Uzantı kartı · Z-Sayı
Z-sayı COPRAS
Bu, COPRAS'ın her kriter değerinin hem kendisiyle hem bu değere ne kadar güvenilebileceğiyle birlikte verildiği durumlar için biçimidir. Çıktı, fayda ve maliyet toplamlarının birleşiminden gelen bir göreli önem değeridir.
Temel yöntem
COPRAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Z-Sayı (Z-Number) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; karar mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin COPRAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir Z-sayıdır: Z = (A, B). A, kriter değerini gösteren bir üçgen bulanık sayıdır. B, bu değere duyulan güveni gösteren ayrı bir üçgen bulanık sayıdır.
Ölçek eşitleme. DecisionMind, doğrusal toplam normalizasyonundan önce Z-sayıyı tek bir kesin sayıya indirir. Bu indirgeme Kang ve arkadaşlarının (2012) yöntemini izler. A'nın üyelik eğrisi B'nin ağırlık merkezinden gelen bir katsayıyla ölçeklenir, sonra bu eğrinin kendi ağırlık merkezi alınır. Elde edilen kesin değerler üzerinde klasik COPRAS'ın sütun toplamına bölme adımı ve ağırlıklaması aynen çalışır.
Bu indirgemenin doğrulanmış bir sonucu vardır. Kang dönüşümünde B'nin katkısı yalnız A'nın üyelik eğrisinin yüksekliğini ölçekler, ağırlık merkezinin konumunu değiştirmez. Bu yüzden elde edilen kesin değer yalnız A'nın ağırlık merkezine eşittir. Bunu DecisionMind'ın Z-COPRAS motorunu çalıştırıp doğruladım: aşağıdaki öğretici örnekte B'yi drastik biçimde değiştirdiğimde göreli önem değerleri birebir aynı kalıyor.
Sonuç ve durulaştırma. Burada temel COPRAS'tan ayrılan ikinci bir fark vardır. Temel COPRAS, fayda ve maliyet toplamlarını birleştirdikten sonra sonucu en iyi seçeneğe göre yüzdeye çevirir; en iyi seçenek her zaman 100 olur. Z-COPRAS'ın mevcut DecisionMind motoru bu son adımı henüz uygulamaz. Çıktı, ham göreli önem değeridir (Q); 0-100 arası bir yüzde değildir. Bunu motorun kaynak kodunu okuyarak doğruladım; kod içinde bu durum açıkça not edilmiştir.
DecisionMind bu uzantıda Kang dönüşümünü, klasik COPRAS'ın sütun toplamı normalizasyonunu ve ağırlıklamasını sabit tutar. Yüzdeye çevirme adımı mevcut motorda uygulanmaz.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı, seçeneklerin fayda ve maliyet toplamları arasındaki göreli dengenin bir özetidir; en yüksek değer en iyi seçeneği gösterir. Ama temel COPRAS'tan farklı olarak bu değer, en iyiye göre yüzde değildir. Ham bir göreli önem sayısıdır ve başka bir analizden gelen bir Z-COPRAS değeriyle karşılaştırılamaz.
Fark ayrıca güvenilirlik tarafındadır. Z-sayı veri yapısının amacı, kaynağa duyulan güveni karara taşımaktır. Ama mevcut motorda bu güven, ölçek eşitlemeden önce elenir.
Bu nedenle:
"Z-COPRAS'a göre A2 yüzde 100 en iyi seçenektir"
yerine:
"Verilen ağırlıklarla A2 en yüksek göreli önem değerine (0,370) sahiptir; bu değer temel COPRAS'taki gibi 100 tabanlı bir yüzde değildir ve güvenilirlik derecesi mevcut motorda sonuca yansımamaktadır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Veriniz gerçekten Z-sayı yapısındaysa bu uzantı biçimsel olarak doğru seçimdir. Ama sonucun temel COPRAS'taki gibi "en iyiye göre yüzde" biçiminde okunması beklenmemelidir; mevcut motor bu son adımı henüz uygulamaz. Bu sınır ve güvenilirliğin sonuca yansımadığı, analiz başlamadan önce söylenmelidir.
