Dilsel (Linguistic)

Dilsel veri yapısı, bir alternatifin bir kriterdeki değerlendirmesini "çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek" gibi sıralı bir terim kümesinden seçilen bir kelimeyle ifade eder. Her terim kümede bir konuma sahiptir: beş terimli bir kümede "orta" üçüncü konumdur. Hesap, bu konumlar üzerinden yapılır; kelime bir üçgen bulanık sayıya ya da başka bir sayıya çevrilmez, sonuç da yine bir terim olarak okunur: "bu alternatif kalite kriterinde yüksek ile çok yüksek arasında, yükseğe daha yakın".

Bu yapının ayırt edici özelliği, insanın doğal değerlendirme dilini olduğu gibi korumasıdır. Uzman "iyi" dediğinde, "iyi" teriminin hangi sayıya karşılık geldiğini kimse varsaymaz; "iyi"nin "orta"dan bir üstte, "çok iyi"den bir altta olduğu bilgisi yeterlidir ve hesap yalnız bu sıra bilgisini kullanır.

Kriterin doğal ölçüsü kelime olduğunda kullanılır: hizmet kalitesi, kullanıcı memnuniyeti, tasarım estetiği, kurumsal itibar, uyum düzeyi gibi kriterlerde uzmanlar sayı vermekte zorlanır ama "yüksek" ya da "orta" demekte zorlanmaz. Birden fazla uzmanın aynı terim kümesiyle değerlendirme yaptığı grup kararlarında, sonucun karar vericiye yine kelimeyle sunulmasının istendiği durumlarda ve kelimeyi sayıya çevirmenin gerektirdiği ölçek varsayımından kaçınmak istendiğinde yararlıdır.

Buna karşılık kriter ölçülebiliyorsa (fiyat, süre, adet) kelimeye çevirmek bilgi kaybettirir; ölçülmüş bir değeri "yüksek" diye yazmak, sayının taşıdığı ayrıntıyı atmaktır.

Evet, ancak iki adım gerekir ve ikinci adım bilgi kaybına yol açar.

Birincisi, terim kümesini ve her terimin sınırlarını analizden önce ilan etmektir: kaç terim var, hangi sırada, ölçülen değerin hangi aralığı hangi terime düşer. Bu sınırlar keyfi değil, kriterin alanındaki kabul görmüş eşiklerden gelmelidir.

İkincisi, ölçülen değeri bu sınırlara göre bir terime atamaktır. 2.450 TL'lik bir fiyat, ilan edilmiş bütçe eşiklerine göre "uygun" terimine düşebilir. Ancak bu atama 2.450 ile 2.550 arasındaki farkı siler; her ikisi de "uygun" olur. Bu nedenle ölçülebilen kriter ölçülmüş hâliyle kalmalı, dilsel yapı ölçülemeyen kriterler için kullanılmalıdır.

Yapılmaması gereken, terim kümesini analiz sırasında ya da sonrasında, sonuca bakarak tanımlamaktır. Terimlerin sayısı ve sırası tüm uzmanlar ve tüm alternatifler için aynı olmalı ve raporda yazılmalıdır.

Bulanık veri yapısında da kelimeler kullanılır: "iyi" terimi ilan edilmiş bir ölçekle (7, 9, 10) gibi bir üçgen sayıya çevrilir ve hesap üçgen sayılarla yapılır. Dilsel yapıda ise "iyi" terimi hiçbir sayıya çevrilmez; hesap terimin kümedeki konumu ve komşu terimlere olan sıra ilişkisi üzerinden yürür.

Fark, hangi varsayımın yapıldığındadır. Üçgene çeviren yaklaşım "iyi teriminin sayısal karşılığı budur" varsayımını yapar ve sonuç bu varsayıma bağlıdır. Dilsel yaklaşım yalnız "iyi, ortadan üstte ve çok iyiden altta" der; daha az varsayım yapar, buna karşılık terimler arası mesafeyi eşit sayar.

Bu nedenle:

"Uzmanlar kelimeyle değerlendirdi, o hâlde kelimeleri sayıya çevirip bulanık yöntem uygulanır"

yerine:

"Uzmanlar kelimeyle değerlendirdi; kelimeler terim kümesi üzerinde kalır, sonuç da terim olarak okunur"

yaklaşımı dilsel yapının doğru kullanımıdır. İki yaklaşım da meşrudur; ayrım, ölçek varsayımı yapmak istenip istenmediğidir.

