Uzantı kartı · Gri
Gri EDAS (Stanujkic, Zavadskas, Keshavarz Ghorabaee ve Turskis, 2017)
EDAS'ın gri aralık sayılarıyla çalışan biçimidir. Kriter değerleri burada yalnız alt ve üst sınırla bilindiğinde kullanılır; kümenin ortalamasına göre pozitif ve negatif sapmayı aralığın iki ucu üzerinden hesaplar, sonucu tek bir değerlendirme puanıyla sıralar.
Temel yöntem
EDAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Gri (Grey) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; karar mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin EDAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre iki sayıdır: alt sınır ve üst sınır. Yöntem sınırların içinde ayrıca bir en olası değer belirlemez. Kriter ağırlıkları kesin (tek sayı) olarak kalır; yöntem ağırlık üretmez, dışarıdan alır.
Ortalama çözüm ve sapmalar. Kesin EDAS'ta ortalama çözüm her sütunun tek sayı ortalamasıdır ve pozitif/negatif sapma bu tek sayıya göre ölçülür. Burada ortalama, sütunun alt sınırlarının ve üst sınırlarının ayrı ayrı ortalamasıyla bir gri aralık olarak kurulur. Sapma da tek bir farkla değil, dört karşılaştırmayla ölçülür. Yöntem bir seçeneğin alt sınırını ortalamanın üst sınırına, üst sınırını da ortalamanın alt sınırına karşı sınar; tersi karşılaştırmayı da aynı biçimde yapar. Bu "çapraz" karşılaştırma, elde yalnız sınır bilgisi varken en kötümser ve en iyimser durumu birlikte hesaba katmak içindir. Kesin EDAS'ta tek değer olduğu için bu çapraz karşılaştırmaya gerek yoktur.
Sonuç ve durulaştırma. Ağırlıklı toplamlar da bir alt ve üst sınırla (gri aralık olarak) yürür; normalize edildikten sonra her seçenek için dört sayı kalır: lehte alt, lehte üst, aleyhte alt, aleyhte üst. Değerlendirme puanı bu dördünün basit ortalamasıdır. DecisionMind bu uzantıda dört sınırın eşit ağırlıklı ortalamasını, Stanujkic ve ark.'nın (2017) tanımladığı biçimde, sabit tutar. Kesin EDAS zaten tek sayı ürettiği için durulaştırmaya ihtiyaç duymaz; burada durulaştırma yalnız son adımda, dört sınırın ortalamasıyla yapılır.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı kesin EDAS'taki gibi bir değerlendirme puanı ve sıradır; okunması da aynıdır: puan yüzde ya da olasılık değildir, kümenin kendi ortalamasına göre bir konumdur ve başka bir analizle karşılaştırılamaz.
Ama puanın altında dört ayrı sınır (lehte alt/üst, aleyhte alt/üst) yatar ve son ortalama bunu gizler. İki seçeneğin puan farkı küçükse, bu dört sınırın birbirine ne kadar yakın olduğuna bakmak gerekir. Sınırlar geniş açılmışsa, yani alt ve üst çok farklıysa, küçük bir puan farkı verideki belirsizliğin büyüklüğü yanında anlamsız kalabilir.
Bu nedenle:
"Grey-EDAS belirsizliği hesaba kattığı için sonuç daha güvenilirdir"
yerine:
"Kriter değerleri yalnız alt ve üst sınırla bilindiği için belirsizlik dört sınırda ayrı ayrı taşınmış ve sonda ortalanmıştır; A5 0,615 ile öndedir ve bu fark bir kriterin ağırlığı değiştiğinde daralabilir ya da kapanabilir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Kriterler hakkında yalnız alt ve üst sınır biliniyorsa ve sınırların içinde bir en olası değer ya da dağılım yoksa. Ölçülmüş tek bir değer varsa kesin EDAS yeterlidir; ölçülmüş bir sayının çevresine sınır uydurmak belirsizlik modellemek değil belirsizlik üretmektir. Sınırların içinde bilinen bir en olası değer varsa (yalnız sınır değil) bulanık uzantı daha fazla bilgi taşır ve tercih edilir. Tablo karışıksa DecisionMind tek veri türü ister; ölçülmüş kriter de gri aralığa yazılır ve alt sınırla üst sınır aynı sayı olur, genişlik sıfırdır.
Kesin EDAS ile aynı çıkış koşulu geçerlidir: bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa bu uzantı da telafi edicidir ve eşik altını elemez; bir kriterde seçeneklerin çoğu ortalamaya çok yakınsa o kriterin ayırt ediciliği burada da zayıflar.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Sınırın ortasını en olası değer gibi kullanmak. Aralığın ortasını "beklenen değer" sayıp hesabı tek sayıya indirmek Grey-EDAS'ı kesin EDAS'a döndürür; sınırların içindeki bilgi zaten yoktur, uydurulmaz.
