SWING (Sıçratma Ağırlıklandırması)

Elinizde kriterler var ve uzmandan bunların önemini, yalnız "hangisi daha önemli" değil "ne kadar daha önemli" sorusuna cevap verecek biçimde almak istiyorsunuz. SWING bunu şöyle yapar: önce en önemli görülen kriter belirlenir ve ona 100 puan verilir. Sonra diğer her kriter için uzmandan şu soru sorulur: "bu kriteri en kötü değerinden en iyi değerine sıçratmak, sizce en önemli kriteri aynı biçimde sıçratmakla karşılaştırıldığında ne kadar değerli?" Uzman bu soruya 0 ile 100 arası bir puanla cevap verir. Yöntemi von Winterfeldt ve Edwards 1986'da tanımlamıştır. Çıktı, toplamı 1 olan bir ağırlık vektörüdür. SWING sıralama yapmaz, kriterlere ağırlık dağıtır.

SWING'in arkasındaki fikir, bir kriterin "önemi"nin o kriterin ne kadar değiştirilebildiğine (aralığına) bağlı olduğudur. Bir kriterin en kötü durumdan en iyi duruma "sıçraması" ne kadar büyük bir fayda getiriyorsa, o kriter o kadar önemlidir. Bu, yalnız "hangi kriter soyut olarak daha önemli" sorusundan farklıdır; SWING karar vericiyi somut bir aralığı (en kötüden en iyiye) hayal etmeye ve bu aralığın değerini diğer kriterlerin aralıklarıyla karşılaştırmaya zorlar.

Bu fikrin bir felsefi sonucu vardır. Bir kriterin aralığı dar tutulursa (örneğin seçenekler arasında zaten az fark varsa), o kriterin sıçrama değeri düşük çıkar, geniş tutulursa yüksek çıkar. Bu, SWING ağırlıklarının yalnız kriterin "soyut önemine" değil, aynı zamanda o kriterin bu karar durumunda ne kadar değişkenlik gösterdiğine de bağlı olduğu anlamına gelir. Aynı kriter farklı bir seçenek kümesinde farklı bir aralığa sahipse, SWING ağırlığı da değişir.

Yöntem tek adımda ilerler.

Birinci adım, sıçrama puanlarının normalize edilmesi. Uzman önce en önemli kriteri belirler ve ona 100 puan verir. Sonra her diğer kriter için, o kriteri en kötüden en iyiye sıçratmanın değerini en önemli kritere göre 0 ile 100 arası puanlar. Yöntem bu ham puanları toplamlarına böler ve toplamı 1 olan ağırlık vektörünü elde eder.

Bu tek adımın formülü, ara değerleri ve atıf biçimi DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Ağırlık, bir kriterin en kötüden en iyiye sıçramasının, en önemli kriterin aynı sıçramasına göre göreli değerini gösterir; kriterin soyut ya da mutlak önemini göstermez. En yüksek ağırlığı alan kriter, uzmanın "bu kriterde kötüden iyiye gitmek en çok fark yaratır" dediği kriterdir.

Bu, SWING ağırlıklarının bir sınırını da gösterir. Aynı kriter, seçenekler arasındaki aralığı (en kötü ile en iyi arası fark) değişirse farklı bir ağırlık alabilir; kriterin kendisi değil, o karar durumundaki aralığı değerlendirilmiştir. Bu yüzden rapor, ağırlıkların hangi aralık tanımına göre verildiğini açıkça belirtmelidir.

Bu nedenle:

"SWING analizi bu kriterin mutlak olarak en önemli olduğunu gösterdi"

yerine:

"Bu ağırlık, bu kriteri tanımlanan en kötü ve en iyi değerler arasında sıçratmanın, en önemli kriterin aynı sıçramasına göre değerini yansıtır; aralık tanımı değişirse ağırlık da değişir"

biçiminde yazmak doğrudur.

SWING kesin (crisp) veriyle çalışır: her kriter için 0 ile 100 arası tek bir sıçrama puanı. DecisionMind'da bu yöntemin bir uzantısı bulunmaz; temel sıçrama yöntemi tek başına kullanılır.

