CILOS (Criterion Impact LOSs)

CILOS bir sıralama yöntemi değildir; seçenekleri sıralamaz, kriterlerin ağırlığını üretir. Elinizde seçenekler ve kriterlerden oluşan sayısal bir karar tablosu varsa, kimseye "hangi kriter daha önemli" diye sormaz. Tablodaki seçeneklerin birbirine göre konumuna bakarak her kritere toplamı 1 olan bir ağırlık verir. Bu ağırlıklar sonra TOPSIS, VIKOR, SAW gibi bir sıralama yöntemine girdi olur.

Yöntemi Zavadskas ve Podvezko 2016 yılında önermiştir; adını verdikleri "kriter etki kaybı" (criterion impact loss) fikri, aynı makalede tanıttıkları IDOCRIW yönteminin de yarısını oluşturur. Entropi ve CRITIC gibi CILOS da nesnel ağırlık ailesindendir; CRITIC'ten farkı, kriterler arası korelasyona değil, "en iyi seçeneği tercih etmenin bedeline" bakmasıdır.

CILOS'un arkasındaki soru şudur: bir kriterde en iyi olan seçeneği seçseydiniz, diğer kriterlerde ne kadar kaybederdiniz? Her kriter için önce o kriterde en iyi seçeneği bulur. Sonra bu seçeneğin öteki kriterlerdeki değerine bakar ve bu değeri o kriterin kendi en iyisiyle karşılaştırır. Kayıp büyükse, yani bir kriterde en iyi olan seçenek başka kriterlerde ciddi geride kalıyorsa, o başka kriter kararı gerçekten yönlendiren kriterdir; çünkü onu görmezden gelmenin bedeli ağırdır. Kayıp küçükse, o kriter zaten neredeyse her seçenekte elde edilebiliyor demektir ve kararı fazla değiştirmez.

Bu fikrin sonucu, CILOS'un "önem"i bir fırsat maliyeti olarak tanımlamasıdır. Bir kriter, karar vericinin gözünde değerli olduğu için değil, o kriteri feda etmenin pahalıya patladığı için ağırlık kazanır. Bu ayrım kabul edilebiliyorsa CILOS doğru yerdedir; ağırlığın karar vericinin önceliklerini yansıtması gerekiyorsa öznel bir yöntem ya da öznel ve nesnel ağırlığın bileşimi gerekir.

Yöntem yedi adımda ilerler.

Birinci adım, maliyet kriterlerini çevirme. CILOS "büyük değer iyi" mantığıyla çalışır. Fiyat gibi "azı iyi" kriterlerde sütundaki en küçük değer her değere bölünür; böylece en ucuz seçenek 1 olur, pahalı seçenekler 1'in altına iner ve sütun da "çoğu iyi" gibi okunabilir hâle gelir.

İkinci adım, sütunu paya çevirme. Her değer, kendi sütununun toplamına bölünür. Böylece her sütun 1'e toplanan paylardan oluşur ve farklı birimlerdeki kriterler (TL, km, puan) aynı zemine gelir.

Üçüncü adım, en iyi profili kurma. Her kriter için hangi seçeneğin bu kriterde en yüksek payı aldığı bulunur. Bu seçeneklerin bütün kriterlerdeki payları yan yana dizilerek kriter sayısı kadar satır ve sütunlu bir tablo kurulur; bu tablonun köşegeni doğrudan her kriterin kendi en yüksek payıdır.

Dördüncü adım, kayıp hesabı. Her kriter için, o kriterin en yüksek payı ile başka bir kriterde en iyi olan seçeneğin bu kriterdeki payı karşılaştırılır. Aradaki fark, o kriterin en yüksek değerine oranlanır ve bir kayıp yüzdesi çıkar. Bir kriterin kendisiyle karşılaştırması her zaman sıfır kayıp verir.

Beşinci adım, kayıp sistemini kurma. Her kriter için bütün kayıplar toplanır ve bu toplam, o kriterin köşegen değeri olarak eksi işaretle yazılır; tablonun geri kalanı adım dörtteki kayıplardan oluşur. Böylece her satırın toplamı sıfır olan bir sistem elde edilir.

Altıncı adım, sistemi çözme. Bu sistemin sıfıra eşitlenmesiyle kurulan denklem takımının, toplamı sabitlenmiş tek bir çözümü vardır. Bu, Mirkin'in 1974 tarihli teoremine dayanır. CILOS bu çözümü doğrusal cebir yöntemleriyle bulur.

Yedinci adım, normalize etme. Çözüm toplamı 1 olacak biçimde ölçeklenir; sonuç CILOS ağırlıklarıdır.

Adımların formülleri ve ara tabloları DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

CILOS ağırlığı, bir kriterin karar vericinin gözündeki önemini değil, o kriteri feda etmenin bu tabloda ne kadar pahalıya patladığını ölçer. 0,33 ağırlık "bu kriter kararın üçte biridir" demek değildir; "bu seçenek kümesinde bu kriterde en iyi olmayı kaçırmanın bedeli, toplam kaybın yaklaşık üçte biri kadardır" demektir. Aynı kriter başka bir seçenek kümesinde bambaşka bir ağırlık alabilir, çünkü ağırlık seçenekler arasındaki ilişkinin bir özelliğidir, kriterin sabit bir niteliği değildir.

Bu yüzden CILOS ağırlıkları başka bir çalışmaya taşınamaz. Bir seçenek her kriterde en iyiyse (tek bir seçenek her yerde birinci) kayıp yapısı dejenere olur ve ağırlıklar güvenilmez hâle gelir; bu durumda tabloya yeni bir seçenek eklemek ya da farklı bir ağırlık kaynağına geçmek gerekir. İki kriterin ağırlığı birbirine yakınsa bu, seçeneklerin o iki kriterde benzer bir fırsat maliyeti taşıdığını gösterir.

