DIBR (Sıralı Kriterler Arası İlişkilerin Tanımlanması)

DIBR, uzmanın kriterleri en önemliden en az önemliye doğru sıraladığı ve yalnız birbirini takip eden kriter çiftleri arasındaki göreli payı belirttiği bir ağırlıklandırma yöntemidir. Çıktısı, toplamı bire eşit kesin bir ağırlık vektörüdür; sıralama yapmaz, seçenek değerlendirmez. Pamučar ve arkadaşları (2021) tarafından, AHP'nin gerektirdiği n(n-1)/2 ikili karşılaştırmayı büyük ölçüde azaltmak amacıyla önerilmiştir; kentsel ulaşım ve çevre uygulamalarında kullanılmıştır.

Klasik AHP'de uzman, her kriter çiftini birbiriyle karşılaştırır; kriter sayısı arttıkça bu karşılaştırma sayısı hızla büyür ve uzmanın tutarlı kalması zorlaşır. DIBR'nin fikri, tüm çiftleri değil yalnız ardışık çiftleri karşılaştırmanın yeterli olduğudur: uzman önce kriterleri sıralar, sonra yalnız "birinci kriter ikinciden ne kadar önemli" ve "ikinci kriter üçüncüden ne kadar önemli" gibi ardışık oranları verir. Ara adımlarda geri kalan tüm oranlar (birinci ile üçüncü arasındaki oran gibi) bu ardışık paylardan zincirleme hesaplanır.

Bunun bir felsefi sonucu vardır: DIBR, tutarlılığı uzmandan istemek yerine yapısal olarak garanti eder. AHP'de uzman tutarsız karşılaştırmalar yapabilir ve bu bir tutarlılık oranıyla sonradan denetlenir; DIBR'de ise yalnız ardışık oranlar istendiği ve geri kalanı bu oranlardan türetildiği için çelişkili bir karşılaştırma yapma imkânı en baştan ortadan kalkar. Bunun bedeli, uzmanın yalnız komşu kriterler arasındaki ilişkiyi bilmesinin yeterli sayılmasıdır; birinci ile üçüncü kriter arasındaki gerçek algısı hiç sorulmaz, zincirleme oranla varsayılır.

Yöntem üç adımda ilerler.

Birinci adım, sıralama. Uzman, kriterleri en önemliden en az önemliye doğru tam bir sıraya dizer. Bu sıra, sonraki adımların iskeletidir.

İkinci adım, ardışık pay. Uzmandan yalnız birbirini takip eden her kriter çifti için, bir sonraki kriterin öncekine göre payını belirtmesi istenir; bu pay, "ikinci kriter, birincinin şu kadarı kadar önemli" biçiminde ifade edilir. Geri kalan tüm kriter çiftleri arasındaki oran, bu ardışık paylar zincirlenerek (birbirine çarpılarak) hesaplanır.

Üçüncü adım, normalizasyon. Zincirleme türetilen göreli ağırlıklar kendi toplamına bölünerek toplamı bire eşit kesin kriter ağırlıklarına çevrilir; en başta belirlenen sıra korunur.

Adımların formülleri DecisionMind'daki DIBR yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Ağırlık, uzmanın belirlediği sıralamayı ve yalnız ardışık kriterler arasında verdiği payları yansıtır; sıralamada uzak duran iki kriter arasındaki (örneğin birinci ile dördüncü kriter arasındaki) gerçek algısal farkı doğrudan sormaz, zincirleme çarpımla hesaplar. Bu yüzden bir ağırlığın büyüklüğü yalnız o kriterin kendi ardışık payına değil, sıralamadaki konumuna da bağlıdır: sıralamanın başındaki küçük bir pay farkı bile zincirleme çarpımla sona doğru büyük bir ağırlık farkına dönüşebilir.

Bu nedenle:

"DIBR bu kriterin diğerlerinden üç kat önemli olduğunu kanıtladı"

yerine:

"Uzmanın belirlediği sıralamada bu kriter en üstte yer almış ve ardışık paylardan zincirleme türetilen ağırlıkla en yüksek payı almıştır; ara kriterler arasındaki oranlar doğrudan sorulmamış, ardışık paylardan hesaplanmıştır"

biçiminde yazmak doğrudur.

