REVISED-SIMOS (Gözden Geçirilmiş Simos Kart Yöntemi)

Elinizde birden çok kriter vardır ve bunların ağırlığını uzmandan almak istersiniz, ama doğrudan "bu kritere 0,35 ver" diye sormanın güvenilir olmadığını bilirsiniz. Simos 1990'da bunun için bir kart yöntemi önermiştir: her kriter bir kartla temsil edilir, uzman kartları en önemsizden en önemliye dizer, eşit önemdeki kriterleri yan yana koyabilir. Figueira ve Roy 2002'de bu yönteme bir düzeltme getirmiştir. Özgün yöntemde bazı girdilerde hesaplanan ağırlıklar istenen sırayla çelişebiliyordu; gözden geçirilmiş biçim bu sorunu bir formülle giderir ve en önemli kriterin en önemsize oranını (z) ayrıca sorarak ölçeği sabitler. Çıktı, toplamı 1 olan bir ağırlık vektörüdür. REVISED-SIMOS sıralama yapmaz, kriterlere ağırlık dağıtır.

REVISED-SIMOS'un arkasında basit bir gözlem vardır. İnsan zihni doğrudan "bu kriter yüzde otuz beş ağırlık taşısın" diye düşünmez, ama "şu kriter bundan biraz daha önemli, şu ise çok daha önemli" diye rahatça düşünebilir. Yöntem bu sezgiyi iki eylemle yakalar: sıralama, hangi kriterin daha önemli olduğunu gösterir; boşluk, aradaki farkın ne kadar büyük olduğunu gösterir. İki komşu kriter arasına konan boş kart sayısı arttıkça aralarındaki önem farkı da büyük kabul edilir.

Bu yaklaşımın bir sonucu vardır. Uzmandan yalnızca bir kez kesin bir sayısal oran istenir: en önemli kriterin en önemsize göre kaç kat önemli olduğu. Geri kalan her şey sıralama ve boşluk kararlarından matematiksel olarak türer. Bu, AHP'nin gerektirdiği ikili karşılaştırma yüküne göre çok daha hafif bir yargı bütünüdür ve fiziksel kart oturumlarında uzmana sezgisel gelir.

Yöntem üç adımda ilerler.

Birinci adım, kart sıralamasının ve boşlukların okunması. Uzman kriter kartlarını en önemsizden en önemliye dizer, eşit önemdeki kriterleri aynı sıraya koyabilir. İki komşu sıra arasına konan boş kart sayısı okunur ve her boşluğa 1 eklenir; böylece sıra aralığı bulunur. Ayrıca en önemli kriterin en önemsize oranı (z) sorulur. Bu üç bilgiden hiçbiri boş bırakılamaz; eksik bir sıralama, boşluk ya da oran hesaplamayı durdurur.

İkinci adım, birim adımın ve ham ağırlıkların hesaplanması. Yöntem, en uçtaki iki kriterin oranını (z) tüm sıra aralıklarının toplamına yayarak tek bir birim adım bulur. Bu birim adım, her sıraya kadar biriken aralıklarla çarpılıp 1'e eklenir ve o sıradaki kriterlerin ham ağırlığı elde edilir. Bu kurgu sayesinde en önemsiz kriterin ham ağırlığı her zaman 1, en önemli kriterin ham ağırlığı her zaman tam olarak z çıkar.

Üçüncü adım, normalizasyon. Ham ağırlıklar kendi toplamlarına bölünür ve toplamı 1 olan nihai ağırlık vektörü elde edilir. Aynı sırada birden fazla kriter varsa bu kriterler aynı ham ağırlığı, dolayısıyla aynı nihai ağırlığı paylaşır.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Ağırlık, bir kriterin uzmanın kart sıralamasındaki konumunu ve komşularına olan mesafesini yansıtır; toplamları her zaman 1'dir. En önemli kriterin ağırlığı en önemsizin ağırlığına bölündüğünde tam olarak z oranını verir. Bu bir tesadüf değildir, yöntemin tanımından gelen bir özelliktir. İki kriter arasındaki ağırlık farkı, aralarına konan boş kart sayısına doğrudan bağlıdır: boş kart artınca fark da büyür.

Ağırlığın büyüklüğü tek başına "gerçek önem"i göstermez, uzmanın sıralamasını ve boşluk kararlarını yansıtır. İki farklı uzman aynı kriterleri farklı sıralar ya da farklı sayıda boş kart kullanırsa aynı kriterlere farklı ağırlık çıkar. Bu yüzden rapor, ağırlıkların hangi sıralamaya ve hangi boşluk kararlarına dayandığını göstermelidir.

Bu nedenle:

"REVISED-SIMOS bu kriterin gerçek önemini ortaya koydu"

yerine:

"Bu ağırlıklar, uzmanın kart sıralamasını ve komşu kriterler arasına koyduğu boşlukları yansıtır; boşluk kararları değişirse ağırlıklar da değişir"

biçiminde yazmak doğrudur.