Dilsel yapının en önemli avantajı, uzmanın söylediğiyle hesabın kullandığı arasına bir çeviri katmanı koymamasıdır. Kelimeyi sayıya çeviren ölçek bir varsayımdır ve farklı ölçekler farklı sonuç verir; dilsel yapı bu varsayımı ortadan kaldırır.

İkinci avantajı sonucun okunabilirliğidir. Karar verici "alternatif A kalite kriterinde 0.73 puan aldı" yerine "alternatif A, yüksek ile çok yüksek arasında, yükseğe daha yakın" ifadesini görür; bu, değerlendirmenin yapıldığı dilin kendisidir.

Dilsel yapı terimler arasındaki mesafeyi eşit sayar: "düşük" ile "orta" arasındaki fark, "yüksek" ile "çok yüksek" arasındaki farka eşittir. Bu varsayım her kriter için doğru değildir; uçlardaki terimler arasındaki fark gerçekte daha büyük ya da daha küçük olabilir.

Terim sayısı seçimi sonucu etkiler. Beş terimli küme kaba, dokuz terimli küme incedir; uzmanların dokuz terimi tutarlı biçimde ayırt edip edemeyeceği ayrı bir sorudur. Ayrıca farklı uzmanların farklı terim kümeleri kullandığı durumlarda kümelerin birbirine çevrilmesi gerekir ve bu çeviri de bir varsayımdır.

Uygulamada terim kümesi analizin ayrılmaz parçasıdır. Uygulamaya yüklenen dosya, hangi terimlerin hangi sırada olduğunu belirten bir ölçek sayfası taşımak zorundadır; bu sayfa yoksa hücreler okunmaz. Bu, bir eksiklik değil, "s3" gibi bir terimin hangi kümede kaçıncı konum olduğunun dosya dışından bilinemeyeceğinin sonucudur.

Terimler üzerinden hesap yapıldığında sonuç çoğu zaman iki terimin arasına düşer: "orta" ile "yüksek" arasında bir yer. Klasik dilsel yapı bu sonucu en yakın terime yuvarlar ve bilgi kaybeder. 2-tuple dilsel yapı, sonucu bir terim ve o terimden sembolik bir kayma olarak korur: ("yüksek", −0.3) ifadesi "yükseğin biraz altında" demektir. Böylece birleştirme ve sıralama işlemleri kayıpsız yapılır. Uygulamada 2-tuple hücresi terim konumu ve kayma değerinden oluşur.

Bir uzman tek terim yerine birkaç terimi olasılıklarıyla veriyorsa ("yüzde 60 yüksek, yüzde 40 çok yüksek") olasılıksal dilsel yapı kullanılır. Bu yapı, uzmanın terimler arasında dağılmış kanaatini olasılıklarıyla birlikte korur; grup kararlarında farklı uzmanların terim dağılımlarını birleştirmeye uygundur.

Uzman "en az orta" ya da "orta ile yüksek arası" gibi bir ifade kullanıyorsa ve olasılık vermiyorsa, bu tereddütlü dilsel yapının konusudur; ilgili kart tereddütlü (hesitant) veri türü altındadır.

En yaygın hata, ölçülebilen bir kriteri kelimeye çevirmektir. Fiyat, süre ve adet gibi kriterlerin sayı olarak kalması gerekir; "uygun / uygun değil" diye yazmak ayrıntıyı atar.

İkinci hata, terim kümesini önceden ilan etmemek ya da uzmandan uzmana farklı küme kullanmaktır. Bir uzmanın "iyi"si beş terimli kümede dördüncü, diğerinin "iyi"si yedi terimli kümede beşinci konumsa bu ikisi doğrudan karşılaştırılamaz.

Üçüncü hata, terim konumlarını doğrudan sayı gibi kullanmaktır: "orta = 3, yüksek = 4" deyip aritmetik ortalama almak, dilsel yapının kaçındığı ölçek varsayımını arka kapıdan geri getirir. Ayrıca sonucu bir terime yuvarlarken kaymayı atmak (2-tuple yerine klasik yuvarlama) grup kararlarında ayırt ediciliği yok eder.

Temel ilke şudur:

Terim kümesi analizden önce ilan edilir, tüm uzmanlar ve alternatifler için aynı tutulur; kelime sayıya çevrilmez, sonuç da kelimeyle okunur.

---