RIM (Referans İdeal Yöntemi)

RIM, elinizde sayılarla doldurulmuş bir karar tablosu olduğunda seçenekleri tek bir sıraya dizen bir sıralama yöntemidir. Çıktısı her seçenek için 0 ile 1 arasında bir yakınlık puanı ve bu puana göre sıradır. RIM ağırlık üretmez, ağırlıkları dışarıdan alır. Yöntem, Cables, Lamata ve Verdegay tarafından 2016'da Information Sciences dergisinde önerilmiştir ve TOPSIS'in "en iyi her zaman en uçtadır" varsayımını gevşeten bir alternatif olarak literatüre girmiştir.

RIM'in arkasındaki fikir, her kriterde "ne kadar çoksa o kadar iyi" ya da "ne kadar azsa o kadar iyi" varsayımının her zaman doğru olmadığıdır. Bazı kriterlerde ideal olan bir uç değil bir bandır: bir cihazın çalışma sıcaklığı ne çok düşük ne çok yüksek olmalıdır, bir ürünün nem oranı belirli bir aralıkta kalmalıdır. RIM her kriter için bir referans ideal aralık tanımlar ve her seçeneğin bu aralığa göre konumunu, aralığın dışında kaldığı mesafeyle ölçer. Aralığın içindeki her değer eşit derecede idealdir; aralığın dışına çıkıldıkça puan düşer.

Bu yapı RIM'i TOPSIS'ten ayıran temel noktadır. TOPSIS ideali her zaman bir uçta (en yüksek ya da en düşük değerde) arar; RIM ideali bir aralık olarak tanımlayabilir ve bu aralık kriter aralığının ortasında da olabilir. RIM da telafi edicidir: bir kriterdeki sapma başka bir kriterdeki hedefe yakınlıkla dengelenebilir.

Yöntem üç adımda ilerler.

Birinci adım, aralığa göre normalizasyon. RIM her kriter için iki aralık tanımlar: kriterin gerçekte alabileceği en geniş aralık ve içinde bulunması istenen referans ideal aralık. Her seçeneğin değeri, referans ideal aralığın içindeyse tam puan (1) alır. Değer bu aralığın dışındaysa, aralığa olan uzaklığına göre puanı 0'a doğru düşer. Böylece her hücre, "hedefe ne kadar yakın" sorusuna 0 ile 1 arasında bir cevap verir.

İkinci adım, ağırlıklama ve referans noktalarına uzaklık. RIM normalize edilmiş her sütunu kriterin ağırlığıyla çarpar. Ağırlıklı tablo üzerinde her seçeneğin, "her kriterde tam hedefte olan" hayali ideal noktaya ve "hiçbir kriterde hedefte olmayan" hayali sıfır noktasına olan uzaklığı Öklid uzaklığıyla ölçülür.

Üçüncü adım, göreli yakınlık indeksi. RIM seçeneğin sıfır noktasına uzaklığını, ideal noktaya ve sıfır noktasına olan uzaklıkların toplamına böler. Hedefe tam uyan bir seçenekte bu oran 1'e yaklaşır. RIM seçenekleri bu indekse göre büyükten küçüğe sıralar.

Adımların formülleri ve ara tablolar DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Göreli yakınlık indeksi, bir seçeneğin tanımlanan hedef aralıklara ne kadar uyduğunu söyler; başka bir şey söylemez. 0,81 indeks "yüzde 81 iyi" değildir, "hedef aralıklara bu seçenek kümesinde en çok uyan seçenek" anlamına gelir. Farklı bir seçenek kümesinde ya da farklı referans aralıklarıyla hesaplanan indeksle karşılaştırılamaz, çünkü hem ideal hem sıfır noktası bu analizin kendi aralıklarından kurulur. İndeksin 1'e yakın olması "mükemmel" değil "tanımlı hedef bandına tam uyan" demektir.

Bu nedenle:

"RIM en iyi seçeneği buldu"

yerine:

"Bu hedef aralıklar, bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle hedefe en yakın seçenek şudur; sonuç tanımlanan referans aralığına duyarlıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

RIM kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. DecisionMind'da bu yöntemin şu an başka bir veri türü uzantısı yoktur; kurucu yazarların önerdiği bulanık uzantısı (Cables ve ark., 2018) DecisionMind'a henüz eklenmemiştir.

Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı ve boş hücre yok; her kriter için kriterin alabileceği en geniş aralık; her kriter için istenen referans ideal aralık; ve toplamı 1 olan kriter ağırlıkları. Referans ideal aralık, kriter aralığının bir ucunda ya da ortasında olabilir. RIM ağırlık üretmez, ister. En az iki seçenek ve iki kriter gerekir; sweet spot üç ile on iki kriter arasıdır.

Kriterlerinizden en az biri "ne kadar çok o kadar iyi" ya da "ne kadar az o kadar iyi" mantığına uymuyorsa, yani ideal bir bandsa (bir hedef sıcaklık, bir hedef nem oranı, bir hedef stok seviyesi gibi) RIM özellikle uygundur. Tüm kriterleriniz gerçekten uç değerde en iyiyse RIM ile TOPSIS benzer sonuç verir; RIM'in asıl gücü ideal bandın kriter aralığının ortasında olduğu durumlarda ortaya çıkar.

Kullanılmaması gereken durum, referans ideal aralığın ne olduğu konusunda karar vericiler arasında uzlaşma yoksa ortaya çıkar; RIM bu aralığı sizin yerinize belirlemez, dışarıdan alır. Bir kriterde asla taviz verilemiyorsa önce eşik altını eleyip kalanları sıralamak daha güvenlidir.

En az bir kriterde ideal bir uç değil bir bant → RIM

Tüm kriterlerde ideal bir uç (en çok ya da en az) → TOPSIS

Referans aralık konusunda uzlaşma yok → Önce aralığı netleştirin, sonra RIM

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

RIM'in en önemli üstünlüğü, ideal bandın kriter aralığının içinde herhangi bir yerde tanımlanabilmesidir; bu, birçok gerçek karar probleminde (mühendislik toleransları, sağlık göstergeleri, çevresel eşikler) TOPSIS'in "uçta en iyi" varsayımından daha gerçekçidir. Her kriter için ayrı bir referans aralık tanımlamak, karar vericinin uzman bilgisini doğrudan modele katmasını sağlar. Hesap mantığı TOPSIS'e yakın olduğu için anlatılması ve sonucun izlenmesi kolaydır.

Sınırlılıkları referans aralık tanımından doğar. Birincisi, referans aralığı yanlış ya da gerekçesiz belirlenirse tüm sonuç bu hatayı taşır; RIM aralığın doğruluğunu kendisi denetlemez. İkincisi, tam telafi varsayımı vardır: bir kriterdeki sapma başka kriterlerdeki hedefe yakınlıkla dengelenebilir. Üçüncüsü, seçenek kümesi değiştiğinde ideal ve sıfır noktaları RIM'de sabit kalır (referans aralığa bağlı oldukları için), ama TOPSIS'teki kadar sık tartışılan bağımsız bir sıra tersinmesi incelemesi RIM için literatürde henüz sınırlıdır; genel MCDM bulguları temkinli yol gösterici alınmalıdır (Wang ve Luo, 2009). Dördüncüsü, kriter aralığı (en geniş sınır) yanlış geniş ya da dar seçilirse normalizasyon bozulur.

En yaygın hata, referans ideal aralığı kriterin gerçek alabileceği aralıkla karıştırmaktır; ikisi farklı kavramlardır ve ikisi de ayrı ayrı tanımlanmalıdır. İkinci hata, tüm kriterlerde referans aralığı bir uca (en yüksek ya da en düşük noktaya) eşitleyip RIM'i sanki TOPSIS gibi kullanmaktır; bu durumda RIM'in asıl gücünden yararlanılmaz. Üçüncü hata, ağırlıkları gerekçesiz eşit vermektir. Dördüncü hata, indeksi bir yüzde gibi okuyup farklı analizler arasında karşılaştırmaktır.

Temel ilke şudur:

RIM sonucu, tanımladığınız hedef aralıkların ve ağırlıkların bir özetidir; aralık yanlış tanımlanmışsa sonuç da yanlış yöne işaret eder.