PROSA-C (Kriter Düzeyinde Sürdürülebilirlik Tercihi Sıralaması)

PROSA-C, elinizde sayısal bir karar tablosu olduğunda seçenekleri sıralayan bir yöntemdir. Çıktısı her seçenek için bir puan ve bu puana göre azalan bir sıradır. Ziemba tarafından 2019'da, sürdürülebilirlik değerlendirmelerinde yaygın MCDA yöntemlerinin bir kriterdeki üstünlüğün başka kriterlerdeki zayıflığı kolayca örtmesine izin vermesine bir çözüm olarak önerilmiştir. Adı "criteria level" (kriter düzeyi) kısaltmasından gelir; aynı makalede tanıtılan grup düzeyindeki kardeşi PROSA-G'den farkı, dengesizliği tek tek kriterler üzerinden ölçmesidir.

PROSA-C'nin çıkış noktası PROMETHEE II'dir: her seçenek, ikili karşılaştırmalarla kurulan bir net üstünlük puanı alır ve bu puanlar ağırlıklı toplanır. Ziemba'nın itirazı şudur: bu toplama, "zayıf sürdürülebilirlik" anlayışını taşır, yani bir kriterdeki iyi durumun başka bir kriterdeki kötü durumu tazmin edebileceğini varsayar. Oysa güçlü sürdürülebilirlik anlayışında kriterler birbirinin yerini tam olarak tutamaz; çevresel bir zarar, ekonomik bir kazançla tam olarak kapatılamaz.

PROSA-C bu farkı somutlaştırmak için her seçeneğin net puanını, kendi kriter bazındaki akışlarından ne kadar saptığını ölçen bir dengesizlik terimiyle cezalandırır. Bir seçenek toplam puanını tek bir kriterde parlayarak elde etmişse bu sapma büyük olur ve puanından düşülür; puanını kriterler arasında dengeli dağıtmışsa sapma küçük kalır. Felsefi sonuç şudur: PROSA-C kısmen telafi edicidir. PROMETHEE II'nin tam telafisini miras alır ama bu telafiyi, "kriterler arasında ne kadar dengesizsin" sorusuna göre kısar. Sürdürülebilirlik katsayısı ne kadar büyük seçilirse, ceza o kadar ağır olur ve yöntem o kadar az telafi edici hale gelir.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, her kriter için ayrı ayrı üstünlük akışı. Her kriterde, bir seçeneğin diğer tüm seçeneklerle ikili karşılaştırması yapılır; seçeneğin bu kriterdeki tercih fonksiyonuna göre kazandığı ve kaybettiği karşılaştırmaların farkı, seçenek sayısı eksi bire bölünerek o kriterdeki akış puanı elde edilir. Maliyet kriterlerinde bu farkın işareti çevrilir. Tercih fonksiyonu kriterden kritere değişebilir; en yalın biçimi (klasik üstünlük, "usual") yalnız hangi seçeneğin değerinin büyük olduğuna bakar.

İkinci adım, PROMETHEE II net akışı. Kriter bazındaki akışlar, kriter ağırlıklarıyla çarpılıp toplanır. Bu, PROSA-C'nin başlangıç noktası olan telafi edici puandır.

Üçüncü adım, dengesizlik ölçüsü. Her kriterdeki akışın, seçeneğin kendi net akışından ne kadar farklı olduğuna bakılır; bu fark mutlak değerce alınır, kriterin ağırlığıyla ve o kriter için belirlenen sürdürülebilirlik katsayısıyla çarpılır, sonra tüm kriterler üzerinden toplanır. Sürdürülebilirlik katsayısı, o kriterdeki dengesizliğin ne kadar ağır cezalandırılacağını belirler; Ziemba'nın önerdiği aralık 0 ile 0,5 arasındadır.

Dördüncü adım, ceza ve sıralama. Dengesizlik ölçüsü, net akıştan çıkarılır. Toplam puanını tek bir kriterden alan bir seçenek, aynı puanı dengeli dağıtan bir seçenekten daha fazla kaybeder.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

PROSA-C puanı, bir seçeneğin diğer seçeneklere göre hem ne kadar üstün hem de bu üstünlüğü kriterler arasında ne kadar dengeli sağladığını gösterir. Puan negatif de olabilir; PROMETHEE II net akışı gibi PROSA-C puanı da mutlak bir "iyilik" ölçüsü değil, bu seçenek kümesi içindeki göreli bir konumdur. Sıfırın üstü ortalamanın üstünde, altı ortalamanın altında demektir; başka bir analizin puanıyla karşılaştırılamaz.

İki seçenek arasındaki küçük puan farkı, hangisinin dengesizlik cezasını daha az aldığına dayanıyor olabilir; bu, ağırlıklara ve sürdürülebilirlik katsayılarına duyarlı bir farktır.