Çapraz karşılaştırmayı atlamak. Bir seçeneğin alt sınırını ortalamanın da alt sınırıyla, üst sınırını ortalamanın üst sınırıyla karşılaştırmak, yani çapraz yapmadan karşılaştırmak, en kötümser ve en iyimser uçları hesaba katmaz. Makalenin Eş. 23-24 çapraz kuralı burada esastır.
Ölçülmüş bir değeri gerekçesiz aralığa açmak. Ölçülmüş bir değerin çevresine yüzde ekleyerek sınır kurmak (ör. 320'yi [310,330] yapmak), sınırların kaynağı yoksa gri veri de yoktur.
Whitening (beyazlaştırma) yöntemini değiştirip sonucu kesin EDAS'la karşılaştırmak. DecisionMind bu uzantıda ortalamayı beyazlaştırma için (alt+üst)/2 kullanır; farklı bir beyazlaştırma kuralı farklı bir sıralama verebilir, karşılaştırma öncesi hangi kuralın kullanıldığı raporda belirtilir.
Temel ilke şudur:
Grey-EDAS'ta her sınır kendi kaynağından gelir; sınırların içine elde olmayan bir en olası değer ya da dağılım sonradan eklenmez, dört sınırın son ortalaması yalnız durulaştırma adımıdır.
Vakalar
Birinci vaka literatür vakasıdır. Sayılar, Stanujkic, Zavadskas, Keshavarz Ghorabaee ve Turskis'in (2017) kurucu makalesindeki tedarikçi seçimi örneğinden alınmıştır ve DecisionMind'ın motoru aynı sonucu üretir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Tedarikçi seçimi: Beş tedarikçi, dört kriter (Stanujkic ve ark., 2017)
Kurucu makalede bir işletme beş tedarikçiyi (A1-A5) dört kriterde değerlendirmektedir: teknik kapasite (C1, çoğu iyi), finansal kapasite (C2, çoğu iyi), bütünleşik kapasite (C3, çoğu iyi) ve teslim süresi (C4, azı iyi). Kriter değerleri gri aralık olarak verilmiştir, çünkü değerlendirme uzman görüşünün alt ve üst sınırından oluşmaktadır.
| Tedarikçi | C1 | C2 | C3 | C4 (maliyet) |
|---|---|---|---|---|
| A1 | [64, 85] | [50, 55] | [60, 80] | [75, 80] |
| A2 | [57, 81] | [52, 56] | [62, 76] | [70, 75] |
| A3 | [61, 78] | [55, 58] | [53, 61] | [70, 75] |
| A4 | [59, 93] | [54, 62] | [55, 72] | [80, 90] |
| A5 | [63, 89] | [61, 68] | [54, 63] | [65, 78] |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,15 | 0,40 | 0,20 | 0,25 |
Yöntem her kriterin gri ortalamasını bulur; bu, alt sınırların ve üst sınırların ayrı ayrı ortalamasıdır. Her tedarikçinin alt ve üst sınırını bu ortalamaya çapraz karşılaştırarak lehte ve aleyhte sapmayı ölçer. Sapmaları ağırlıklarla çarpıp toplar, normalize eder ve dört sınırın ortalamasıyla tek bir değerlendirme puanına iner.
| Tedarikçi | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A5 | 0,449 | 1 |
| A2 | 0,480 | 2 |
| A1 | 0,449 | 3 |
| A4 | 0,438 | 4 |
| A3 | 0,436 | 5 |
Sonuç şöyle okunur. A5, en ağırlıklı kriter olan finansal kapasitede (C2, ağırlık 0,40) ortalamanın belirgin üstünde olduğu için birinci sırayı alır. A3, dört kriterin dördünde de ortalamaya en yakın seçenek olduğu için son sıradadır. A1 ile A3 arasındaki fark (0,449 - 0,436 = 0,013) küçüktür ve verinin gri (aralıklı) doğası göz önüne alınmadan yorumlanmamalıdır.
Kararın tereddüdü: A4'ün teslim süresi C4=[80,90] iken bu aralık [85,100]'e kötüleşirse (tedarikçi teslimat riskini yeniden bildirirse) A4 son sıraya düşer ve A3 dördüncü sıraya çıkar. Sıra A3 ile A4 arasında tersine döner. Bu, alt sıradaki iki tedarikçinin sırasının tek bir kritere (teslim süresi) ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.
