Bulanık Delphi (Fuzzy Delphi)

Bulanık Delphi, klasik Delphi'nin bir uzantısıdır ve kriter önemini uzman görüşüyle ağırlığa çeviren bir yöntemdir. Çıktısı, toplamı bir olan bir ağırlık vektörüdür; seçenek sıralamaz, sıralamadan bağımsız çalışır. Klasik Delphi'de her uzman bir kritere tek bir puan verir; Bulanık Delphi'de uzman isterse bu puanı bir aralık olarak da verebilir, çünkü bir uzmanın kendi kafasındaki belirsizlik de tek bir sayıyla tam yakalanamaz. Kaufmann ve Gupta'nın 1988 tarihli kitabında tanıtılan yöntem, kriter ağırlıklandırmadan teknoloji öngörüsüne, eğitim programı değerlendirmesinden sağlık politikası önceliklendirmesine kadar geniş bir uygulama alanına sahiptir.

Klasik Delphi'nin çözdüğü sorun, uzmanlar arasındaki görüş ayrılığıdır: turlar ilerledikçe uzmanlar birbirine yaklaşır. Bulanık Delphi buna ikinci bir belirsizlik katmanı ekler. Bir uzmanın kendisi de bir kritere "tam olarak 7" demek yerine "6 ile 9 arası, muhtemelen 7" diyebilir; bu, uzmanın kararsızlığı değil, yargının doğasında olan bir muğlaklıktır. Yöntem bu iki belirsizliği ayrı ayrı ele alır. Önce her uzmanın kendi üçgen aralığını toplar, sonra uzmanlar arasındaki aralığın ne kadar geniş olduğuna (uzlaşıp uzlaşmadığına) bakar, en sonunda geniş bir üçgeni tek bir sayıya indirger.

Bunun bir sonucu vardır: Bulanık Delphi, uzman görüşündeki belirsizliği hesabın başında saklar, en sona kadar taşır ve ancak ağırlığa çevrilirken tek sayıya indirir. Bu sırayı tersine çevirip önce her uzmanın aralığını tek sayıya indirip sonra ortalamak, yöntemin asıl amacını (belirsizliği erken kaybetmemek) boşa çıkarır.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, uzman değerlendirmesi. Her uzman, her kritere bir üçgen bulanık sayı verir: en kötü ihtimal, en olası değer, en iyi ihtimal. Bir uzman belirsizlik hissetmiyorsa üçünü de aynı sayı yapabilir; bu durumda üçgen tek bir noktaya küçülür ve kesin bir puan gibi davranır.

İkinci adım, uzmanlar arası birleştirme. Her kriter için tüm uzmanların en kötü ihtimalinin en küçüğü, en iyi ihtimalinin en büyüğü alınır; olası değerler ise geometrik ortalamayla birleştirilir. Böylece kriter başına tek bir grup üçgeni ortaya çıkar. Uzmanlar tek bir kesin sayı vermişse (üçgenleri yoksa) bu adım geometrik ortalamaya indirgenir.

Üçüncü adım, uzlaşı kontrolü. Grup üçgeninin genişliği (en büyük uçla en küçük ucun farkı) önceden belirlenmiş bir eşiğin altındaysa uzlaşı sağlanmış sayılır. Eşik aşılıyorsa yeni bir Delphi turu gerekir; bu kart tek turluk birleştirme adımını anlatır.

Dördüncü adım, durulaştırma ve ağırlığa çevirme. Grup üçgeninin üç köşesinin ortalaması alınarak tek bir sayıya indirilir (ağırlık merkezi yöntemi). Bu sayılar kendi toplamına bölünerek toplamı bir olan kriter ağırlıklarına dönüştürülür.

Adımların formülleri DecisionMind'daki Bulanık Delphi yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Ağırlık, uzmanların üçgen aralıklarının birleştirilip tek sayıya indirilmiş hâlidir; bu tek sayı, altında yatan belirsizliği artık göstermez. İki kriterin ağırlığı yakınsa (0,365 ile 0,365 gibi tam eşit bile olsa) bu, uzmanların bu iki kriteri gerçekten eşit önemli gördüğü anlamına gelmez; grup üçgenlerinin genişliği farklı olabilir ve bu genişlik son ağırlıkta kaybolur. Ağırlığın yüksek olması "kesin önemli" değil "uzmanların bu turda ulaştığı merkez değer yüksek" demektir.

