SAPEVO-M (Sıra Tercihlerinin Basit Toplulaştırılması, Çok Karar Vericili)

SAPEVO-M, bir kararı tek kişi değil bir komisyon veriyorsa ve her üye kriterleri ve seçenekleri ikişer ikişer basit bir ölçekle karşılaştırabiliyorsa seçenekleri tek bir ortak sıraya dizen bir grup sıralama yöntemidir. Çıktısı her seçenek için bir sayısal puan ve bu puana göre sıradır. SAPEVO-M ağırlık dışarıdan istemez; kriter önemini de karar vericilerin kendi ikili yargılarından türetir. Yöntem, Gomes, de Mello ve Costa tarafından 2020'de Pesquisa Operacional dergisinde önerilmiştir ve tek karar vericili SAPEVO yönteminin grup kararına genişletilmiş biçimidir.

SAPEVO-M'nin arkasındaki fikir, bir komisyonun karmaşık sayısal değerlendirmeler yerine basit ikili yargılar vermesinin daha güvenilir olduğudur. Her üyeden "A kriteri B kriterinden ne kadar önemlidir" ya da "A seçeneği B seçeneğinden ne kadar iyidir" sorusuna, yedi seviyeli basit bir ölçekle cevap vermesi istenir. AHP gibi tutarlılık denetimi gerektiren yöntemlerin aksine, SAPEVO-M her üyenin yargılarını olduğu gibi kabul eder ve tüm üyelerin yargılarını satır toplamlarıyla birleştirir.

Bu yapının felsefi sonucu SAPEVO-M'nin bir uzlaşma (konsensüs) değil bir toplulaştırma (aggregation) yöntemi olmasıdır. Üyeler arasında görüş ayrılığı olsa bile yöntem bir tartışma turu istemez; her üyenin oyu ayrı ayrı standartlaştırılıp toplanır. Bu, hızlı karar alınması gereken durumlarda bir avantajdır, ama üyeler arasındaki köklü görüş ayrılıklarını gizleyebilir.

Yöntem iki ana aşamada, dokuz adımda ilerler.

Kriter önem aşaması. Her karar verici, kriterleri ikişer ikişer karşılaştırıp yedi seviyeli bir ölçekte ("çok daha önemli" ile "çok daha önemsiz" arasında) yargı verir. Bu yargılar bir tabloya yerleştirilir; her kriterin satır toplamı, o karar vericiye göre kriterin göreli önemini verir. Her karar vericinin kendi kriter vektörü 0 ile 1 arasına yerleştirilir. Eğer bir kriter bir karar vericide sıfır değeriyle çıkarsa, o kriterin toplamda tamamen etkisiz kalmaması için küçük bir düzeltme uygulanır. Son olarak tüm karar vericilerin kriter vektörleri toplanarak ortak bir kriter önem vektörü elde edilir.

Seçenek tercih aşaması. Her karar verici, her kriter için seçenekleri ikişer ikişer karşılaştırıp aynı yedi seviyeli ölçekle yargı verir. Bu, her karar verici ve her kriter için ayrı bir karşılaştırma tablosu demektir. Her tablonun satır toplamları, o karar vericinin o kriterdeki seçenek tercih vektörünü verir. Bu vektör de 0 ile 1 arasına yerleştirilir; bir karar vericinin bir kriterde tüm seçenekleri eşit görmesi durumunda (kayıtsızlık), o vektör sıfırda bırakılır ve yapay bir tercih eklenmez. Tüm karar vericilerin standartlaştırılmış vektörleri her kriter için toplanır ve seçenek-kriter matrisi oluşur.

Son adımda bu matris, kriter önem aşamasından gelen ortak kriter vektörüyle çarpılır ve her seçeneğin toplam puanı bulunur. SAPEVO-M seçenekleri bu puana göre büyükten küçüğe sıralar.

Adımların formülleri ve ara tablolar DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

SAPEVO-M puanı, seçeneğin tüm karar vericilerin kriter ve seçenek yargılarının ağırlıklı toplamıdır; bir yüzde ya da olasılık değildir. Puanların mutlak büyüklüğü (örneğin 4,3 ile 8,5) doğrudan bir oran ifade etmez; yalnız seçenekleri birbirine göre sıralamaya yarar. Kriter önem vektörü de bir olasılık dağılımı (toplamı 1 olan bir küme) değildir; karar vericiler arasında toplanmış ham bir puandır. Farklı bir karar verici grubuyla ya da farklı bir seçenek kümesiyle hesaplanan puanla karşılaştırılamaz.

Bu nedenle:

"SAPEVO-M en iyi seçeneği buldu"

yerine:

"Bu komisyonun kriter ve seçenek yargılarıyla en yüksek toplam puanı alan seçenek şudur; puan yalnız bu komisyonun ve bu seçenek kümesinin bir özetidir"

biçiminde yazmak doğrudur.

