PAMSSEM II (Tam Sıralama Varyantı)

PAMSSEM II, elinizde birden çok kriterle değerlendirilmiş bir karar tablosu olduğunda ("hangi tedarikçi", "hangi proje", "hangi bölge") seçenekleri baştan sona tek bir sıraya dizen bir üstünlük (outranking) yöntemidir. PAMSSEM I ile aynı uyum, uyumsuzluk ve akış hesaplarını paylaşır; tek farkı son adımdadır. PAMSSEM I bazı çiftleri karşılaştırılamaz bırakabilirken, PAMSSEM II bu belirsizliği kabul etmez ve net akışa göre baştan sona bir sıra verir. Bu yüzden DecisionMind, PAMSSEM II'de varsayılan kayıtsızlık ve tercih eşiklerini de PAMSSEM I'den daha sıkı tutar; amaç, tam sıraya karar verirken yerel karşılaştırmaların da daha ince derecelenmesidir.

PAMSSEM II'nin arkasındaki fikir, PAMSSEM I'in dürüstlüğünden bir adım geri çekilip kararlılığı önceliklendirmektir. Gerçek hayatta bir karar vericinin çoğu zaman "bu ikisi hakkında karar veremiyorum" cevabına tahammülü yoktur; bir proje seçilmeli, bir tedarikçiyle sözleşme imzalanmalıdır. PAMSSEM II bu ihtiyacı karşılar: aynı uyum ve akış hesabından geçirdiği seçenekleri, ne kadar yakın olurlarsa olsunlar, net akışlarına göre büyükten küçüğe dizer.

Bu tercihin bir bedeli vardır. PAMSSEM I'de karşılaştırılamaz kalan bir çift, aslında verideki gerçek bir gerilimi (biri bir yönde iyi, öbürü başka yönde iyi) yansıtır. PAMSSEM II bu gerilimi görmezden gelip tek bir sayıya (net akış) indirger ve bu sayı ne kadar küçük bir farkla ayrılırsa ayrılsın bir sıra üretir. Yöntem böylece kararlı ama bazen olduğundan daha kesin görünen bir sonuç verir.

Yöntem PAMSSEM I ile aynı yedi adımı izler; farkı yalnız son adımdadır.

Birinci adım, ikili yerel karşılaştırma. Her kriter için iki seçenek arasındaki fark hesaplanır, kriterin yönüne göre işaretlenir. DecisionMind, PAMSSEM II'de bu adımda varsayılan olarak sıfırdan farklı bir kayıtsızlık ve birden düşük bir tercih eşiği kullanır; bu, PAMSSEM I'in varsayılan uç eşiklerinden (tamamen keskin geçiş) daha kademeli bir geçiş sağlar.

İkinci adım, uyum (concordance). Yerel karşılaştırmalar kriter ağırlıklarıyla ağırlıklı toplanır.

Üçüncü adım, uyumsuzluk (discordance). Her kriter için kaybedilen farkın, o kriterin tablodaki genişliğine oranı hesaplanır.

Dördüncü adım, kapsamlı üstünlük derecesi. Veto eşiği belirtilmişse ve bir kriterdeki ters fark bu eşiği aşıyorsa üstünlük sıfırlanır; belirtilmemişse kapsamlı üstünlük derecesi doğrudan uyum derecesine eşit kalır.

Beşinci adım, giden ve gelen akış. Her seçeneğin ortalama üstünlüğü ve ortalama geri kalmışlığı hesaplanır.

Altıncı adım, net akış. Giden akıştan gelen akış çıkarılır.

Yedinci adım, tam sıralama. PAMSSEM I'in aksine bu adımda hiçbir karşılaştırma askıda bırakılmaz; seçenekler doğrudan net akışlarına göre büyükten küçüğe sıralanır.

Adımların formülleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Net akış, bir seçeneğin diğerlerine göre ortalama olarak ne kadar öne çıktığını gösterir; bir yüzde ya da kesinlik derecesi değildir. PAMSSEM II'nin ürettiği sıralama her zaman tamdır, ama bu tamlık iki seçenek arasındaki farkın küçük olduğu durumlarda da aynı kesinlikte görünür. İki seçeneğin net akışı 0,01 farkla ayrılıyorsa, sıralama tablosunda bu fark 0,30 farkla ayrılan bir çiftle aynı biçimde "birinci, ikinci" diye görünür.

