ORESTE (Organisation, Rangement Et Synthèse de données rElaTionnEllEs)

ORESTE, elinizde kesin ölçüm yerine sıralama bilgisi olduğunda kullanılan bir sıralama yöntemidir. Karar vericiden ne kriterler için tam sayısal ağırlık ne de alternatifler için kesin ölçüm ister; yalnızca "hangisi hangisinden önde" bilgisini kullanır. Çıktısı, alternatiflerin küçükten büyüğe bir sıra puanıdır; puan ne kadar düşükse alternatif o kadar öndedir. Roubens tarafından 1982'de önerilmiş, günümüzde kullanılan hesaplama prosedürü Pastijn ve Leysen tarafından 1989'da netleştirilmiştir.

ORESTE'nin arkasındaki fikir şudur: insanlardan kesin sayı istemek çoğu zaman yapay bir kesinlik yaratır. Bir uzman "bu tedarikçi şu tedarikçiden daha güvenilir" diyebilir, ama "tam olarak yüzde on iki daha güvenilir" demek zorunda kalınca sayıyı uydurur. ORESTE bu gerçeği kabul eder ve iki tür sıra bilgisini birleştirir: her kriterde alternatiflerin sırası ve kriterlerin kendi aralarındaki önem sırası. İkisini de aynı mantıkla, ortalama sıra hesaplayarak (Besson yöntemi) tek bir sıraya indirger.

Bu yaklaşımın felsefi sonucu tam ordinaldir. ORESTE sayısal büyüklüğe değil sıraya bakar; bir kriterde birinci olmakla ikinci olmak arasındaki fark, gerçek ölçümde ister küçük ister büyük olsun, yöntem için aynı "bir sıra" farkıdır. Bu, TOPSIS gibi kesin sayı kullanan yöntemlere göre daha az bilgi taşır ama daha az varsayım gerektirir; elinizdeki bilginin gerçek hassasiyetinden fazlasını iddia etmez.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, kriter başına sıralama. Her kriter için alternatifler kendi aralarında sıraya dizilir: "azı iyi" bir kriterde en küçük değer birinci sırayı alır, "çoğu iyi" bir kriterde en büyük değer birinci sırayı alır.

İkinci adım, birleşik konum. ORESTE her alternatifin her kriterdeki sırasını, o kriterin önem sırasıyla birleştirir. Bu birleşik konum, alternatifin kriterdeki sırası ile kriterin önem sırasının ortalamasıdır. Böylece hem "bu alternatif bu kriterde ne kadar önde" hem "bu kriter genel olarak ne kadar önemli" bilgisi tek bir sayıda buluşur.

Üçüncü adım, küresel sıra. Tüm alternatif-kriter çiftlerinin birleşik konumları bir araya toplanır ve yeniden sıraya dizilir; bu sırada eşit değerler ortalama sıra alır (Besson yöntemi). Her alternatifin her kriterdeki birleşik konumu, artık bu küresel sıradaki bir değere karşılık gelir.

Dördüncü adım, toplam puan ve sıralama. Her alternatifin kriterler boyunca aldığı küresel sıra değerleri toplanır. Bu toplam ne kadar düşükse alternatif o kadar öndedir; ORESTE alternatifleri bu toplama göre küçükten büyüğe sıralar.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Toplam puan bir sıra toplamıdır, bir mesafe ya da yüzde değildir. İki alternatif arasındaki puan farkı, aradaki gerçek performans farkının büyüklüğünü söylemez; yalnızca kaç sıra basamağı ayrıldıklarını söyler. Puanı 20 olan bir alternatif, puanı 10 olan alternatiften "iki kat kötü" değildir; yalnızca küresel sırada daha gerideki konumlara düşmüştür.

Yöntemde bir de δ eşiği vardır. Bu eşik, iki alternatif arasındaki farkın anlamlı bir üstünlük mü yoksa yöntemin ayırt edemeyeceği kadar küçük bir fark mı sayılacağını belirler. δ küçük seçilirse çok sayıda çift "kıyaslanamaz" çıkar; büyük seçilirse neredeyse her şey birbirine eşit sayılır. Bu yüzden toplam puandaki sıralama, δ'nın seçimiyle birlikte okunmalıdır.

Bu nedenle:

"ORESTE A2'nin en iyi olduğunu kanıtladı"

yerine:

"Bu sıralama bilgisiyle A2 küresel sırada en öndedir; ancak ORESTE mesafe değil sıra kullandığı için bu üstünlüğün büyüklüğü hakkında bir şey söylemez"

biçiminde yazmak doğrudur.

