Dengeli SPOTIS (Shekhovtsov, Dezert ve Sałabun, 2025)

Burada veri türü değil referans noktası sayısı değişir. Hücreler kesin SPOTIS'le birebir aynıdır: tek sayı.

Girdi. Kesin SPOTIS tek bir sabit sınır çifti (her kriter için "olabilecek en iyi/en kötü") ister ve idealini (ISP) buradan kurar. Dengeli SPOTIS aynı sabit sınırları ister, ama ek olarak karar vericinin belirlediği bir "beklenen hedef nokta" da (ESP, Expectation Solution Point) girdi olarak alınır. ESP, "teorik olarak en iyisi" değil, "bu koşullarda gerçekçi olarak yeterli sayılacak" bir hedeftir; sabit sınırların içinde kalmalıdır. Bir de α (alfa) katsayısı girilir; bu, iki referans noktası arasındaki ağırlığı belirler.

Referans noktası. Kesin SPOTIS'te tek bir referans (ISP) vardır ve her seçenek yalnız ona uzaklaştırılır. Dengeli SPOTIS iki referans kurar: ISP sabit sınırlardan (çoğu iyi kriterde üst sınır, azı iyi kriterde alt sınır), ESP ise doğrudan karar vericinin girdiğinden gelir. Her ikisi de aynı sabit sınır aralığına göre ölçeklenir.

Uzaklık ve birleştirme. Kesin SPOTIS tek bir ölçeklenmiş uzaklık hesaplar. Burada her seçenek için iki ayrı ölçeklenmiş uzaklık hesaplanır: D_isp (idealе uzaklık) ve D_esp (hedefe uzaklık). Bu iki uzaklık α katsayısıyla harmanlanır: P_i = (1−α)·D_isp,i + α·D_esp,i. α = 0 iken yöntem kesin SPOTIS'in kendisine indirgenir (yalnız ideale bakılır); α = 1 iken yöntem yalnız hedefe olan uzaklığa bakar. Ara bir α değeri iki referansı birlikte hesaba katar.

Sonuç ve durulaştırma. Kesin SPOTIS'teki gibi küçük P değeri iyidir, sıralama artan mesafeye göredir. Bu yön değişmez.

DecisionMind Dengeli SPOTIS'te ISP'nin sabit sınırlardan kurulma kuralını ve iki-uzaklık harmanlama formülünü sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan ve kesin sayı olarak alınır; yöntem ağırlık üretmez.

Mesafe değeri kesin SPOTIS'teki gibi okunur: küçük değer iyi, büyük değer kötüdür, seçenek kümesi değişse de sabit sınırlar değişmediği sürece diğer seçeneklerin mesafesi değişmez.

Fark şurada. Bu mesafe artık iki referansın harmanı olduğundan, "ideale ne kadar yakın" ile "gerçekçi hedefe ne kadar yakın" bilgisi tek bir sayıda birleşmiştir. α = 0,5'te bir seçeneğin bir kriterdeki değeri ESP ile ISP arasında kalıyorsa, o kriterin katkısı seçeneğin tam konumundan bağımsızlaşır. Bu, kaynak makalenin kendi kanıtladığı bir teoremdir (Eşitlik 7-8), bir hesap hatası değildir; iki referans arasındaki bölgenin dengeli biçimde "kayıtsız" sayılmasının doğal bir sonucudur.

Bu nedenle:

"Dengeli SPOTIS'e göre A2'nin puanı 0,425, bu tek ve nihai bir sonuç"

yerine:

"A2'nin mesafesi bu α değeriyle 0,425; α değiştikçe (örneğin yalnız ideale bakan α=0 ile yalnız hedefe bakan α=1 arasında) bu mesafe değişebilir, sıranın hangi α aralığında sağlam kaldığı ayrıca gösterilmelidir"

biçiminde yazmak doğrudur.

Karar verici yalnız teorik ideale değil, aynı zamanda "bu koşullarda gerçekçi olarak yeterli" bir hedefe göre de değerlendirme yapmak istiyorsa bu uzantı kullanılır. Örneğin bir kurumun asgari kabul edilebilir standart ile arzu edilen en iyi standardı birlikte taşımak istediği, tekrarlanan ve zaman içinde karşılaştırılacak kararlar için uygundur. Kesin SPOTIS'in çıkış koşulu burada da geçerlidir: sabit sınırlar bilinmiyorsa ya da tartışmalıysa, ya da bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa, bu uzantı da kullanılmamalıdır.

Yalnız tek bir referansa (ideale) göre değerlendirme yeterliyse temel SPOTIS kullanılır; ikinci bir referans noktası tanımlamanın (ESP ve α'nın gerekçelendirilmesi) ek yükü gerekmez.

ESP'yi sabit sınırların dışında girmek. Kaynak makale açıkça şart koşar: ESP her kriter için sabit sınır aralığının içinde kalmalıdır. Aralık dışı bir ESP mesafe hesabını anlamsızlaştırır.

Sabit sınırları gerçek değer aralığından dar seçmek. Bu, kesin SPOTIS'in de bilinen bir hatasıdır, ama burada özellikle önemlidir. Bir seçeneğin gerçek değeri sabit sınırın (dolayısıyla ISP'nin) ötesine geçerse, o seçenek ideale "gitmiş" değil ideali "aşmış" sayılır. Mesafesi, sınırın içinde kalan bir seçenekten daha kötü çıkabilir. Sabit üst sınırına tam oturan bir seçeneğin değeri gerçekte daha da yükselebiliyorsa, bu sınırın gerçekçi üst değeri kapsamadığının işaretidir ve genişletilmelidir.

α = 0,5'te iki referans arasındaki bölgeyi "ayırt edici" sanmak. Bir seçeneğin bir kriterdeki değeri ESP ile ISP arasında kalıyorsa, α = 0,5'te o kriterin katkısı seçeneğin konumundan bağımsızdır. Bu, kaynak makalenin kendi kanıtladığı bir teoremdir. Bu bölgede ince farklar aranıyorsa α 0,5'ten uzaklaştırılmalı ya da birden fazla α değeriyle (örneğin 0,1, 0,5 ve 0,9) analiz tekrarlanmalıdır.

Mesafe değerini ters okumak. SPOTIS ailesinde küçük mesafe iyidir; büyük mesafeyi "en iyi" diye okumak sırayı ters çevirir.

Temel ilke şudur:

Dengeli SPOTIS'in vaadi, idealin yanına gerçekçi bir hedef koyup ikisini dengelemektir; bu denge yalnız ESP sabit sınırların içinde ve gerekçeyle belirlendiğinde, ve α'nın seçilen değerinin ne anlama geldiği raporda açıklandığında güvenilir olur.