem bunları ağırlıklı ortalamayla birleştirir" diye rapor etmek yanlıştır; kullanıcı puanları kendisi birleştirmelidir.
Temel ilke şudur:
Üçgen sezgisel bulanık CODAS, destek ile reddi iki ayrı üçgende taşımak içindir. İki üçgeni birbirine karıştıran ya da durulaştırmayı yanlış sırada yapan her uygulama bu katkıyı siler.
Vakalar
Manifestteki J örneği literatür sayfasından değil, DecisionMind'ın kendi doğrulama örneğinden gelir; üç seçenek üç kriterde, Daami Remadi ve Frikha'nın (2023) yedi terimli dilsel ölçeğinden seçilmiş TIFN'lerle kurulmuştur. Birinci vaka bu örnektir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç seçenek, üç kriterde TIFN değerlendirmesi (DecisionMind'ın doğrulama örneği)
Üç kriterin üçü de fayda yönündedir ve ağırlıkları sırasıyla 0,40, 0,35 ve 0,25'tir. Puanlar Daami Remadi ve Frikha'nın (2023) yedi terimli dilsel ölçeğinden seçilmiştir; her terim önceden tanımlanmış bir TIFN'e karşılık gelir.
| Seçenek | K1 | K2 | K3 |
|---|---|---|---|
| A1 | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} | orta {(3,5,7);(2,5,8)} | çok düşük {(0,1,3);(0,1,4)} |
| A2 | orta {(3,5,7);(2,5,8)} | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} | orta {(3,5,7);(2,5,8)} |
| A3 | çok düşük {(0,1,3);(0,1,4)} | orta {(3,5,7);(2,5,8)} | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her sütunu en büyük üst sınırına böler, kesin ağırlıklarla ölçekler, negatif-ideali ret üçgeninin en düşük alt sınırından seçer, Gani-Abbas (2014) kuralıyla durulaştırır ve kesin CODAS'ın iki uzaklığını hesaplar. Eşik değeri τ = 0,02'dir.
| Seçenek | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A1 | 0,2221 | 1 |
| A2 | 0,2083 | 2 |
| A3 | -0,4304 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A1 en ağırlıklı kriterde (K1, yüksek) en iyi puanı almıştır ve A2'yi küçük bir farkla (0,0138) geçer. A3, birinci kriterdeki zayıf puanını (çok düşük) diğer kriterlerde toparlayamamış ve son sıradadır.
Kararın tereddüdü: A1'in K1'deki puanı bir terim aşağı, "orta-yüksek" olsaydı A1 ile A2 arasındaki 0,0138'lik fark büyük olasılıkla kapanır ya da yön değiştirir. Bu, iki seçeneğin en ağırlıklı kriterdeki tek terimlik farka ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.
Raporda: "En ağırlıklı kriterde (K1) yüksek puan alan A1 birinci sıradadır; A2 ile arasındaki fark küçüktür (0,0138) ve bu kriterdeki tek terimlik bir puan değişimine duyarlıdır."
Kaynak: DecisionMind'ın TIFN-CODAS motoru için doğrulama örneği; Daami Remadi ve Frikha'nın (2023) 9 adımlık algoritmasını (S1-S9) izler, ancak paylaştıkları 4 seçenekli 8 kriterli uygulama tablosu yerine 3x3 küçültülmüş bir örnektir. Sayılar motorun bağımsız olarak Python'da yeniden yazılmasıyla hesaplanmış ve motorun kendi çıktısıyla eşleşmiştir.
2. Enerji: Bir belediye şirketinin yenilenebilir enerji teknolojisi seçimi
Bir belediye enerji şirketi, yeni bir tesis için üç yenilenebilir teknoloji arasında seçim yapacaktır: rüzgar (R), güneş (G) ve biyokütle (B). Üç kriter belirlenmiştir: yatırım maliyeti (azı iyi), enerji üretim kapasitesi ve bakım kolaylığı. Değerlendirme kurulu, önceden birleştirdiği yargısını Daami Remadi ve Frikha'nın (2023) dilsel ölçeğinden seçmiştir.
