ISM (Yorumlayıcı Yapısal Modelleme)

ISM, elinizde birbirini etkileyen çok sayıda faktör (engel, kriter, neden) olduğunda ve bunların hangisinin diğerini tetiklediğini görmek istediğinizde kullanılan bir yapısal analiz yöntemidir. TOPSIS ya da AHP gibi "hangisi en iyi" ya da "hangisi en önemli" sorusuna cevap vermez; "hangi faktör hangisinin altında, hangisi kimin üstünde" sorusuna cevap verir. Çıktısı bir sıralama ya da puan değil, faktörleri düzeylere ayıran bir hiyerarşi şemasıdır: en altta duran düzey diğer her şeyi tetikleyen kök nedenleri, en üstteki düzey ise bu nedenlerin sonucu olan görünür etkileri gösterir. Warfield tarafından 1973'te önerilmiştir; sistem mühendisliğinden yönetim bilimine, tedarik zinciri engel analizinden sürdürülebilirlik çalışmalarına kadar geniş bir uygulama alanı bulmuştur.

ISM'in arkasındaki fikir, karmaşık bir sorunu "hangi faktör hangisini doğuruyor" sorusuna indirgeyerek çözmektir. Bir grup uzmandan her faktör çifti için "bu, şunu etkiler mi" sorusunun cevabı toplanır. Bu ikili cevaplardan yola çıkarak yöntem, dolaylı etkileri de (A, B'yi etkiliyorsa ve B, C'yi etkiliyorsa A da C'yi etkiler) hesaba katar ve faktörleri düzeylere ayırır. En üst düzeydeki faktörler, kendisinden sonra gelen hiçbir faktörü etkilemeyen, yalnızca etkilenen faktörlerdir; en alt düzeydekiler ise hiçbir faktörden etkilenmeyen, yalnızca etkileyen köklerdir.

Bu fikrin felsefi sonucu tutarlılıktır. ISM bir "en iyi" aramaz, bir sistemin iç mantığını görünür kılar. Uzmanların kafasındaki dağınık ilişki bilgisini tek tek ikili sorulara böler, sonra bu ikili cevapları birleştirip bütünsel bir resim çıkarır. Yöntem doğru ya da yanlış bir hiyerarşi üretmez; uzmanların verdiği ikili cevapların mantıksal sonucunu üretir. Girdi (ikili ilişki cevapları) değişirse çıktı (hiyerarşi) da değişir.

Yöntem beş adımda ilerler.

Birinci adım, ikili ilişki matrisini kurma. Her faktör çifti için "bu faktör şunu etkiler mi" sorusu uzmanlara sorulur ve cevaplar bir tablo hâlinde birleştirilir; tablo yalnız "evet" ya da "hayır" (1 ya da 0) değerlerinden oluşur.

İkinci adım, dolaylı etkileri hesaba katma. Doğrudan ilişkiler tabloya işlendikten sonra, A'nın B'yi, B'nin C'yi etkilediği durumlarda A'nın C'yi de dolaylı olarak etkilediği bu tabloya eklenir. Bu işlem, hiçbir yeni dolaylı bağlantı kalmayana kadar tekrarlanır ve "erişilebilirlik matrisi" adı verilen kararlı bir tablo elde edilir.

Üçüncü adım, erişilebilirlik ve öncül kümelerini bulma. Her faktör için, o faktörün (doğrudan ya da dolaylı olarak) etkilediği faktörlerin kümesi ile o faktörü etkileyen faktörlerin kümesi ayrı ayrı çıkarılır.

Dördüncü adım, düzeylere ayırma. Bir faktörün etkilediği küme ile etkilendiği küme kesiştiğinde, bu kesişim etkilediği kümenin tamamına eşitse, o faktör en üst düzeye yerleştirilir. Bu faktörler tablodan çıkarılıp işlem geri kalanlar için tekrarlanır; her turda bir düzey daha belirlenir.

Beşinci adım, hiyerarşi şemasını çizme. Düzeyler belirlendikten sonra, hangi faktörün hangisini doğrudan etkilediği bir şema üzerinde gösterilir; aynı düzeydeki faktörler birbirine göre sıralanmaz, yalnız farklı düzeyler arasındaki yön gösterilir.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Çıktı bir puan değil, faktörleri düzeylere ayıran bir hiyerarşi ve bu düzeyler arasındaki ok yönleridir. En üst düzeydeki faktörler, sistemde en kolay gözlenen ama üzerinde doğrudan çalışmanın en az etkili olduğu sonuçlardır; en alt düzeydeki faktörler ise gözle görülmesi daha zor ama üzerinde çalışıldığında zincirleme etki yaratan köklerdir. Aynı düzeyde yer alan iki faktör "eşit önemde" demek değildir; yalnızca birbirini doğrudan ya da dolaylı olarak etkilemedikleri, bağımsız oldukları anlamına gelir.