Raporda: "Verilen ağırlıklarla (C2=0,40 en ağırlıklı) A5 kümenin ortalamasına göre en avantajlı konumdadır (0,615); A1 ile A3 arasındaki fark küçüktür (0,013) ve A4'ün teslim süresi kötüleşirse A3-A4 sırası tersine döner, bu yüzden teslim süresi tahminleri ayrıca doğrulanmalıdır."
Kaynak: Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Keshavarz Ghorabaee, M., & Turskis, Z. (2017). Studies in Informatics and Control, 26(1), Tablo 5, s. 9. Değerlendirme puanları DecisionMind'ın motoru tarafından bağımsız olarak yeniden hesaplanmış ve makalenin S_i değerleriyle (tolerans 0,001) eşleşmiştir.
2. Enerji: Bir belediyenin güneş enerjisi santrali arazi seçimi
Bir belediye, güneş enerjisi santrali kurmak için üç arazi arasında seçim yapacaktır. Kriterler: yıllık güneşlenme süresi tahmini (çoğu iyi), şebeke bağlantı mesafesi (azı iyi), kamulaştırma maliyeti (azı iyi) ve toprak eğimi (azı iyi). Belediyenin teknik ekibi bu değerleri henüz saha etüdü tamamlanmadığı için yalnız alt ve üst sınır olarak (geçmiş bölgesel verilerden ve ön keşiften) verebilmektedir.
Yöntem üç arazinin dört kriterdeki gri aralıklarının ortalamasını bulur. Her arazinin bu ortalamalara çapraz göre sapmasını hesaplar, ağırlıklı toplar, normalize eder ve tek bir değerlendirme puanında birleştirir. Diyelim ki güneşlenme süresinde ortalamanın belirgin üstünde olan, ama şebeke mesafesinde ortalamanın üstünde (aleyhte) kalan bir arazi yine de birinci çıktı; çünkü güneşlenme süresi ağırlığı şebeke mesafesinden yüksek tutulmuştu.
Belediyenin tereddüdü: şebeke bağlantı mesafesi uzun olan bir arazinin seçilmesi, projeye sonradan öngörülemeyen bir altyapı maliyeti ekleyebilir; bu risk EDAS puanının içinde görünmez, çünkü şebeke mesafesinin ağırlığı düşük tutulmuştur. Belediye, bütçe kesinse şebeke mesafesine bir üst sınır (ön eleme) koymadan yalnız puana göre karar vermemelidir.
Raporda: "Güneşlenme süresine verilen yüksek ağırlıkla en verimli arazi kümenin ortalamasına göre öne çıkmaktadır; şebeke mesafesi ağırlığı düşük tutulduğundan bu kriterin sıralamaya etkisi sınırlıdır ve bütçe kesinse ayrı bir şebeke-mesafesi eşiği önerilir."
3. Yapılmaması Gereken
Birinci yanlış, tedarikçi örneğinde C2'nin aralığının ([50,55] gibi) ortasını (52,5) "beklenen finansal kapasite" diye tek sayıya indirip kesin EDAS koşturmaktır. Sıra benzer çıkabilir, ama sınırların taşıdığı belirsizlik bilgisi kaybolur; örneğin A4'ün C1'inde [59,93] gibi geniş bir aralık olması görünmez olur ve rapor, olmayan bir kesinlik iddia eder. İkinci yanlış, çapraz karşılaştırmayı atlayıp bir tedarikçinin alt sınırını doğrudan ortalamanın alt sınırıyla kıyaslamaktır; bu, en kötümser durumu hesaba katmaz ve makalenin tanımından sapar. Üçüncü yanlış, analiz bittikten sonra altıncı bir tedarikçi eklemektir; bu, her dört kriterin gri ortalamasını kaydırır ve ilk beşin arasındaki puanlar da değişebilir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/grey-edas
Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Keshavarz Ghorabaee, M., & Turskis, Z. (2017). An extension of the EDAS method based on the use of interval grey numbers. Studies in Informatics and Control, 26(1), 5–12. DOI: 10.24846/v26i1y201701
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Olfat, L., & Turskis, Z. (2015). Multi-criteria inventory classification using a new method of evaluation based on distance from average solution (EDAS). Informatica, 26(3), 435–451. DOI: 10.15388/Informatica.2015.57
Deng, J. L. (1982). Control problems of grey systems. Systems & Control Letters, 1(5), 288–294. DOI: 10.1016/S0167-6911(82)80025-X
Liu, S., & Lin, Y. (2011). Grey Systems: Theory and Applications. Understanding Complex Systems. Springer. DOI: 10.1007/978-3-642-16158-2