Elinizde şunlar olmalı: ağırlıklandırılacak kriterlerin listesi, her kriter için tanımlanmış bir en kötü ve en iyi değer aralığı, ve uzmanın bu aralıkları en önemli kritere göre karşılaştırarak verdiği sıçrama puanları (en önemli kritere 100, diğerlerine 0-100 arası). Yöntem ağırlık üretir, dışarıdan ağırlık istemez; alternatif verisine ihtiyaç duymaz. En az iki kriter gerekir; üç ile on iki kriter arası rahat çalışır.

Uzman, her kriterin en kötü ve en iyi değerini somut biçimde tanımlayabiliyor ve bu aralıkların değerini karşılaştırmalı olarak puanlayabiliyorsa SWING uygun bir seçimdir. Kriterlerin gerçek aralıklarının (veri kümesindeki en kötü ve en iyi değerlerin) bilindiği ve karar vericinin bu aralıkları hayal edebildiği durumlarda güçlü çalışır.

Kullanılmaması gereken iki durum vardır. Kriterlerin en kötü ve en iyi değerleri net tanımlanamıyorsa SWING kullanılmamalıdır, çünkü sıçrama sorusu belirsiz bir aralığa dayanır ve puanlar tutarsız çıkar. Uzman yalnız sıralama verebiliyor, oran ya da sıçrama değeri veremiyorsa ROC ya da REVISED-SIMOS gibi sıra tabanlı yöntemler tercih edilmelidir.

Kriter aralıkları net tanımlı, karşılaştırmalı sıçrama puanı verilebiliyor → SWING

Yalnız sıra verilebiliyor, aralık tanımlanamıyor → ROC, REVISED-SIMOS

İkili karşılaştırma ve tutarlılık denetimi isteniyor → AHP, BWM

Uzman yok, ağırlık veriden türesin → Entropy, CRITIC (nesnel)

SWING'in en önemli üstünlüğü, ağırlıkları yalnız soyut bir önem duygusuna değil, somut bir aralığın (en kötüden en iyiye) değerine dayandırmasıdır. Bu, karar vericinin "önemli" sözcüğünü aralık büyüklüğünden bağımsız kullanmasını önler ve ağırlıkları verinin gerçek değişkenliğiyle ilişkilendirir. Yöntem basittir, tek bir puanlama turu gerektirir ve SMART/SMARTS gibi çok kriterli fayda yöntemleriyle doğrudan uyumludur (Edwards ve Barron, 1994).

Sınırlılıkları da bu yapıdan doğar. Birincisi, ağırlıklar seçilen aralık tanımına bağlıdır; aynı kriter farklı bir seçenek kümesinde farklı bir en kötü-en iyi aralığına sahipse ağırlığı da değişir. İkincisi, en önemli kritere sabit biçimde 100 verilmesi, karar vericiyi ilk yargısına (çapasına) bağlı kılabilir; Rezaei, Arab ve Mehregan (2024) SWING'in bu çapalama etkisine SMART ve BWM'den farklı biçimde açık olduğunu göstermiştir. Üçüncüsü, uzman aralığı yanlış ya da gerçekçi olmayan biçimde tanımlarsa (örneğin gerçekte hiç görülmeyecek bir en iyi değer belirlerse) ağırlık da gerçekçi olmayan biçimde şişer ya da küçülür. Dördüncüsü, yalnız uç noktalar (en kötü, en iyi) değerlendirilir; aradaki değerlerin faydası doğrusal kabul edilir.

En yaygın hata, kriterin en kötü ve en iyi değerini tanımlamadan doğrudan sıçrama puanı istemektir; aralık tanımlanmadan verilen puan neyin sıçratıldığını göstermez.

İkinci hata, sıçrama puanını "kriterin genel önemi" ile karıştırmaktır; puan yalnız bu karar durumundaki aralığın değerini yansıtır. Üçüncü hata, aynı kriterin farklı analizlerdeki SWING ağırlığını doğrudan karşılaştırmaktır; aralık tanımı farklıysa ağırlıklar karşılaştırılamaz. Dördüncü hata, en önemli kritere neden 100 verildiğini gerekçelendirmeden bırakmaktır; bu seçim tüm ölçeğin çapasıdır ve raporda açıklanmalıdır.

Temel ilke şudur:

SWING ağırlıkları, her kriterin tanımlanan en kötü ve en iyi değerleri arasında sıçramasının, en önemli kriterin aynı sıçramasına göre değerini yansıtır; aralık tanımı değişirse ağırlıklar da değişir ve rapor bu aralıkları açıkça göstermelidir.