Uzantı kartı · Tereddütlü
Tereddütlü WASPAS (Mishra, Rani, Pardasani ve Mardani, 2019)
WASPAS'ın, kriter değerlendirmesinde aynı kriter-seçenek çifti için birden fazla makul üyelik derecesinin bir arada tutulduğu durumlar için biçimidir. Toplam ile çarpım bileşenleri kümeler üzerinde kurulur; ikisi bir katsayıyla tek bir puana indirilir.
Temel yöntem
WASPAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
Tereddütlü (Hesitant) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Üç şey değişir; toplam ile çarpımı bir katsayıyla harmanlayan WASPAS mantığı değişmez.
Hücreler. Kesin WASPAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir kümedir. Küme, aynı kriterde birden fazla makul değeri birlikte tutar; örneğin {0,5; 0,7}. Bir uzman tek değer verirken başka bir uzman iki ya da üç değer verebilir. Ağırlıklar kesin sayı olarak dışarıdan alınır; birden fazla uzman varsa DecisionMind bu uzmanların matrislerini önce tek bir kümeye birleştirir, tek uzman varsa bu adım hiçbir şeyi değiştirmez.
Ölçek eşitleme yerine tamlayan alma. Kesin WASPAS her sütunu en iyi değere bölerek eşitler; bu bölme kümeler için tanımlı değildir. Bunun yerine maliyet kriterlerinde her kümenin her elemanı kendi tamlayanına (1 eksi eleman) çevrilir; fayda kriterleri olduğu gibi kalır. Bu, kesin WASPAS'ın yön düzeltmesine karşılık gelir ama bölme değil tamlayan almadır.
Toplam ve çarpım yerine HFWA ve HFWG. Kesin WASPAS'ın ağırlıklı toplamını (WSM) burada Tereddütlü Bulanık Ağırlıklı Ortalama (HFWA) karşılar. Bu birleştirme her kriterdeki kümenin her elemanını kartezyen çarpımla eşleştirip iyimser bir yeni küme kurar; tek bir kriterdeki yüksek bir değer genel sonucu yukarı çekebilir. Ağırlıklı çarpımını (WPM) ise Tereddütlü Bulanık Ağırlıklı Geometrik (HFWG) karşılar; burada düşük değerler baskındır. İki birleştirme de kendi kümesini üretir; kümenin elemanlarının ortalaması alınarak (Xia-Xu 2011 skor fonksiyonu) tek bir sayıya indirilir.
Sonuç ve birleştirme, λ burada kullanıcıya açıktır. İki skor, HFWA'dan gelen ve HFWG'den gelen, ϑ (ya da λ) katsayısıyla harmanlanır; DecisionMind belirtilmezse 0,5 varsayar. Bu kartın yazarınca DM3 manifesti okunduğunda önemli bir fark görülür. Bu katsayı (lambda_waspas), diğer üç WASPAS uzantısından farklı olarak D.parameters listesinde açık bir kullanıcı girdisi olarak tanımlıdır. Diğer üçü Karmaşık bulanık Z-sayı WASPAS, Küp bulanık WASPAS ve Fermatean bulanık WASPAS kartlarıdır. Kullanıcı bu değeri 0 ile 1 arasında değiştirebilir.
Küme sayısı hesap boyunca büyür. İki kriterin kümesi eşleştirildiğinde, sonuç kümesi bu iki kümenin eleman sayılarının çarpımı kadar eleman taşır; üç kriterin üçünün de ikişer elemanı varsa sonuç kümesi sekiz elemana çıkar. Bu, kesin WASPAS'ta hiç karşılaşılmayan bir büyümedir ve kümenin kendisi rapor edilmez, yalnız ortalaması (skoru) kullanılır.
DecisionMind bu uzantıda tamlayan alma kuralını, HFWA/HFWG birleştirmesini ve Xia-Xu skor fonksiyonunu sabit tutar. Ağırlıklar dışarıdan gelir; ϑ kullanıcı tarafından ayarlanabilir bir girdidir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Çıktı kesin WASPAS'taki gibi bir birleşik skor ve sıradır; okunması da aynıdır: yüzde ya da olasılık değildir, seçenek kümesi değişince sıra kayabilir.
Fark şudur. Skor artık tek bir ölçüm değil, iki farklı görüşün harmanlanmasıdır: biri iyimser (HFWA), diğeri temkinli (HFWG). ϑ burada gerçekten değiştirilebilir bir arayüz parametresi olduğu için, aynı tabloda ϑ değiştirildiğinde sıranın değişip değişmediği motor içinden doğrudan sınanabilir; diğer üç WASPAS uzantısında bu sınama yalnız motor dışında, bağımsız hesapla yapılabilir.