Bu nedenle:

"PAMSSEM II en iyi seçeneği kesin olarak buldu"

yerine:

"Bu ağırlıklar ve eşiklerle net akışa göre en üstteki seçenek şudur; aradaki farkın küçüklüğü ayrıca raporlanmalıdır, çünkü tam sıralama bu farkı gizler"

biçiminde yazmak doğrudur.

PAMSSEM II kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. DecisionMind'da bu yöntemin ayrı bir veri türü uzantısı bulunmaz; temel biçimiyle tek başına yer alır.

Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı; her kriter için yön bilgisi; toplamı 1 olan kriter ağırlıkları; kayıtsızlık ve tercih eşikleri (belirtilmezse DecisionMind PAMSSEM II'ye özgü varsayılan değerleri kullanır). Veto eşiği isteğe bağlıdır; belirtilmezse hiçbir kriter veto uygulayamaz. PAMSSEM II ağırlık üretmez, dışarıdan alır.

Kriterleriniz sayısalsa, sınırlı bir telafiye izin veriyorsanız ve karar vericinin mutlaka tam bir sıraya (birinci, ikinci, üçüncü) ihtiyacı varsa PAMSSEM II uygun bir seçimdir.

Kullanılmaması gereken durumlar şunlardır: iki seçenek arasındaki gerçek belirsizliğin raporda görünür kalmasını istiyorsanız (bu durumda PAMSSEM I daha dürüsttür), veto eşiğini gerekçelendiremiyorsanız ya da tam telafi kabul edilebiliyorsa daha basit bir yöntem yeterlidir.

Tam sıralama şart, sınırlı telafi ve veto isteğe bağlı → PAMSSEM II

Belirsizliğin açıkça görünmesi isteniyor → PAMSSEM I

Tam telafi kabul edilebiliyor, veto gerekmiyor → TOPSIS, SAW

Eşik yerine ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

PAMSSEM II'nin en önemli üstünlüğü kararlılığıdır: PAMSSEM I'in bazı çiftlerde bıraktığı belirsizliği çözer ve her zaman kullanılabilir bir tam sıra üretir. Uyum, uyumsuzluk ve veto mekanizmasını PROMETHEE tarzı net akış hesabıyla birleştirmesi, yalnız tek bir mantığa dayanan yöntemlerden daha zengin bir ara hesap sunar. Karar vericinin bir sonraki adıma (örneğin sözleşme imzalamaya) geçmesi için gereken netliği sağlar.

Sınırlılıkları PAMSSEM I ile aynı kökten gelir, ama kararlılık tercihi yeni bir risk ekler. Birincisi, sonuç kayıtsızlık, tercih ve veto eşiklerine doğrudan bağlıdır. İkincisi, veto eşiği belirtilmezse yöntem sessizce devre dışı kalır. Üçüncüsü ve PAMSSEM II'ye özgü olanı, net akışlar birbirine çok yakın olsa bile yöntem bunu bir tam sıraya çevirir; bu, PAMSSEM I'in görünür bıraktığı "karışık sinyal" durumunu gizler ve sonucu olduğundan daha kesin gösterebilir. Dördüncüsü, outranking yöntemlerinin ortak sınırlılığı burada da geçerlidir: seçenek kümesi değiştiğinde sıralama etkilenebilir (Roy, 1991).

En yaygın hata, tam sıralamayı "aradaki fark ne olursa olsun eşit derecede güvenilir" diye okumaktır; net akışların birbirine yakınlığı ayrıca raporlanmalıdır.

İkinci hata, veto eşiğini hiç belirtmeden yöntemin kötü seçenekleri otomatik eleyeceğini varsaymaktır. Üçüncü hata, PAMSSEM I ile PAMSSEM II'yi aynı yöntemmiş gibi karıştırıp ikisinin farklı varsayılan eşikler kullandığını unutmaktır; aynı veri iki yöntemde farklı yerel karşılaştırma sonuçları üretebilir. Dördüncü hata, ağırlık dağılımındaki küçük bir değişikliğin tam sırayı baştan aşağı değiştirebileceğini görmeden tek bir ağırlık senaryosuyla sonucu kesinmiş gibi sunmaktır.

Temel ilke şudur:

PAMSSEM II sonucu her zaman tam bir sıradır, ama bu tamlık verideki belirsizliği ortadan kaldırmaz, yalnız görünmez kılar; net akışlar arasındaki fark küçükse rapor bunu açıkça söylemelidir.