Bu nedenle:

"Bulanık Delphi bu kriterin önemini kesin olarak ölçtü"

yerine:

"Uzmanların üçgen aralıklarının merkezi bu kritere en yüksek ağırlığı vermiştir; aralıkların genişliği (uzlaşının sıkılığı) ayrıca raporlanmalıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

Bulanık Delphi, temelde bulanık (üçgen) veriyle çalışır ama uzman kesin bir sayı vermek isterse bunu da kabul eder; bu durumda üçgen tek noktaya küçülür. DecisionMind'da Delphi ailesinde Bulanık Delphi, klasik Delphi'nin bulanık üyesidir; bu iki üyeli aile içinde Bulanık Delphi'nin kendisinin başka bir uzantısı yoktur. Elinizde şunlar olmalı: en az iki uzman, en az iki kriter, her uzmanın her kriter için verdiği üçgen (ya da kesin) değerlendirme ve bir uzlaşı eşiği. Yöntem ağırlık üretir, dışarıdan ağırlık istemez. Kriter sayısında üç ile on iki arası, uzman sayısında istatistiksel özetin anlamlı olması için en az beş kişi tipiktir.

Uzmanlar bir kritere tek bir sayı vermekte zorlanıyorsa, "yaklaşık şu civarda ama emin değilim" diyorsa ve bu belirsizliği yok saymak yerine hesaba katmak isteniyorsa Bulanık Delphi uygun bir seçimdir. Uzmanlar zaten net, tek sayılı puanlar veriyorsa ve aralarındaki tek fark grup uzlaşısıysa klasik Delphi yeterlidir; bulanık aralık eklemek gereksiz karmaşıklık katar. Uzmanlar tek turda ikili karşılaştırma yapabiliyorsa AHP, BWM ya da LBWA gibi tek turlu yöntemler daha hızlı sonuç verir.

Uzman belirsizliği aralıkla ifade ediyor, tur tur uzlaşı aranıyor → Bulanık Delphi

Uzman kesin puan veriyor, yalnız grup uzlaşısı önemli → Klasik Delphi

Tur tur geri bildirime zaman yok, ikili karşılaştırma yeterli → AHP, BWM, LBWA

Asıl ihtiyaç grup uzlaşısı değil, verinin kendi değişkenliği → Entropy, CRITIC

Bulanık Delphi'nin en önemli üstünlüğü, uzman görüşündeki iki farklı belirsizlik kaynağını (uzmanlar arası görüş ayrılığı ve uzmanın kendi içindeki kararsızlığı) ayrı ayrı görünür kılmasıdır. Klasik Delphi yalnız birincisini ölçer; Bulanık Delphi ikisini birlikte taşır ve ancak son adımda tek sayıya indirir. Uzman "tam olarak bilmiyorum ama şu aralıkta" demek istediğinde bunu zorla tek bir sayıya sıkıştırmaz, bu da özellikle yeni ya da az bilinen konularda daha dürüst bir girdi toplama imkânı verir.

Yöntemin en tartışmalı noktası durulaştırma adımıdır. Bulanık aralık toplanıp en sonunda tek sayıya indirildiğinde, aralığın taşıdığı bilginin bir kısmı raporda kaybolur; bazı araştırmacılar bunu yöntemin "bulanıklığı baştan yaratıp sonunda atması" olarak eleştirir (Saffie, Shukor ve Rasmani, 2016). İkincisi, uzlaşı eşiğinin seçimi özneldir ve analiz başlamadan sabitlenmezse sonuca göre ayarlanma riski taşır. Üçüncüsü, uzmanlar arası birleştirmede en küçük ve en büyük uçların alınması, tek bir aşırı uçtaki uzmanın grup aralığını gereğinden fazla genişletmesine yol açabilir. Dördüncüsü, klasik Delphi gibi bu yöntem de zaman ve katılımcı yorgunluğu maliyeti taşır; birden fazla tur gerektiğinde süreç haftalar sürebilir.

En sık hata, uzmanlardan üçgen aralık toplamak yerine tek sayı toplayıp sonradan "bu bulanık Delphi'dir" demektir; belirsizlik gerçekten aralıkla ifade edilmemişse yöntemin asıl katkısı devreye girmez. İkinci hata, uzlaşı eşiğini analiz sonrasında, sonuçlara bakarak belirlemektir. Üçüncü hata, durulaştırılmış ağırlığı raporlarken altındaki üçgenin genişliğini (uzlaşının ne kadar sıkı olduğunu) hiç belirtmemektir; iki kritere aynı ağırlık çıksa bile biri geniş biri dar bir uzlaşıdan gelebilir. Dördüncü hata, tek bir uzmanın uç değerini birleştirme adımında olduğu gibi bırakıp grup aralığının bu tek görüşten ne kadar etkilendiğini sorgulamamaktır.

Temel ilke şudur:

Bulanık Delphi'nin ağırlığı, uzmanların üçgen aralıklarının merkezi bir özetidir; bu özetin arkasındaki aralık ne kadar genişse, ağırlık o kadar kırılgandır ve rapor bunu göstermelidir.