Bu nedenle:
"Tereddütlü WASPAS'a göre en yüksek skorlu seçenek kesin biçimde en iyisidir"
yerine:
"HFWA ve HFWG bileşenleri ϑ=0,5 ile harmanlanmıştır; ϑ değiştirildiğinde sıranın sağlam kalıp kalmadığı ayrıca gösterilmelidir"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Aynı kriter-seçenek çifti için birden fazla makul ve savunulabilir derece varsa bu uzantı uygundur. Örneğin birkaç uzman birbirinden bağımsız puan vermiş ve bu puanları ortalamaya indirmeden birlikte tutmak isteniyorsa. Tek ölçülmüş değer varsa hücreye tek sayı yazılır, küme kurulmaz; DecisionMind tabloyu tek veri türünde ister. Kesin WASPAS'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: HFWA bileşeni telafi edicidir, bir kriterde taviz kabul edilmiyorsa uygun değildir; sıralama değil ağırlık gerekiyorsa AHP, BWM, CRITIC, Entropy gibi yöntemlere bakılmalıdır.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
ϑ'yı hiç sınamadan varsayılan 0,5'te bırakmak. Bu katsayı burada gerçekten değiştirilebilir; HFWA ve HFWG bileşenlerinin ayrı ayrı ne söylediğine bakmadan sonucu raporlamak, base WASPAS kartındaki aynı hatanın burada da geçerli biçimidir.
Ret'i ya da eksik değeri kümeye keyfi eklemek. Bir uzmanın vermediği bir değeri "muhtemelen şu olurdu" diye kümeye eklemek, kümenin gerçek kaynağını kaybettirir; küme yalnız gerçekten verilmiş değerleri taşımalıdır.
Maliyet kriterinde tamlayan almayı atlamak. Yön düzeltmesi bölme değil eleman bazında tamlayan almadır; bu adım atlanırsa "azı iyi" bir kriterde yüksek değer yanlışlıkla ödüllendirilir.
Küme büyüklüğünü fark etmeden yorumlamak. Kartezyen çarpım nedeniyle sonuç kümesi hızla büyür; bu büyüme bir hata değildir ama kümenin kendisi değil yalnız ortalaması (skoru) rapor edilmelidir.
Yalnız HFWA ya da yalnız HFWG'yi raporlamak. İkisi farklı karakterdedir; yalnız birini gösterip diğerini atlamak, birleşik skorun ϑ'ya duyarlılığını gizler.
Temel ilke şudur:
Küme, aynı kriter-seçenek çifti için gerçekten birden fazla savunulabilir kaynaktan gelmelidir; ϑ burada değiştirilebilir olduğu için, sonucun ϑ seçimine ne kadar bağımlı olduğu raporda gösterilmelidir.
Vakalar
Birinci vaka DecisionMind'ın doğrulama örneğidir; Mishra ve ark.'nın (2019) makalesi kendi vaka çalışmasını (4 seçenek, 10 kriter, 3 uzman) motor havuzuna sığdırılamayacak kadar büyük tuttuğu için, DM3 protokolüne göre HFWA/HFWG/tamlayan iskeletinin el hesabıyla izlenebilir olması için kurulmuş küçük ve kapalı biçimli bir tablodur. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek (DecisionMind'ın doğrulama örneği): İki tedarikçinin iki kriterde değerlendirilmesi
Bir işletme iki tedarikçiyi iki kriterde karşılaştırıyor: teslim performansı (çoğu iyi) ve birim maliyet (azı iyi). Farklı denetim ziyaretlerinden gelen puanlar bazı hücrelerde birden fazla değer taşıyor. Ağırlıklar eşit (0,5; 0,5), ϑ=0,5'tir.
| Tedarikçi | Teslim performansı | Birim maliyet |
|---|---|---|
| A1 | {0,5; 0,7} | {0,6} |
| A2 | {0,4; 0,6} | {0,4} |
| Yön | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,50 | 0,50 |
Yöntem birim maliyet sütununda her elemanın tamlayanını alır, HFWA ile iyimser bir küme, HFWG ile temkinli bir küme kurar, ikisini ortalamaya (skora) çevirip ϑ=0,5 ile birleştirir.
| Tedarikçi | Birleşik skor | Sıra |
|---|---|---|
| A2 | 0,550 | 1 |
| A1 | 0,501 | 2 |
Sonuç şöyle okunur. A2 birim maliyette A1'den daha düşüktür (tamlayan sonrası daha yüksek değere karşılık gelir) ve teslim performansında biraz geride olsa da bu, birim maliyetteki üstünlüğü kapatmaya yetmez; A2 önde çıkar. Fark küçüktür (0,049).