| Teknoloji | Yatırım maliyeti (azı iyi) | Üretim kapasitesi | Bakım kolaylığı |
|---|---|---|---|
| R | orta {(3,5,7);(2,5,8)} | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} | orta-yüksek {(5,7,9);(4.5,7,9.5)} |
| G | orta-düşük {(1,3,5);(0.5,3,5.5)} | orta-yüksek {(5,7,9);(4.5,7,9.5)} | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} |
| B | yüksek {(7,9,10);(6,9,10)} | orta {(3,5,7);(2,5,8)} | orta {(3,5,7);(2,5,8)} |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem maliyet sütununda min/maks oranıyla normalize eder, ağırlıklandırır, negatif-ideali kurar, durulaştırır ve iki uzaklığı hesaplar.
| Teknoloji | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| G | 0,4126 | 1 |
| R | 0,3292 | 2 |
| B | -0,7418 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. G, hem düşük maliyette hem yüksek bakım kolaylığında güçlüdür ve R'yi küçük bir farkla (0,0834) geçer.
Kurulun tereddüdü: ağırlık üretim kapasitesine kaydırılırsa (kapasite 0,65, maliyet 0,15, bakım 0,20) R birinci sıraya geçer, puanı 0,6566'ya çıkar; G ikinci sıraya düşer (0,2578). R'nin üretim kapasitesindeki üstünlüğü (yüksek), ağırlık oraya kaydığında belirleyici olmaktadır.
Raporda: "Maliyet ve bakım kolaylığına verilen ağırlıkla G önde çıkmaktadır; R'yle farkı küçüktür (0,0834). Ağırlık üretim kapasitesine kaydırıldığında R birinci sıraya geçmektedir; kurulun hangi kriteri önceliklendirdiği sonucu belirlemektedir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte A3'ün K3'teki "yüksek" {(7,9,10);(6,9,10)} puanı, ret üçgeni destek üçgenini sarmayacak biçimde {(7,9,10);(8,9,10)} diye değiştirilirse a'1=8, a1=7'den büyük çıkar ve sıralama kısıtı bozulur; bu geçersiz bir TIFN'dir. İkinci yanlış, ham dilsel puanları önce durulaştırıp sonra ağırlıklandırmaktır; bu, TIFN'in taşıdığı ölçek farkını (örneğin "yüksek" ile "orta-yüksek" arasındaki genişlik farkını) kaybettirir. Üçüncü yanlış, enerji örneğindeki gibi birden fazla karar vericinin ayrı puanlarını toplayıp "yöntem grup ortalamasını aldı" diye sunmaktır; DecisionMind bu sürümde tek, önceden birleştirilmiş bir matris bekler.
Formüller
Hesabın adımları ve her adımın formülü. Adım açıklamaları İngilizcedir.
1. Steps 1-2 (paper Part i) - Build the linguistic decision matrix X^(l) for each DM d_l (l=1..y) over n alternatives × m criteria; transform linguistic ratings + linguistic criterion weights + DM weights to Triangular Intuitionistic Fuzzy Numbers (TIFN) via fixed 7-point scale (paper Tables 1-2). TIFN representation: x̂_ij^(l) = {(x_ij^1, x_ij^2, x_ij^3); (x'_ij^1, x_ij^2, x'_ij^3)}.
Linguistic-to-TIFN map (Daami Remadi & Frikha 2023 Table 1, 7-point): VL = {(0.5,0.5,0.5); (0.5,0.5,0.5)} L = {(0,1,3); (0,1,4)} ML = {(1,3,5); (0.5,3,5.5)} M = {(3,5,7); (2,5,8)} MH = {(5,7,9); (4.5,7,9.5)} H = {(7,9,10); (6,9,10)} VH = {(9,10,10); (8,10,10)} TIFN ordering invariant: a'1 ≤ a1 ≤ a2 ≤ a3 ≤ a'3.2. For each decision maker, compute the TIFN normalised decision matrix n_ij. Benefit criteria divide every component by x_j+ = max_i x'3_ij (Eq. 13); cost criteria use x_j- over the components with the order reversed so the TIFN stays ordered (Eq. 14, x_j- = min_i x'1_ij; the paper text says the TIFN with the low x'3, see L.deviations_from_seminal). The five TIFN parameters (a1, a2, a3, a'1, a'3) are normalised together.