Çıkış noktası kesin COPRAS ile aynıdır: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir; verinizde negatif değer varsa dönüştürülmelidir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Göreli önem değerini yüzde sanmak. Mevcut motorda çıktı, en iyiye göre 100 tabanlı bir yüzdeye çevrilmemiştir; ham bir göreli önem değeridir. "A2 yüzde 100 uygun" gibi bir okuma yanlıştır.
Güvenilirliğin (B) sonucu değiştireceğini varsaymak. Mevcut motorda B, ölçek eşitlemeden önce elenir. Bu bir yazılım hatası değildir; Kang dönüşümünün matematiksel bir sonucudur ve raporda söylenmelidir.
Tabloda negatif değer bulunmasına rağmen veriyi dönüştürmeden vermek. Sütun toplamına bölme, negatif değerlerle anlamsız sonuç üretir; bu, temel COPRAS'ın da geçerli kısıtıdır.
Temel ilke şudur:
Z-sayı COPRAS, kriter değerini ve bu değere duyulan güveni ayrı ayrı kaydetmek içindir. Ama mevcut motorda güven sonuca katkı yapmaz ve çıktı, temel COPRAS'taki yüzde biçimine henüz çevrilmemiştir; ikisi de raporda açıkça söylenmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir; sentetik 3x3 sabit veriyle kurulmuştur. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç seçenek, üç kriterde Z-sayı puanlama (DecisionMind doğrulama örneği)
Üç seçenek üç kriterde Z-sayı olarak puanlanmıştır. Her hücrede A (değer) üçgeni verilmiştir; güvenilirlik B üç kriterde ve üç seçenekte aynıdır: (0,70; 0,80; 0,90).
| Seçenek | C1 (A) | C2 (A) | C3 (maliyet, A) |
|---|---|---|---|
| A1 | 0,65; 0,70; 0,75 | 0,45; 0,50; 0,55 | 0,55; 0,60; 0,65 |
| A2 | 0,75; 0,80; 0,85 | 0,55; 0,60; 0,65 | 0,35; 0,40; 0,45 |
| A3 | 0,55; 0,60; 0,65 | 0,65; 0,70; 0,75 | 0,45; 0,50; 0,55 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her hücrenin Z-sayısını Kang dönüşümüyle kesin sayıya indirir, sütun toplamına bölerek paya çevirir, ağırlıklarla çarpar. C1 ve C2'deki (fayda) ağırlıklı değerleri toplayıp her seçenek için bir fayda toplamı, C3'teki (maliyet) ağırlıklı değeri ayrı tutup bir maliyet toplamı bulur. Bu iki toplamı birleştirip göreli önem değerini kurar.
| Seçenek | Göreli önem değeri (Q) | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,370 | 1 |
| A3 | 0,331 | 2 |
| A1 | 0,298 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A2, en ağırlıklı kriter olan C1'de en yüksek değere ve C3'te (maliyet) en düşük değere sahiptir; yalnız C2'de A3'ün gerisindedir. Bu iki üstünlük A2'yi birinci yapar. A1, üç kriterin ikisinde (C1 ve C3) en zayıf seçenek olduğu için son sıradadır.
Kararın tereddüdü şudur. Ağırlıklar C1=0,20, C2=0,55, C3=0,25 olarak değiştirildiğinde sıra değişmez, ama A2 (0,361) ile A3 (0,352) arasındaki fark 0,009'a kadar daralır. Bu, A2 ile A3 arasındaki sıranın C1 ile C2'nin göreli ağırlığına ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.
Güvenilirlik B'nin bu sonuçlara hiçbir etkisi yoktur. B, örneğin (0,01; 0,02; 0,03)'e düşürülse bile her iki ağırlık senaryosunda da göreli önem değerleri birebir aynı çıkar. Bu, kernel çalıştırılarak doğrulanmıştır.
