Uzantı kartı · q-Rung ortopair
q-Rung ortopair CODAS
CODAS'ın, uzmanın bir yargıya hem güçlü destek hem güçlü çekince verdiği durumlar için biçimidir. Bu ikisinin toplamı sezgisel ya da Pisagor sınırını aştığında kullanılır; sonucu yine bir değerlendirme puanıyla sıralar.
Temel yöntem
CODAS →
Felsefe, işleyiş, güçlü ve zayıf yanlar temel yöntem kartında; bu kart yalnız farkı anlatır.
Veri türü (aile)
q-Rung ortopair (q-Rung Orthopair) →
Bu veri türü nedir, ne zaman kullanılır, hücreye nasıl yazılır: ailenin ayrıntılı anlatımı burada.
Temel Yöntemden Ne Değişir?
Dört şey değişir. Karar mantığı aynı kalır.
Hücreler. Kesin CODAS'ta her hücre tek sayıdır. Burada her hücre bir çifttir: destek derecesi μ ve ret derecesi ν. İki derecenin q'nuncu kuvvetlerinin toplamı 1'i geçemez. q'yu kullanıcı seçmez; yöntem q = 3 ile çalışır ve bu değer DecisionMind'da sabittir. Ağırlıklar tek sayı olarak dışarıdan gelir; yöntem ağırlık üretmez.
Ölçek eşitleme. Kesin CODAS sütunları en büyük ya da en küçük değerine böler. Burada böyle bir bölme yoktur. Maliyet kriterinde yöntem çifti tersine çevirir: destek ve ret dereceleri yer değiştirir. Sonra her çift kriterin ağırlığıyla q-ROF ağırlıklı ortalama işlemiyle ölçeklenir.
Negatif-ideal ve uzaklık. Kesin CODAS'ta negatif-ideal her kriterin en kötü tek sayısından kurulur. Burada her kriterde en düşük destek ve en yüksek ret derecesinden bir negatif-ideal çift kurulur; bu çift, gerçek bir seçeneğin çifti olmak zorunda değildir, iki ucun bir araya getirilmesidir. Her seçeneğin bu noktaya Öklid uzaklığı (E) ve Taksi uzaklığı (T) hesaplanır; ikisi de destek, ret ve kararsızlık bileşenlerinin üçünü birden kullanır. Kesin CODAS'ta tek sayıların düz çizgi ve yatay-dikey uzaklığı vardı; burada üç bileşenli bir uzaklık vardır.
Eşik değeri kapalıdır. Kesin CODAS'ta ve resim bulanık uzantısında eşik değeri (τ) kullanıcı tarafından ayarlanabilir bir girdidir. q-Rung uzantısında τ kullanıcıya açık değildir; DecisionMind bunu 0,02 sabit tutar. Bu fark önemlidir: veri ölçeği alışılmadıksa (uzaklıklar çok küçük ya da çok büyükse) kullanıcı eşiği kendisi değiştiremez.
DecisionMind bu ailede standart q-ROF Öklid ve Hamming uzaklığını (Du 2018) ve Liu-Wang (2018) ağırlıklandırma işlemini sabit tutar. Literatürde başka bir uzaklık ölçüsü de önerilmiştir ve o ölçü farklı büyüklük, hatta farklı sıra verebilir.
Çıktı Nasıl Yorumlanır?
Değerlendirme puanı kesin CODAS'taki gibi okunur: göreli bir puandır, negatif çıkması başarısızlık değildir, seçenek kümesi değişince negatif-ideal kayar. Fark şurada: puanın altında artık destek ile ret arasındaki bir gerilim vardır. Uzman aynı yargıya hem yüksek destek hem yüksek çekince verdiyse, bu ikilik hesaba girer ama puanda görünmez.
Bu nedenle:
"q-Rung CODAS belirsizliği modellediği için sonuç daha isabetlidir"
yerine:
"Uzmanın hem güçlü destek hem güçlü çekince verdiği kriterler ayrı ayrı işaretlenmiş, değerlendirme puanı bu kriterlerin ağırlığına duyarlı çıkmıştır"
biçiminde yazmak doğrudur.
Ne Zaman Temel Yöntem Yerine Bu?
Uzman bir yargıya hem güçlü destek hem güçlü çekince veriyorsa ve bu çift sezgisel ile Pisagor sınırının ikisini de aşıyorsa bu uzantı kullanılır. Hangi çiftin hangi sınırı aştığı q-Rung veri türü kartındaki kısa karar kuralıyla belirlenir. Ölçülmüş bir kriteri bu biçime çevirmek yanlıştır. DecisionMind'da tablo tek türde olmak zorundadır. Temel CODAS'ın çıkış koşulu burada da geçerlidir: bir kriterde hiç taviz kabul edilmiyorsa telafi edici bu aile doğru seçim değildir.