Benefit (j ∈ Nb): n̂_ij = {(x_ij^1/x_j+, x_ij^2/x_j+, x_ij^3/x_j+); (x'_ij^1/x_j+, x_ij^2/x_j+, x'_ij^3/x_j+)} [Eq.(13)] where x_j+ = max_i x_ij^'3 Cost (j ∈ Nc): n̂_ij = {(x_j-/x_ij^3, x_j-/x_ij^2, x_j-/x_ij^1); (x_j-/x'_ij^3, x_j-/x_ij^2, x_j-/x'_ij^1)} [Eq.(14)] where x_j- = min_i x_ij^'13. Compute the weighted normalized matrix r̂_ij = w_j ⊗ n̂_ij via TIFN scalar multiplication (Eq. 7-8). When w_j is itself a TIFN (linguistic weight, paper canon), use full TIFN multiplication; when w_j is crisp, the scalar form (Eq. 8) applies component-wise.
4. Determine the TIFN negative-ideal solution tns_j for each criterion j. Selection rule: tns_j = r̂_(i*)j where i* = argmin_i r'_ij^1 (smallest left-of-ν boundary). Vector tn̂s = [tns_1, ..., tns_m].
tn̂s = [tn̂s_j]_{1×m} [Eq.(16)] tn̂s_j = {(ns_j^1, ns_j^2, ns_j^3); (ns'_j^1, ns_j^2, ns'_j^3)} = min_i r̂_ij where min_i r̂_ij selects the r̂_ij with the lowest r'_ij^1.5. The paper defuzzifies the TIFN weighted normalised matrix and the TIFN negative-ideal solution to crisp scalars with the Gani-Abbas (2014) average (Eq. 10, 17-18) before the CODAS distances; this is the point where the source leaves the TIFN algebra. Each TIFN {(a1,a2,a3);(a'1,a2,a'3)} maps to a real number.
Defuzzifier (Gani-Abbas 2014): A_d = ((a1 + 2a2 + a3) + (a'1 + 2a2 + a'3)) / 8 [Eq.(10)] Weighted matrix defuzzification: r^d_ij = ((r_ij^1 + 2 r_ij^2 + r_ij^3) + (r'_ij^1 + 2 r_ij^2 + r'_ij^3)) / 8 [Eq.(17)] NIS defuzzification: ns^d_j = ((ns_j^1 + 2 ns_j^2 + ns_j^3) + (ns'_j^1 + 2 ns_j^2 + ns'_j^3)) / 8 [Eq.(18)]6. Apply classical CODAS (Keshavarz Ghorabaee 2016) on the defuzzified matrix r^d_ij and NIS ns^d_j. Compute the Euclidean distance E_i (Eq. 1, L2 norm) and Taxicab distance T_i (Eq. 2, L1 norm) of each alternative from the negative-ideal. Build the n×n relative assessment matrix R_a using threshold function ψ (default τ = 0.02) per Eq. 19; sum row-wise to obtain individual assessment score H_i (Eq. 20).
7. Aggregate individual assessment scores across l decision makers using DM weights λ_l (Σ_l λ_l = 1) into the group assessment score HG_i. In single-DM mode (y=1), HG_i = H_i trivially.
8. Rank alternatives in descending order of group assessment score HG_i. Higher HG_i indicates greater desirability (the alternative is farther from the negative-ideal in the L2/L1 combined metric).
Kaynaklar
Daami Remadi, F., & Frikha Moalla, H. (2023). The triangular intuitionistic fuzzy numbers CODAS method for solving green material selection problem. International Journal of Operational Research. DOI: 10.1504/IJOR.2023.129409
Atanassov, K. T. (1986). Intuitionistic fuzzy sets. Fuzzy Sets and Systems, 20(1), 87–96. DOI: 10.1016/S0165-0114(86)80034-3
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338–353. DOI: 10.1016/S0019-9958(65)90241-X
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Turskis, Z., & Antucheviciene, J. (2016). A new combinative distance-based assessment (CODAS) method for multi-criteria decision-making. Economic Computation and Economic Cybernetics Studies and Research, 50(3), 25–44. (DOI yok.)