İşletmenin tereddüdü şudur: ϑ, 0'dan (yalnız HFWG) 1'e (yalnız HFWA) kadar Python ile adım adım denenmiştir. A2, ϑ'nın her değerinde A1'in önünde kalmaktadır (ϑ=0 ile A2=0,545, A1=0,488; ϑ=1 ile A2=0,555, A1=0,514). Bu, A2'nin üstünlüğünün ϑ seçiminden bağımsız, sağlam bir sonuç olduğunu gösterir. Bu sağlamlık burada motorun kendi ϑ girdisi değiştirilerek doğrudan sınanabilir; diğer WASPAS uzantılarında (Fermatean, küp, karmaşık bulanık Z-sayı) bu katsayı sabit olduğu için aynı sınama motor dışında yapılmak zorundadır.
Raporda: "ϑ=0,5 ile A2 en yüksek birleşik skora sahiptir (0,550); ϑ'nın 0 ile 1 arasındaki tüm değerleri ayrı ayrı denendiğinde de A2 önde kalmaktadır, dolayısıyla bu sonuç ϑ seçiminden bağımsızdır."
Kaynak: Bu vaka DecisionMind'ın HF-WASPAS motorunun doğrulama örneğidir; HFWA/HFWG/tamlayan iskeleti Mishra, Rani, Pardasani ve Mardani'nin (2019) ve Peng ve Dai'nin (2017) tanımladığı ortak çekirdeğe dayanır, ancak matris makalenin kendi vaka çalışmasından değil, kapalı biçimde el hesabıyla izlenebilir olması için üretilmiş küçük bir örnektir. Skorlar ve ϑ duyarlılık taraması bu kartın yazarınca bağımsız olarak hesaplanmıştır.
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte A1'in teslim performansı kümesini {0,5; 0,7} tek bir "en olası" sayıya, örneğin 0,6'ya indirip kesin WASPAS koşturmak: küme kaynağının taşıdığı bilgi (iki ayrı denetimden gelen iki ayrı değer) kaybolur. İkinci yanlış, sınav merkezi örneğindeki gibi çok küçük bir farkla öne çıkan bir binayı ϑ'nın diğer değerlerinde ne olduğuna bakmadan "kesin olarak en iyisi" diye raporlamaktır; bu fark ϑ=0,25'in altında tersine dönmektedir. Üçüncü yanlış, kartezyen çarpımla büyüyen ara kümenin tüm elemanlarını rapora yazmaktır; rapor yalnız kümenin ortalamasını (skorunu) taşımalıdır.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/hf-waspas
Mishra, A. R., Rani, P., Pardasani, K. R., & Mardani, A. (2019). A novel hesitant fuzzy WASPAS method for assessment of green supplier problem based on exponential information measures. Journal of Cleaner Production, 238, 117901. DOI: 10.1016/j.jclepro.2019.117901
Zavadskas, E. K., Turskis, Z., Antuchevičienė, J., & Zakarevičius, A. (2012). Optimization of weighted aggregated sum product assessment. Elektronika ir Elektrotechnika, 122(6), 3–6. DOI: 10.5755/j01.eee.122.6.1810
Torra, V. (2010). Hesitant fuzzy sets. International Journal of Intelligent Systems, 25(6), 529–539. DOI: 10.1002/int.20418
Xia, M., & Xu, Z. (2011). Hesitant fuzzy information aggregation in decision making. International Journal of Approximate Reasoning, 52(3), 395–407. DOI: 10.1016/j.ijar.2010.09.002
Peng, X., & Dai, J. (2017). Hesitant fuzzy soft decision making methods based on WASPAS, MABAC and COPRAS with combined weights. Journal of Intelligent & Fuzzy Systems, 33(2), 1313–1325. DOI: 10.3233/JIFS-17124
Mardani, A., Saraji, M. K., Mishra, A. R., & Rani, P. (2020). A novel extended approach under hesitant fuzzy sets to design a framework for assessing the key challenges of digital health interventions adoption during the COVID-19 outbreak. Applied Soft Computing, 96, 106613. DOI: 10.1016/j.asoc.2020.106613