Bu Uzantıya Özgü Hatalar
Kısıtı kontrol etmeden veri girmek. Her hücrede destek ve ret derecelerinin üçüncü kuvvetlerinin toplamı 1'i geçemez. Bu kontrol hesaptan önce yapılır.
Maliyet yönünü iki kez çevirmek. Yöntem maliyet kriterinde destek ile ret derecesini bir kez yer değiştirir. Bu çevirmeyi negatif-ideal seçiminde tekrarlamak yönü baştan sona bozar.
Eşik değerinin sabit olduğunu unutmak. τ = 0,02 kullanıcıya kapalıdır. Veri ölçeği alışılmadık küçükse (uzaklıklar 0,02'nin çok altındaysa) Taksi uzaklığı her karşılaştırmada devreye girer ve kullanıcı bunu değiştiremez; bu durum raporda belirtilmelidir.
Uzaklık ölçüsünü değiştirip aynı sonucu beklemek. DecisionMind standart Du (2018) q-ROF uzaklığını kullanır. Literatürdeki alternatif bir uzaklık formülü farklı puan, bazı tablolarda farklı sıra verir.
Temel ilke şudur:
q-Rung ortopair CODAS, destek ile ret arasındaki gerilimi son adıma kadar taşımak içindir. Ret derecesini yok sayan ya da kısıtı denetlemeyen her uygulama bu katkıyı siler.
Vakalar
Bu yöntem için doğrulanmış bir literatür uygulaması bulunamamıştır; manifestte kayıtlı tek q-Rung CODAS makalesi (Naz ve ark., 2022) iki-katlı dilsel bir varyanttır, saf q-ROF CODAS değildir. Birinci vaka bu yüzden DecisionMind'ın kendi doğrulama örneğidir; sayılar motorun bağımsız olarak yeniden yazılmasıyla elde edilmiştir. İkinci vaka öğretici kurgudur.
1. Öğretici örnek: Üç adayın üç kriterde değerlendirilmesi (DecisionMind'ın doğrulama örneği)
Üç kriterin üçü de fayda yönündedir ve ağırlıkları sırasıyla 0,40, 0,35 ve 0,25'tir. A1'in her kriterdeki destek derecesi A2'ninkinden yüksek, ret derecesi A2'ninkinden düşüktür. Aynı ilişki A2 ile A3 arasında da geçerlidir.
| Aday | C1 (μ, ν) | C2 (μ, ν) | C3 (μ, ν) |
|---|---|---|---|
| A1 | 0,90 · 0,20 | 0,85 · 0,30 | 0,80 · 0,40 |
| A2 | 0,70 · 0,40 | 0,65 · 0,50 | 0,60 · 0,55 |
| A3 | 0,50 · 0,55 | 0,45 · 0,60 | 0,40 · 0,65 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | çoğu iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem her sütunu ağırlığıyla ölçekler, negatif-ideal çifti kurar ve her adayın bu çifte Öklid ve Taksi uzaklığını hesaplar.
| Aday | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| A1 | 0,9642 | 1 |
| A2 | -0,1412 | 2 |
| A3 | -0,8230 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. A1 her kriterde hem daha yüksek destek hem daha düşük ret derecesine sahiptir ve negatif-idealden en uzak adaydır. A3 tam tersi konumdadır ve son sıradadır.
Kararın tereddüdü: ağırlıklar tersine çevrilse (C1 = 0,25, C2 = 0,35, C3 = 0,40) A1 yine birincidir, puanı 0,9261'e iner ama sıra değişmez. Bu örnekte sıra ağırlık takasına dayanıklıdır, çünkü her aday her kriterde diğerini geçmektedir; her tabloda böyle bir dayanıklılık beklenmemelidir.
Raporda: "Üç aday arasında A1 her kriterde daha yüksek destek ve daha düşük ret derecesiyle negatif-idealden en uzaktadır (puan 0,9642). Ağırlık takasında sıra değişmemektedir."
Kaynak: DecisionMind'ın QR-CODAS motoru için doğrulama örneği. Sayılar, manifestteki adımların bağımsız olarak Python'da yeniden yazılmasıyla hesaplanmış ve motorun kendi çıktısıyla eşleştirilmiştir.