Bu nedenle:

"ISM en önemli faktörü buldu"

yerine:

"Bu uzman görüşleriyle şu faktörler kök nedendir, şunlar bunların sonucudur; müdahale kök nedenlerden başlamalıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

ISM kesin veriyle çalışır, ama bu veri sayısal bir ölçüm değil, ikili (evet/hayır) bir uzman yargısıdır. DecisionMind'da bu yöntemin bir uzantısı yoktur; temel yöntem tek başına çalışır. Elinizde şunlar olmalı: incelenecek faktörlerin tam listesi ve her faktör çifti için "birbirini etkiler mi" sorusuna uzman görüşüyle verilmiş bir cevap. Faktör sayısı arttıkça karşılaştırılması gereken çift sayısı hızla büyür; üç ile on iki faktör arası uygulamada yönetilebilir kalır, daha fazlası uzman yorgunluğuna ve tutarsız cevaplara yol açabilir. ISM ağırlık üretmez ya da istemez; ürettiği şey bir sıra ya da puan değil bir düzey yapısıdır.

Elinizde birbiriyle etkileşen çok sayıda faktör varsa ve amacınız bunları sıralamak ya da puanlamak değil, hangisinin hangisini tetiklediğini görmekse ISM uygundur. Genellikle bir sorunun (engel, risk, başarısızlık nedeni) kök nedenlerini ortaya çıkarmak için kullanılır. Amacınız seçenekleri sıralamak ya da bir kaynağı paylaştırmaksa ISM yanlış araçtır; o zaman TOPSIS, VIKOR gibi sıralama yöntemlerine ya da HF-TRADEOFF-PORT gibi portföy yöntemlerine bakılmalıdır. Faktörler arasında gerçek bir etkileşim yoksa, yani her faktör bağımsızsa, ISM boş bir tablo üretir ve gereksiz kalır.

Faktörler arası etkileşim, hiyerarşi/kök neden arayışı → ISM

Seçenekleri sıralama, en iyiyi bulma → TOPSIS, VIKOR gibi sıralama yöntemleri

Kaynağı seçenekler arasında dağıtma → HF-TRADEOFF-PORT gibi portföy yöntemleri

Kriterlere ağırlık verme → AHP, ANP gibi öznel ağırlık yöntemleri

ISM'in en önemli üstünlüğü karmaşık bir ilişkiler ağını, tek tek anlaşılması kolay ikili sorulara indirgeyip sonunda görsel bir hiyerarşi olarak sunmasıdır. Uzman kurulunun kafasındaki dağınık nedensellik sezgisini sistematik bir tabloya döker; bu tablo tartışılabilir ve gözden geçirilebilir. Dolaylı etkileri (zincirleme nedenleri) el yordamıyla değil, matematiksel olarak tutarlı biçimde hesaba katar. Hangi faktöre müdahale edilirse zincirleme olarak en çok faktörün etkileneceğini gösterdiği için, kaynak kısıtlı durumlarda "önce nereye odaklanmalı" sorusuna yol gösterir.

ISM'in temel sınırlılığı, ilişkileri yalnızca ikili (var/yok) olarak ele almasıdır; bir ilişkinin ne kadar güçlü olduğunu ayırt etmez (Sushil, 2012). İkinci sınırlılık, girdinin tamamen uzman yargısına dayanmasıdır; farklı bir uzman kurulu farklı bir ikili tabloya, dolayısıyla farklı bir hiyerarşiye ulaşabilir. Üçüncüsü, aynı düzeydeki faktörler arasında herhangi bir öncelik ayrımı yapmaz; bu faktörlerden hangisine önce odaklanılacağı yöntemin dışında kalır. Dördüncüsü, faktör sayısı arttıkça karşılaştırılacak çift sayısı hızla büyür ve uzmanların tutarlı cevap vermesi zorlaşır (Watson, 1978; Attri, 2017).

En yaygın hata, aynı düzeydeki faktörleri kendi aralarında sıralamaya çalışmaktır; ISM bu bilgiyi vermez, düzey içindeki faktörler yalnızca birbirinden bağımsızdır. İkinci hata, ikili ilişki sorularını tek bir uzmana sorup sonucu tüm kurulun görüşü gibi sunmaktır; farklı uzmanların cevapları uzlaştırılmadan birleştirilmelidir. Üçüncü hata, en üst düzeydeki faktörleri (sonuçları) müdahale noktası olarak seçmektir; zincirleme etki için en alt düzeydeki kök nedenlere odaklanmak gerekir. Dördüncü hata, ikili ilişki matrisini kurarken dolaylı etkileri de doğrudan etkiymiş gibi işaretlemektir; dolaylı etkiler yöntemin kendisi tarafından hesaplanır, girdiye elle eklenmemelidir. Temel ilke şudur:

ISM'in ürettiği hiyerarşi, uzman kurulunun verdiği ikili cevapların mantıksal sonucudur; cevaplar değişirse hiyerarşi de değişir ve bu, sonucu geçersiz kılmaz, girdiye bağlı olduğunu gösterir.