Bu nedenle:

"PROSA-C en sürdürülebilir seçeneği buldu"

yerine:

"Bu ağırlıklar ve bu sürdürülebilirlik katsayılarıyla en dengeli üstünlüğü sağlayan seçenek şudur; sıra, katsayıların büyüklüğüne duyarlıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

PROSA-C kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler; her kriter için yön bilgisi; toplamı 1 olan kriter ağırlıkları; her kriter için bir tercih fonksiyonu türü (en yalını "usual"dır, eşik gerektirmez); ve her kriter için 0 ile 0,5 arasında bir sürdürülebilirlik katsayısı. Bu katsayı isteğe bağlı bir ayrıntı değildir; DecisionMind katsayı verilmeden yöntemi çalıştırmaz. PROSA-C ağırlık üretmez, dışarıdan ister. DecisionMind'da bu yöntemin şu an uzantısı yoktur; temel kesin biçimiyle çalışır.

Kriterleriniz sayıyla ölçülebiliyorsa ve karar güçlü sürdürülebilirlik anlayışını yansıtmalıysa, yani bir kriterdeki iyi durumun başka bir kriterdeki kötü durumu tam olarak kapatmasını istemiyorsanız PROSA-C uygun bir seçimdir. Tipik olarak çevresel, sosyal ve ekonomik boyutların birlikte değerlendirildiği sürdürülebilirlik kararlarında kullanılır.

Kullanılmaması gereken durum, sürdürülebilirlik katsayısının nasıl belirleneceğine dair gerekçe yoksa ortaya çıkar. Katsayı hem kriter ağırlığından hem de "bu kriter ne kadar telafi edilemez" yargısından beslenir; ikisi aynı sezgiyle, gerekçesiz belirlenirse yöntem, adının vaat ettiği "kriter düzeyinde sürdürülebilirlik" ayrımını taşımaz ve dairesel bir gerekçelendirmeye döner. Karar tamamen telafi edici bir mantıkla ilerleyecekse PROMETHEE II'nin kendisi yeterlidir; PROSA-C'nin ek karmaşıklığına gerek yoktur.

Sürdürülebilirlik kararı, kriterler arası tam telafi istenmiyor → PROSA-C

Tam telafi kabul ediliyor, sürdürülebilirlik vurgusu yok → PROMETHEE II

Bir kriterde taviz yok, eşik altı elenmeli → Önce eleme, sonra sıralama

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

PROSA-C'nin en önemli üstünlüğü, "güçlü sürdürülebilirlik" gibi felsefi bir kavramı ölçülebilir bir cezaya çevirmesidir. PROMETHEE II'nin ikili karşılaştırma mantığını korurken, tek kriterde parlayan seçenekleri açıkça geri çeker. Sürdürülebilirlik katsayısı sıfıra ayarlandığında yöntem PROMETHEE II'ye eşdeğer hale gelir; bu, PROSA-C'yi eski yöntemin doğal bir uzantısı yapar ve iki yöntem arasındaki farkı doğrudan karşılaştırılabilir kılar.

PROSA-C'nin en tartışmalı noktası, sürdürülebilirlik katsayısının hem kriter ağırlığından bağımsız hem de onunla etkileşimli bir rol oynamasıdır; katsayı ve ağırlık aynı sezgiden türetilirse yöntem dairesel bir gerekçeye dayanır (Ziemba, 2019'un kendi çalışmasında bu ayrımın dikkatli yapılması gerektiği vurgulanır). Yöntem PROMETHEE II'nin tüm girdi yükünü (tercih fonksiyonu, gerekirse eşikler) miras alır ve buna bir katsayı seti daha ekler; bu, girdi hazırlığını AHP ya da TOPSIS'e göre ağırlaştırır. PROSA-C, temel PROSA yönteminin (Ziemba ve ark., 2017) bir genellemesi olarak nispeten yeni bir yöntemdir; bağımsız araştırmacılar tarafından farklı sürdürülebilirlik alanlarında (elektrikli araç seçimi gibi) sınanması hâlâ sürmektedir (Ziemba, 2020).

En yaygın hata, sürdürülebilirlik katsayısını "önem ağırlığı" ile karıştırıp aynı sayıyı iki kez kullanmaktır; ağırlık kriterin karara ne kadar girdiğini, katsayı ise o kriterdeki dengesizliğin ne kadar cezalandırılacağını belirler ve ikisi farklı sorulara cevap verir. İkinci hata, katsayıyı gerekçesiz 0,5'e (önerilen üst sınıra) çekip yöntemi neredeyse eleme mantığına dönüştürmektir; bu, PROSA-C'yi kısmen telafi edici olmaktan çıkarır ve rapor bunu açıkça söylemelidir. Üçüncü hata, tercih fonksiyonu ve eşik seçimini PROMETHEE II'de olduğu gibi gerekçesiz bırakmaktır; bu seçim PROSA-C'de de sonucu değiştirir. Dördüncü hata, negatif puanı "kötü" diye okumaktır; puan yalnız bu seçenek kümesi içindeki göreli konumu gösterir.

Temel ilke şudur:

PROSA-C sonucu, verdiğiniz ağırlıkların, tercih fonksiyonlarının ve sürdürülebilirlik katsayılarının tutarlı bir özetidir; katsayı seçimi tartışmalıysa dengesizlik cezası da tartışmalıdır ve rapor bunu göstermelidir.