2. Savunma sanayi: Bir mühimmat tedarikçisi seçimi
Bir savunma kurumu üç mühimmat tedarikçisi arasında seçim yapacaktır. Üç kriter belirlenmiştir: teknik yetenek, üretim kapasitesi ve güvenlik riski (azı iyi). Uzman ekip her tedarikçi için bu üç kritere hem destek hem çekince derecesi vermiştir; özellikle güvenlik riski kriterinde tedarikçiler hem güçlü yetenek hem ciddi çekince taşımaktadır ve bu çiftler Pisagor sınırını aşmaktadır.
| Tedarikçi | Teknik yetenek | Üretim kapasitesi | Güvenlik riski (azı iyi) |
|---|---|---|---|
| S1 | 0,85 · 0,30 | 0,75 · 0,30 | 0,80 · 0,30 |
| S2 | 0,65 · 0,45 | 0,60 · 0,45 | 0,35 · 0,70 |
| S3 | 0,50 · 0,55 | 0,55 · 0,50 | 0,55 · 0,50 |
| Yön | çoğu iyi | çoğu iyi | azı iyi |
| Ağırlık | 0,40 | 0,35 | 0,25 |
Yöntem önce güvenlik riski sütununda destek ile ret derecesini yer değiştirir, sonra ağırlıklar, negatif-ideal çift ve iki uzaklık hesaplanır.
| Tedarikçi | Değerlendirme puanı | Sıra |
|---|---|---|
| S1 | 0,2252 | 1 |
| S2 | 0,1902 | 2 |
| S3 | -0,4154 | 3 |
Sonuç şöyle okunur. S1, teknik yetenek ve kapasitede en güçlü tedarikçidir ve bu ağırlıklarla S2'yi küçük bir farkla (0,0350) geçer. Ama S1'in güvenlik riski kriterindeki destek derecesi (0,80) yüksektir; bu, komisyonun ciddi bir çekincesidir.
Komisyonun tereddüdü: ağırlıklar güvenlik riskine kaydırılırsa (güvenlik 0,60, teknik yetenek 0,20, kapasite 0,20) S2 birinci sıraya geçer, puanı 0,7557'ye çıkar. S1'in puanı -0,7460'a düşer ve son sıraya geçer. S1'in yüksek yetenek puanı, ağırlık güvenliğe kaydığında yüksek risk puanı tarafından fazlasıyla telafi edilememektedir.
Raporda: "Teknik yetenek ve kapasiteye verilen ağırlıkla S1 önde çıkmaktadır, ancak S1 ile S2 arasındaki fark küçüktür (0,0350). Ağırlık güvenlik riskine kaydırıldığında S2 birinci sıraya geçmekte, S1 son sıraya düşmektedir; karar bu ağırlık tercihine doğrudan bağlıdır."
3. Yapılmaması Gereken
Öğretici örnekte ret derecesi yok sayılıp yalnız destek dereceleriyle kesin CODAS koşturulursa A1 ile A2 arasındaki fark gerçek değerinden farklı çıkar; kararsızlık payı (π) hesap dışı kalır. İkinci yanlış, savunma örneğinde güvenlik riski gibi bir maliyet kriterinde destek ile ret derecesini yer değiştirmeyi unutmaktır; bu durumda en riskli tedarikçi ideal seçenek gibi görünür. Üçüncü yanlış, eşik değerinin (τ) DecisionMind'da 0,02 sabit olduğunu bilmeden "eşiği 0,05 yaptık" diye rapor yazmaktır; bu parametre bu ailede kullanıcıya açık değildir.
Kaynaklar
Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri için DecisionMind yöntem sayfası: decisionmind.app/library/qr-codas
Yager, R. R. (2017). Generalized orthopair fuzzy sets. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 25(5), 1222–1230. DOI: 10.1109/TFUZZ.2016.2604005
Keshavarz Ghorabaee, M., Zavadskas, E. K., Turskis, Z., & Antucheviciene, J. (2016). A new combinative distance-based assessment (CODAS) method for multi-criteria decision-making. Economic Computation and Economic Cybernetics Studies and Research, 50(3), 25–44. (DOI yok.)
Naz, S., Akram, M., Sattar, A., & Al-Shamiri, M. M. A. (2022). 2-tuple linguistic q-rung orthopair fuzzy CODAS approach and its application in arc welding robot selection. AIMS Mathematics, 7(9), 17529–17569. DOI: 10.3934/math.2022966
Liu, P., & Wang, P. (2018). Some q-rung orthopair fuzzy aggregation operators and their applications to multiple-attribute decision making. International Journal of Intelligent Systems, 33(2), 259–280. DOI: 10.1002/int.21927