REVISED-SIMOS kesin (crisp) veriyle çalışır: kriter sıralaması, sıra aralıklarındaki boş kart sayıları ve tek bir uç oranı, hepsi tam sayı ya da basit bir kesirdir. DecisionMind'da bu yöntemin bir uzantısı bulunmaz; temel kart yöntemi tek başına kullanılır.

Elinizde şunlar olmalı: ağırlıklandırılacak kriterlerin listesi, uzmanın bu kriterleri en önemsizden en önemliye dizdiği bir sıralama, sıra aralıklarındaki boş kart sayıları ve en önemli kriterin en önemsize oranı (z, tipik olarak 1'den büyük bir sayı). Yöntem ağırlık üretir, dışarıdan ağırlık istemez; alternatif verisine ihtiyaç duymaz. En az iki kriter gerekir; üç ile on iki kriter arası rahat çalışır.

Kriterlerin sırasını uzman rahatça belirleyebiliyorsa, ama AHP'nin tam ikili karşılaştırma yükünü kaldırmak istemiyorsanız REVISED-SIMOS uygun bir seçimdir. Uzmanla yüz yüze yapılan atölye çalışmalarında özellikle kullanışlıdır; sıralama ve boşluk kararı sözle kolayca anlatılabilir.

Kullanılmaması gereken iki durum vardır. Uzman kriterleri güvenle sıralayamıyorsa ya da boşluk kararlarını tutarlı biçimde veremiyorsa yöntem kullanılmamalıdır, çünkü girdi belirsizse çıktı da güvenilmez olur. Kriterler arasında ayrıntılı ikili karşılaştırma isteniyorsa, yalnız sıra ve boşluktan fazlası gerekiyorsa AHP ya da BWM tercih edilmelidir.

Kart sıralaması rahat, ikili karşılaştırma yükü istenmiyor → REVISED-SIMOS

Yalnız sıra bilgisi yeterli, boşluk kararı gereksiz → ROC

Tam ikili karşılaştırma ve tutarlılık denetimi isteniyor → AHP, BWM

Kriterler tek tek zincirleme karşılaştırılsın → SWARA

Uzman yok, ağırlık veriden türesin → Entropy, CRITIC (nesnel)

REVISED-SIMOS'un en önemli üstünlüğü, uzmandan yalnız kolay yargılar istemesidir: sıralama, boşluk ve tek bir uç oranı. Fiziksel kart yöntemi atölye ortamında sezgisel gelir; soyut sayı sormak yerine somut bir dizilim üzerinden ilerler. Figueira ve Roy'un 2002 düzeltmesi, özgün Simos 1990 yönteminde görülen sıra tutarsızlığını giderir ve en uç kriterlerin oranını açıkça sorarak ölçeği sabitler (Shanian ve ark., 2008 bu düzeltmenin uygulamadaki değerini gösterir).

Sınırlılıkları da bu basitlikten doğar. Birincisi, boş kart sayısı doğrudan ağırlık farkını belirler; uzmanın kaç boş kart koyacağına dair net bir kural yoktur, bu karar öznel kalır. İkincisi, z oranı tek bir soruyla belirlenir ve bütün ağırlık ölçeği bu tek sayıya dayanır. Üçüncüsü, girdiler tek bir ağırlık vektörü değil, birbirine yakın birçok kabul edilebilir vektör üretebilir; Siskos ve Tsotsolas (2015) bu çeşitliliğin göz ardı edildiğinde sonuçların kırılgan kalabileceğini göstermiştir. Dördüncüsü, yöntem yalnız sıra ve göreli mesafe bilgisi taşır, iki kriter arasındaki "gerçek" oranı AHP'nin ikili karşılaştırmaları kadar ayrıntılı yakalamaz.

En yaygın hata, boş kart sayısını yanlış işlemektir. İki sıra arasına konan boş kartlar toplanmadan önce her boşluğa 1 eklenmelidir; bu adım atlanırsa birim adım yanlış hesaplanır.

İkinci hata, z oranını gerekçesiz ya da rastgele seçmektir; z tüm ölçeği belirlediği için bu seçim raporda açıklanmalıdır. Üçüncü hata, eşit önemdeki kriterleri zorla farklı sıralara koymaktır; bu, olmayan bir önem farkını ağırlıklara sızdırır. Dördüncü hata, ağırlığı kriterin mutlak önemi gibi sunup hangi sıralama ve boşluk kararlarına dayandığını raporlamamaktır.

Temel ilke şudur:

REVISED-SIMOS ağırlıkları, uzmanın kart sıralamasının, boşluk kararlarının ve tek bir uç oranın tutarlı bir dönüşümüdür; bu üç girdiden biri değişirse ağırlıklar da değişir ve rapor bunu göstermelidir.