DIBR kesin (sayısal) veriyle çalışır: bir sıralama ve ardışık kriter çiftleri için pay değerleri. DecisionMind'da DIBR'nin kendi ailesinde ayrı bir kayıtlı uzantı üyesi yoktur; literatürde DIBR II adıyla bilinen ikinci nesil bir yöntem ayrı bir kaynaktır. Elinizde şunlar olmalı: kriterlerin tam bir önem sıralaması ve her ardışık çift için bir pay değeri. Bu pay değerinin sıfır ile yarım arasında olması beklenir, çünkü sıralamadaki bir sonraki kriter öncekinden asla daha önemli sayılamaz. DIBR ağırlık üretir, dışarıdan ağırlık istemez. Kriter sayısında üç ile on iki arası rahat çalışır; kriter sayısı arttıkça sıralamanın kendisini doğru yapmak (özellikle birbirine yakın önemdeki kriterleri doğru sıraya koymak) zorlaşır.

Uzman kriterleri kolayca sıraya dizebiliyorsa, ama tüm çiftleri tek tek karşılaştırmaya zamanı ya da sabrı yoksa DIBR uygun bir seçimdir; AHP'ye göre çok daha az soru gerektirir. Uzman, sıralamada uzak kriterler arasındaki gerçek algısını da dile getirmek istiyorsa (yalnız ardışık kriterler değil) DIBR bu bilgiyi kullanmaz, AHP veya BWM gibi tüm ya da seçili çiftleri soran yöntemler tercih edilmelidir. Kriterler arasında net bir önem sırası kurulamıyorsa (birden çok kriter aynı öneme sahipse) DIBR'nin "kesin sıra" ön koşulu zorlanır.

Kriterler kolayca sıralanabiliyor, az soruyla ağırlık isteniyor → DIBR

Tüm çiftler ya da en-önemli/en-önemsiz karşılaştırması isteniyor → AHP, BWM, FUCOM

Sıra net değil, kriterler birbirine çok yakın önemde → SWARA gibi yöntemler yeniden değerlendirilmeli

Veri kesin, ağırlık verinin kendi değişkenliğinden gelsin → Entropy, CRITIC

DIBR'nin en önemli üstünlüğü hızıdır: n kriter için yalnız n-1 pay sorusu yeterlidir, AHP'nin gerektirdiği n(n-1)/2 karşılaştırmaya göre çok daha azdır. Uzmandan istenen bilgi azaldığı için uygulama süresi kısalır ve uzman yorgunluğu düşer. Tutarlılığın yapısal olarak garanti edilmesi (ardışık oranlardan zincirleme türetme), AHP'de olduğu gibi ayrı bir tutarlılık kontrolüne ve tekrar tekrar karşılaştırma yapmaya gerek bırakmaz.

Yöntemin temel sınırlılığı, yalnız ardışık kriterler arasındaki bilgiyi kullanmasıdır; sıralamada uzak iki kriter arasındaki gerçek algısal ilişki hiç sorulmaz, zincirleme çarpımla varsayılır. Bu varsayım, uzmanın zihnindeki gerçek ilişkiyle örtüşmeyebilir. İkincisi, iki kriterin yeri sıralamada bir defa ters konursa tüm zincirleme hesap baştan yanlış olur; DIBR bu hatayı kendi içinde yakalayamaz, çünkü tutarlılık kontrolü ardışık paylara değil sıralamanın doğruluğuna bakmaz. Üçüncüsü, yöntem AHP'ye göre yenidir; başka ağırlıklandırma yöntemleriyle ne kadar örtüştüğü gibi karşılaştırmalı davranışı henüz sınırlı sayıda çalışmada incelenmiştir.

En sık hata, ardışık pay değerini yarımdan büyük ya da sıfır vermektir; sıralamadaki bir sonraki kriter tanım gereği bir öncekinden daha az ya da eşit önemli sayılır, bu sınırın dışına çıkmak sıralamayla çelişir. İkinci hata, sıralamayı uzmana danışmadan analistin kendi varsayımıyla belirlemektir; sıralama DIBR'nin tüm zincirleme hesabının temelidir ve uzmandan gelmelidir. Üçüncü hata, ardışık payları belirlerken sıralamada uzak kriterler arasındaki ilişkiyi de zihinden hesaba katıp payı buna göre "ayarlamaktır"; DIBR yalnız ardışık ilişkiyi sorar, uzak ilişkiyi zincirleme kendisi türetir.

Temel ilke şudur:

DIBR ağırlığı, uzmanın verdiği sıralama ve yalnız ardışık paylardan zincirlenerek türetilir; bu zincirleme varsayım raporda açıkça belirtilmelidir, çünkü uzak kriterler arasındaki gerçek algı hiç sorulmamıştır.