WINGS (Weighted Influence Non-linear Gauge System)

WINGS, elinizde birbirinden bağımsız olmayan bileşenler olduğunda ("bu risk faktörü şu faktörü tetikliyor", "bu proje bileşeni şununla iç içe") bu bileşenleri tek tek değil, birbirlerine etkileri üzerinden değerlendiren bir yöntemdir. Girdisi, her bileşenin kendi iç gücünü ve diğer bileşenleri ne kadar etkilediğini gösteren bir tablodur. Çıktısı, her bileşen için tek bir "meşguliyet" puanı, bu puana göre bir önem sırası ve buradan türetilen bir ağırlık vektörüdür. WINGS seçenekleri "uygun / uygun değil" diye ayırmaz, alternatifleri sıralamaz; bir sistemin hangi parçasının sistemi sürüklediğini, hangisinin sürüklendiğini gösterir. Michnik tarafından 2013'te önerilmiştir ve DEMATEL yönteminin bir kardeşi sayılır; ikisi de aynı soruna, "bileşenler birbirini etkiliyorsa önem nasıl ölçülür", farklı bir hesapla cevap verir.

WINGS'in arkasındaki fikir şudur. Bir sistemde hiçbir bileşen tek başına durmaz, hem başkalarını etkiler hem başkalarından etkilenir. Bir bileşenin önemini anlamak için yalnız kendi gücüne değil, ağdaki konumuna bakmak gerekir.

WINGS bunu iki sayıyla yakalar. Meşguliyet, bir bileşenin toplam etkileşim hacmidir. Rol ise bu etkileşimin yönünü söyler, bileşen ağırlıklı olarak neden mi yoksa sonuç mu konumundadır.

WINGS'i DEMATEL'den ayıran şey, kendi iç gücünü (bir bileşenin kendi başına ne kadar güçlü olduğunu) tabloya doğrudan katmasıdır. DEMATEL yalnız bileşenler arası etkiye bakar, WINGS buna bileşenin kendi ağırlığını da ekler ve normalizasyonu tüm tablonun toplamına göre yapar. Bu fark, adın "doğrusal olmayan ölçek" kısmını açıklar: aynı etki tablosu, kendi güç değerleri değişince WINGS'te DEMATEL'den farklı bir sıra üretebilir. Bu yöntem bir seçim yapmaz, bir sistemin yapısını tanır; sonucu genelde başka bir yönteme (örneğin kriter ağırlıklandırmaya) girdi olarak kullanılır.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, güç matrisinin kurulması. Köşegen dışı her hücre, bir bileşenin başka bir bileşeni ne kadar etkilediğini taşır. Köşegen ise her bileşenin kendi iç gücünü, yani dışarıdan bağımsız önemini gösterir. Bu iki bilgi tek bir tabloda birleşir.

İkinci adım, normalizasyon. WINGS tüm tabloyu, tablodaki bütün değerlerin toplamına böler. Böylece her hücre 0 ile 1 arasına iner ve tablo, farklı uzmanların farklı ölçeklerde verdiği puanlarla da karşılaştırılabilir hale gelir.

Üçüncü adım, toplam ilişki matrisinin kurulması. Normalize edilmiş tablo yalnız doğrudan etkileri taşır. WINGS buna dolaylı etkileri de ekler: A'nın B'yi, B'nin de C'yi etkilediği durumda A'nın C üzerindeki dolaylı payını da hesaba katar. Bu, normalize tablonun sonsuz toplamına eşdeğer bir işlemle yapılır ve tek bir toplam ilişki matrisi ortaya çıkar.

Dördüncü adım, meşguliyet ve rolün okunması. Toplam ilişki matrisinde her bileşenin satır toplamı, o bileşenin başkalarını ne kadar etkilediğini; sütun toplamı ise başkalarından ne kadar etkilendiğini verir. Bu ikisinin toplamı meşguliyeti, farkı ise rolü verir. Ağırlıklar meşguliyetten türetilir.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Meşguliyet puanı yüksek bir bileşen, sistemde merkezi bir konumdadır. Hem çok etkiler hem çok etkilenir; bu bileşende olacak bir değişiklik sistemin geri kalanına yayılır. Meşguliyeti düşük bir bileşen ise sistemin kenarında durur, etkileşimi sınırlıdır.

Rol ise ayrı bir bilgi taşır. Pozitif rol, bileşenin ağırlıklı olarak neden konumunda olduğunu; negatif rol, ağırlıklı olarak sonuç konumunda olduğunu gösterir. Sıfıra yakın rol, bileşenin etkileme ve etkilenme payının dengeli olduğu anlamına gelir.

Bu nedenle:

"WINGS en önemli bileşeni buldu"

yerine:

"Bu etki tablosuyla en merkezi bileşen şudur; meşguliyet puanı bu bileşenin sistemdeki etkileşim hacmini gösterir, tek başına değerini değil"

biçiminde yazmak doğrudur.

Meşguliyet puanları yalnız bu etki tablosu için anlamlıdır. Tabloya yeni bir bileşen eklenince toplam değişir, normalizasyon değişir ve puanlar da değişir; farklı bir etki tablosundan gelen meşguliyet puanıyla karşılaştırılamaz.