ORESTE kesin (crisp) veriyle çalışır ama diğer kesin yöntemlerden farklı olarak veriyi doğrudan değil, sıraya çevrilmiş hâliyle kullanır. DecisionMind'da bu temel yöntemin herhangi bir uzantısı yoktur.

Elinizde şunlar olmalı: her kriter için alternatiflerin performans sırası (ya da sıraya çevrilebilecek ölçüm) ve her kriter için "çoğu mu iyi azı mı iyi" bilgisi. Ayrıca kriterlerin kendi aralarındaki önem sırası gerekir; bu, kesin ağırlık değil "birinci en önemli, ikinci ondan az önemli" biçiminde bir sıradır. Son olarak bir δ eşiği belirlenir. ORESTE ağırlık üretmez, sıra ister; toplamı 1 olan ondalık ağırlıklar buraya girilmez. En az iki alternatif ve iki kriter gerekir; üç ile on iki kriter arası rahat çalışır.

Kriterlerinizi ve alternatiflerinizi kesin sayıyla değil ancak sırayla güvenle ifade edebiliyorsanız, ya da elinizdeki sayısal veri hassas değilse ORESTE uygun bir seçimdir. Uzman panelleri, oylamaya dayalı değerlendirmeler ve "kesin ölçüm yok ama kim kimden önde biliniyor" durumları tipik alanlarıdır.

Kullanılmaması gereken durum, elinizde güvenilir kesin sayısal veri olduğu ve bu veriyi tam kullanmak istediğiniz durumdur. ORESTE sayıları sıraya indirger; iki alternatif arasında küçük ama gerçek bir sayısal fark varsa bu fark sıralamaya "bir basamak" olarak yansır, büyüklüğü kaybolur. Kesin veriniz varsa TOPSIS veya SAW gibi kardinal yöntemler bilgiyi daha tam kullanır.

Yalnızca sıralama güvenilir, kesin ölçüm belirsiz → ORESTE

Kesin ve güvenilir sayısal veri, bilginin tamamı kullanılsın → TOPSIS, SAW, VIKOR

Kriterlerin önemi de yalnızca sırayla biliniyor, sayısal ağırlık yok → ORESTE

Ağırlıklar sayısal ve netse → AHP, BWM, SWARA gibi ağırlıklandırma yöntemleri

ORESTE'nin en büyük üstünlüğü veri talebinin gerçekçiliğidir. Karar vericiden olmayan bir kesinlik istemez; sıralama insan yargısının doğal biçimidir ve çoğu uzman rakam vermekten çok sıralama yapmakta rahattır. Ölçek ve birim sorunu da yoktur, çünkü normalizasyon gerekmez: sıralar zaten birimsizdir. Kriterlerin önemini de sayısal ağırlık yerine sırayla aldığından, ağırlık belirleme sürecindeki keyfilik büyük ölçüde azalır.

Sınırlılıkları veri talebinin azlığından doğar. Ordinal indirgeme bilgi kaybettirir: gerçek ölçümde küçük bir fark ile büyük bir fark, sıralamada aynı "bir basamak" olarak görünebilir (Bourguignon ve Massart, 1994). δ eşiğinin seçimi büyük ölçüde karar vericiye bırakılmıştır ve bu seçim sonucu değiştirebilir; küçük bir δ çok sayıda kıyaslanamaz çift üretirken büyük bir δ neredeyse her alternatifi eşitler. Küresel sıralamada eşit değerler ortalama sıra alır; buna Besson yöntemi denir. Veri setine yeni bir alternatif eklendiğinde tüm sıralar yeniden hesaplanmalıdır; bu da diğer sıralama yöntemlerinde görülen sıra tersinmesi riskini taşır.

En yaygın hata, kriterlerin önem sırasını sayısal ağırlıkmış gibi ondalık biçimde girmektir. ORESTE "birinci, ikinci, üçüncü" gibi bir sıra ister; toplamı 1 olan ondalık ağırlıklar bu yöntemde anlamsızdır ve yanlış sonuç üretir.

İkinci hata, toplam puan farkını yüzde ya da oran gibi okumaktır. Puan bir mesafe değil sıra toplamıdır; "puanı düşük olan alternatif yüzde şu kadar daha iyidir" biçiminde bir yorum yapılamaz. Üçüncü hata, δ eşiğini hiç düşünmeden varsayılan bırakmaktır; oysa bu eşik iki alternatifin gerçekten ayırt edilebilir mi yoksa kıyaslanamaz mı sayılacağını belirler ve rapor bu seçimi açıklamalıdır.

Temel ilke şudur:

ORESTE'nin ürettiği sıra, yalnızca girdideki sıralama bilgisinin bir özetidir; sayısal büyüklük iddiası taşımaz ve δ eşiği açıklanmadan sunulan bir ORESTE sıralaması eksik bir rapordur.