Raporda: "C1=0,40, C2=0,35, C3=0,25 ağırlıklarıyla A2 en yüksek göreli önem değerine sahiptir (0,370); bu değer 100 tabanlı bir yüzde değildir. C2 ağırlığı C1'e yaklaştırıldığında A2 ile A3 arasındaki fark 0,009'a daralır. Güvenilirlik derecesi mevcut motorda sonuca yansımamaktadır."
Kaynak: DecisionMind'ın Z-COPRAS doğrulama örneği; sentetik 3x3 sabit veri, Zadeh (2011) ve Kang ve ark. (2012)'nin Z-sayı çerçevesine göre kurulmuştur. Göreli önem değerleri ve duyarlılık senaryosu bu kartın yazarınca aynı algoritmayla bağımsız olarak yeniden hesaplanmış ve manifestteki beklenen değerlerle (tolerans 1e-9) birebir örtüşmüştür.
2. Balıkçılık: Bir kooperatifin soğuk depolama tesisi yatırımı için üç teklif arasında seçimi
Bir balıkçılık kooperatifi, yeni bir soğuk depolama tesisi için üç mühendislik teklifinden birini seçecektir. Kriterler: depolama kapasitesi, kurulum maliyeti ve enerji verimliliğidir. Kapasite ve verimlilik "çoğu iyi", maliyet "azı iyi"dir. Enerji verimliliği tekliflerin kendi teknik dosyasındaki tahmine dayandığı için Z-sayı olarak girilir. A, tahmin edilen verimlilik değeridir; B, bu tahminin bağımsız bir test raporuna mı yoksa yalnız üreticinin kendi beyanına mı dayandığıdır.
Yöntem üç teklifin Z-sayılarını Kang dönüşümüyle kesin sayıya indirir, klasik COPRAS'ı uygular. Diyelim ki sonuç, verimlilik tahmini en yüksek ama bu tahmin yalnız üreticinin kendi beyanına dayanan teklifi birinci sıraya koydu.
Kooperatifin tereddüdü şudur. Bu teklifin verimlilik beyanı bağımsız testten geçmemişse, mevcut motorun bu farkı sonuca hiç yansıtmadığı bilinmelidir. Kooperatif, sözleşme öncesi bağımsız bir performans testi istemelidir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla verimlilik tahmini en yüksek teklif en yüksek göreli önem değerine sahiptir. Bu teklifin verimlilik beyanı bağımsız testten geçmemiştir ve mevcut hesap bu farkı yansıtmamaktadır; sözleşme öncesi bağımsız performans testi önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte A2'nin C1 kriterindeki güvenilirliğini büyük ölçüde düşürüp "artık A2'nin puanı düşer" beklemek: değer hiç değişmez, çünkü mevcut motor B'yi okumaz. İkinci yanlış, A2'nin 0,370 değerini "yüzde 37 uygun" ya da "en iyinin yüzde 100'ü" diye raporlamaktır; mevcut motor bu yüzde çevrimini yapmaz. Üçüncü yanlış, tabloda negatif bir değer varken veriyi dönüştürmeden COPRAS'a vermektir; sütun toplamına bölme anlamsız sonuç üretir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/z-copras
Zadeh, L. A. (2011). A note on Z-numbers. Information Sciences, 181(14), 2923–2932. DOI: 10.1016/j.ins.2011.02.022
Kang, B., Wei, D., Li, Y., & Deng, Y. (2012). A method of converting Z-number to classical fuzzy number. Journal of Information & Computational Science, 9(3), 703–709. (DOI yok)
Zavadskas, E. K., & Kaklauskas, A. (1996). Determination of an efficient contractor by using the new method of multicriteria assessment. In International Symposium for the Organization and Management of Construction: Shaping Theory and Practice, Vol. 2: Managing the Construction Project and Managing Risk (CIB W65), 94–104. (DOI yok)
Zavadskas, E. K., & Turskis, Z. (2011). Multiple criteria decision making (MCDM) methods in economics: An overview. Technological and Economic Development of Economy, 17(2), 397–427. DOI: 10.3846/20294913.2011.593291