Bu nedenle:

"CILOS fiyatın en önemli kriter olduğunu gösterdi"

yerine:

"Bu seçenek kümesinde fiyatta en iyi olmayı kaçırmanın bedeli en yüksek çıktı; CILOS ağırlığı 0,33 bu fırsat maliyetini yansıtır, karar vericinin öncelik sırasını değil"

biçiminde yazmak doğrudur.

Klasik CILOS kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. Değerler pozitif olmalıdır. DecisionMind'da CILOS ailesinde temel yöntemle birlikte üç üye vardır: kesin CILOS, üçgen bulanık verideki FCILOS ve senaryo tabanlı SCENARIO-FUZZY-CILOS. Veriniz uzman yargısıyla "yaklaşık" ise ya da bir aralıkla veriliyorsa FCILOS'a bakılır.

Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede pozitif bir sayı, boş hücre yok. Her kriter için "çoğu mu iyi, azı mı iyi" bilgisi gerekir. Ağırlık girilmez; yöntem ağırlığı üretir ve bir sıralama yöntemine devreder. En az iki seçenek ve iki kriter gerekir; seçenek sayısı arttıkça hangi seçeneğin hangi kriterde en iyi olduğu daha güvenilir belirlenir.

Uzman görüşü yoksa, uzmanlar arasında uzlaşma sağlanamıyorsa ya da ağırlığın "bu kriteri feda etmenin bedeli" mantığıyla türetilmesi isteniyorsa CILOS uygun bir seçimdir. Gerçek ölçümlerden oluşan, seçeneklerin birbirinden net biçimde ayrıştığı tablolarda (satın alma, tesis seçimi, ekipman karşılaştırması) iyi çalışır, çünkü kayıp yapısı belirgin bir sinyal taşır.

Kullanılmaması gereken durumlar felsefesinden gelir. Bir seçenek her kriterde birden en iyiyse kayıp matrisi sıfırlanır ve ağırlıklar tanımsız hâle gelir; CILOS bu durumu tanımlı bir ağırlık yerine bir hatayla bildirir. Karar vericinin bir kriteri açıkça öncelikli sayıyorsa CILOS bunu göremez; yöntem yalnız verideki fırsat maliyetine bakar. Seçenek sayısı çok azsa (iki üç seçenek) hangi seçeneğin hangi kriterde en iyi olduğu tesadüfe bağlı kalabilir.

Uzman görüşü yok ya da istenmiyor, ağırlık "feda etme bedeli" mantığıyla türetilsin → CILOS

Aynı mantık ama veri bulanık → FCILOS

Hem fırsat maliyeti hem dağılım (entropi) birlikte hesaba girsin → IDOCRIW

Kriterlerin birbiriyle ilişkisi (korelasyon) esas alınsın → CRITIC

Karar vericinin önceliği sonuçta görünsün → AHP, BWM, SWARA (öznel)

CILOS'un en önemli üstünlüğü, ağırlığı doğrudan seçeneklerin birbirine göre konumundan türetmesidir; ayrı bir dağılım ya da korelasyon hesabına ihtiyaç duymaz. Fırsat maliyeti fikri karar vericiye kolay anlatılır: "bu kriterde en iyi olmayı seçersen şurada ne kaybedersiniz" sorusu somuttur. Uzman toplamak gerekmez, bu yüzden büyük ve tekrarlanan değerlendirmelerde pratiktir. IDOCRIW'in yarısını oluşturduğu için entropi ile birlikte kullanılmaya da uygundur.

Sınırlılıkları aynı yapıdan doğar. Birincisi, ağırlıklar seçenek kümesine bağlıdır; bir seçenek eklenince ya da çıkınca hangi seçeneğin hangi kriterde en iyi olduğu değişebilir ve bütün ağırlıklar yeniden hesaplanır. İkincisi, bir seçenek birden çok kriterde en iyiyse kayıp yapısı dejenere olabilir; Chatterjee ve Chakraborty'nin (2024) karşılaştırmalı çalışması, nesnel ağırlık yöntemlerinin böyle durumlarda farklı kararlılık gösterdiğini bulmuştur. Üçüncüsü, maliyet kriterlerinin çevrilme biçimi (en küçüğe bölme) sonucu etkiler; başka bir çevirme farklı ağırlık verebilir. Dördüncüsü, "önem" ile "fırsat maliyeti" aynı şey değildir; karar vericinin değerleri yönteme yansımaz.

En yaygın hata, CILOS ağırlığını "önem" diye raporlamaktır. "CILOS fiyatın en kritik kriter olduğunu kanıtladı" cümlesi yanlıştır; CILOS, fiyatta en iyi olmayı kaçırmanın en pahalıya patladığını gösterir.

İkinci hata, maliyet kriterlerini çevirmeden hesaba sokmaktır; bu durumda en pahalı seçenek "en iyi" sayılır ve kayıp yapısı tersine döner. Üçüncü hata, bir seçenek her kriterde birden en iyi çıktığında CILOS'un vereceği hata mesajını görmezden gelip zorla bir ağırlık üretmeye çalışmaktır; bu durumda veri yeniden gözden geçirilmelidir. Dördüncü hata, bu tablodan çıkan ağırlıkları başka bir çalışmanın farklı seçenek kümesinde kullanmaktır. Beşincisi, iki üç seçenekli küçük bir tablodan çıkan ağırlığa aşırı güvenmektir.

Temel ilke şudur:

CILOS ağırlığı, bir kriteri feda etmenin bu seçenek kümesinde ne kadar pahalıya patladığını ölçer; seçenek kümesi değişince ağırlık değişir ve rapor bunu "fırsat maliyeti" diye adlandırmalıdır, "önem" diye değil.