WINGS kesin veriyle çalışır: her hücrede uzmanın verdiği tek bir etki puanı bulunur. Bu puan genelde sıralı bir ölçekten (yok, düşük, orta, yüksek, çok yüksek gibi) sayıya çevrilir. DecisionMind'da yalnız temel WINGS bulunur, uzantısı yoktur.

Elinizde şunlar olmalı: birbirini etkileyebilecek en az iki bileşen, her bileşen çifti için yönlü bir etki puanı (A'nın B'ye etkisi ile B'nin A'ya etkisi farklı olabilir) ve her bileşenin kendi iç gücünü gösteren bir puan. Üç ile on iki bileşen arası rahat çalışır; bileşen sayısı arttıkça uzmanın tutarlı puan vermesi zorlaşır. WINGS ağırlık ister demez, kendisi ağırlık üretir; ürettiği ağırlık, bileşenlerin bağımsız olmadığı durumlar için Entropy ya da CRITIC gibi bağımsızlık varsayan yöntemlerden farklı bir temele dayanır.

Bileşenleriniz birbirini etkiliyorsa, yani birini değiştirmek diğerlerini de değiştiriyorsa ve amacınız bu bileşenlerin sistemdeki önemini ya da nedensel konumunu anlamaksa WINGS uygun bir seçimdir. Tipik kullanım alanları risk faktörü önceliklendirme, proje bileşenleri arası bağımlılık analizi ve müzakere konuları arası ilişkilerin haritalanmasıdır.

Kullanılmaması gereken durum, bileşenlerin gerçekten bağımsız olduğu ya da amacın bileşenleri değil alternatifleri (örneğin hangi tedarikçi, hangi program) sıralamak olduğu durumdur. Bağımsız kriterlerde Entropy ya da CRITIC yeterlidir; alternatif sıralamak için TOPSIS, VIKOR gibi bir sıralama yöntemi gerekir, WINGS bunun yerine geçmez.

Bileşenler birbirini etkiliyor, amaç merkeziliği ve nedensel rolü görmek → WINGS

Bileşenler birbirini etkiliyor, amaç yalnız ağırlık üretmek → WINGS ya da DEMATEL, ikisi de aday

Kriterler bağımsız, amaç veriden ağırlık türetmek → Entropy, CRITIC

Amaç bileşen değil alternatif sıralamak → TOPSIS, VIKOR gibi bir sıralama yöntemi

WINGS'in en önemli üstünlüğü, bir bileşenin kendi iç gücünü dışarıdan bağımsız bir bilgi olarak tabloya katmasıdır; bu, yalnız ikili etkilere bakan yöntemlerin gözden kaçırdığı bir boyuttur. Dolaylı etkileri (A'nın B üzerinden C'yi etkilemesi gibi) toplam ilişki matrisiyle yakalar, yalnız doğrudan etkilerle sınırlı kalmaz. Meşguliyet ve rolü ayrı ayrı verdiği için hem "ne kadar önemli" hem "ne yönde önemli" sorusuna birlikte cevap verir.

Sınırlılıkları büyük ölçüde girdinin doğasından gelir. Etki puanları uzman yargısına dayanır; farklı uzmanlar aynı ilişkiye farklı puan verebilir ve bu fark doğrudan sonuca yansır. Toplam ilişki matrisinin hesaplanabilmesi için normalize tablonun matematiksel bir koşulu sağlaması gerekir; bu koşul sağlanmazsa yöntem çözüm üretmez. WINGS'i DEMATEL ile karşılaştıran yakın tarihli bir çalışma, iki yöntemin aynı etki tablosuna farklı önem sırası verebildiğini ve bunun normalizasyon farkından kaynaklandığını göstermiştir (Zandi, Michna ve Michnik, 2027). Ayrıca WINGS, DEMATEL gibi kendi başına "doğru" bir ağırlık üretmez; ürettiği ağırlık, uzmanların etki tablosuna verdiği puanların bir yansımasıdır.

En yaygın hata, bileşenin kendi iç gücünü (köşegen) atlamak ya da rastgele sıfır bırakmaktır; bu, WINGS'i fiilen DEMATEL'e indirger ve yöntemin ayırt edici katkısını kaybettirir. İkinci hata, bileşen sayısı arttıkça uzmanın etki puanlarını gelişigüzel vermesidir; on iki bileşenin üzerine çıkıldığında tutarlı puanlama zorlaşır ve sonuç güvenilirliğini yitirir. Üçüncü hata, meşguliyet puanını doğrudan "önem yüzdesi" gibi okuyup başka bir etki tablosundan gelen puanla karşılaştırmaktır. Dördüncü hata, rol bilgisini görmezden gelip yalnız meşguliyete bakmaktır; iki bileşen aynı meşguliyete sahip olsa da biri neden, diğeri sonuç konumunda olabilir ve bu ayrım kararı değiştirir.

Temel ilke şudur:

WINGS puanı, bileşenlerin birbirine verdiği etki puanlarının bir özetidir; bu puanlar tartışmalıysa meşguliyet sırası da tartışmalıdır ve rapor bunu göstermelidir.