SAPEVO-M kesin (crisp) veriyle değil, ikili sıra yargılarıyla (ordinal preference) çalışır: her karar vericinin her kriter çifti ve her seçenek çifti için verdiği bir yargı. DecisionMind'da bu yöntemin şu an başka bir veri türü uzantısı yoktur.

Elinizde şunlar olmalı: en az iki karar verici, karşılaştırılacak kriterler ve seçenekler, ve her karar vericiden her kriter çifti ile her kriterdeki her seçenek çifti için yedi seviyeli bir yargı. SAPEVO-M kriter ağırlığını dışarıdan istemez, karar vericilerin yargılarından türetir; bu yüzden AHP, BWM ya da Entropy gibi ayrı bir ağırlıklandırma adımına ihtiyaç duymaz. Karar verici sayısı arttıkça karşılaştırma sayısı da artar; komisyonun zamanı kısıtlıysa kriter ve seçenek sayısının küçük tutulması önerilir.

Kararı tek kişi değil bir komisyon veriyorsa, üyelerin karmaşık sayısal puan yerine basit ikili yargı vermesi tercih ediliyorsa ve hızlı bir toplulaştırma isteniyorsa SAPEVO-M uygundur. Tipik alanları savunma, kamu ihaleleri ve komisyon kararı gerektiren teknoloji seçimleridir; birden fazla uzmanın görüşünü tutarlılık denetimi olmadan hızlıca birleştirir.

Kullanılmaması gereken durum, üyeler arasındaki görüş ayrılığının kendisinin karar için önemli bir bilgi olduğu durumdur; SAPEVO-M yargıları toplarken bu ayrılığı ayrıca raporlamaz, ek bir analiz gerekir. Üyelerin yargılarının tutarlı olup olmadığı denetlenmek isteniyorsa AHP gibi tutarlılık oranı hesaplayan bir yöntem daha uygundur. Örneğin bir üye A'yı B'den, B'yi C'den ve C'yi A'dan üstün tutarsa bu çelişki SAPEVO-M'de fark edilmeyebilir; AHP böyle bir çelişkiyi yakalar.

Komisyon kararı, basit ikili yargı, hızlı toplulaştırma → SAPEVO-M

Üye görüş ayrılığının kendisi raporlanmalı → SAPEVO-M sonrası ayrı bir uzlaşma analizi

Yargı tutarlılığı denetlenmeli → AHP

Tek karar verici, sayısal karar tablosu → TOPSIS, RAPS, REGIME

SAPEVO-M'nin en önemli üstünlüğü basitliğidir: karar vericilerden karmaşık sayısal değer değil, yedi seviyeli basit bir ikili yargı istenir ve bu, uzman olmayan komisyon üyeleri için bile kolay uygulanabilir. Kriter ağırlığını ayrı bir adımda istemediği için tek bir oturumda hem önem hem tercih toplanabilir. Birden fazla karar vericinin görüşünü tutarlılık denetimi beklemeden hızlıca birleştirir; bu, zaman baskısı altındaki komisyon kararlarında bir avantajdır.

Sınırlılıkları toplulaştırma yapısından doğar. Birincisi, üyeler arasındaki köklü görüş ayrılıkları, satır toplamlarıyla birleştirilince gizlenebilir; iki üye tam zıt yönde oy verirse bu iki oy birbirini götürür ve sonuçta hiç görünmeyebilir. İkincisi, yedi seviyeli ölçek kabaca bir yargıdır; üyeler arasında ölçeğin aynı biçimde anlaşıldığından emin olunmalıdır. Üçüncüsü, SAPEVO-M yargı tutarlılığını denetlemez; bir üyenin çelişkili yargılar vermesi (A'yı B'den, B'yi C'den, C'yi A'dan üstün tutması) fark edilmeyebilir. Dördüncüsü, karar verici ve kriter sayısı arttıkça toplanacak ikili karşılaştırma sayısı hızla büyür (Costa ve ark., 2022).

En yaygın hata, üyelerin yargılarını toplamadan önce ölçeğin ne anlama geldiğini net biçimde açıklamamaktır; bir üye "biraz daha iyi" derken diğeri aynı ifadeyle "çok daha iyi" kastedebilir. İkinci hata, bir üyenin bir kriterde tüm seçenekleri kayıtsız görmesini (hepsini eşit saymasını) zorla bir tercihe dönüştürmektir; kayıtsızlık sıfır olarak bırakılmalı, yapay bir sıra eklenmemelidir. Üçüncü hata, toplam puanı bir yüzde gibi okumaktır; puan yalnız bu komisyonun ve bu seçenek kümesinin göreli bir özetidir. Dördüncü hata, üyeler arasındaki büyük görüş ayrılıklarını fark etmeden tek bir ortak sonucu sunmaktır; ayrılık varsa rapor bunu ayrıca belirtmelidir.

Temel ilke şudur:

SAPEVO-M sonucu, komisyon üyelerinin verdiği ikili yargıların bir toplamıdır; bir üyenin yargısı hatalıysa ya da ölçeği farklı anladıysa sonuç da bu hatayı taşır.