OCRA (Operational Competitiveness Rating Analysis)

OCRA, elinizde girdi ve çıktı olarak ikiye ayrılabilen bir karar tablosu olduğunda seçenekleri tek bir sıraya dizen bir sıralama yöntemidir; girdi kriterleri maliyet, süre gibi "azı iyi" kriterlerdir, çıktı kriterleri kalite, kapasite gibi "çoğu iyi" kriterlerdir. Çıktısı her seçenek için bir tercih puanı ve bu puana göre azalan bir sıradır. En rekabetsiz seçenek her zaman 0 puan alır; diğerleri ona göre ne kadar üstün olduklarını gösteren bir sayı taşır. Seçenekleri gruplara ayırmaz, kriterlere ağırlık üretmez; ağırlıkları dışarıdan alır. Yöntemi Parkan 1994'te, üretim birimlerinin ("production units") operasyonel rekabet gücünü karşılaştırmak için önermiştir; adı (Operational Competitiveness Rating Analysis) buradan gelir. Sonraki uygulamalar tedarikçi değerlendirmesi, imalatta işleme yöntemi seçimi ve personel değerlendirmesi gibi alanlara taşınmıştır.

OCRA'nın arkasındaki fikir, kriterleri iki ayrı kümeye bölmektir: girdi kriterleri, yani maliyet, süre, kaynak tüketimi gibi "azı iyi" kriterler, ve çıktı kriterleri, yani kalite, kapasite, kazanım gibi "çoğu iyi" kriterler. Yöntem önce her kümeyi kendi içinde toplar. Bir yanda "bu seçenek girdi tarafında en iyisinden yüzde kaç geride" sorusu, öte yanda "çıktı tarafında en kötüsünden yüzde kaç ileride" sorusu vardır. Sonra bu iki ayrı hikâyeyi ortak bir sıfır noktasına oturtup toplar. Bir üretim biriminin rekabet gücü, girdilerini iyi yönetmesiyle çıktılarını iyi üretmesinin bileşimidir.

Bu, felsefi olarak TOPSIS ve SAW ile aynı ailededir: OCRA telafi edicidir, bir kriterdeki zayıflık başka bir kriterdeki güçle kapanabilir. Farkı, uzaklığı iki hayali noktaya (ideal/anti-ideal) göre değil, girdi ve çıktı kümelerinin kendi içindeki en iyi/en kötü referanslarına göre ölçmesidir; bu ölçüm doğrudan yüzdesel bir geride kalma ya da üstünlük biçiminde çıkar.

Üç adımda ilerler.

Birinci adım, girdi (maliyet) kriterlerindeki geride kalmayı ölçme. "Azı iyi" her kriter için, seçeneğin değeri o kriterin en iyisine (en düşüğüne) göre yüzde kaç daha kötü olduğu hesaplanır. Bu oran kriterin ağırlığıyla çarpılır ve tüm girdi kriterleri için toplanır. En iyi değere oranlama kullanılır, aralık genişliğine göre değil; sonuç doğrudan "en iyiden yüzde kaç geride" biçiminde okunur.

İkinci adım, çıktı (fayda) kriterlerindeki üstünlüğü ölçme. "Çoğu iyi" her kriter için, seçeneğin değeri o kriterin en kötüsüne göre yüzde kaç daha iyi olduğu hesaplanır, ağırlıklanır ve toplanır.

Üçüncü adım, iki tarafı ortak bir sıfır noktasında birleştirme. Girdi toplamları kendi en kötüsüne göre, çıktı toplamları da kendi en kötüsüne göre sıfırlanır; en kötü performanslı seçenek her iki eksende de 0 alır. Bu iki sıfırlanmış değer toplanır ve son olarak toplam da kendi en kötüsüne göre yeniden sıfırlanır. Sonuçta en rekabetsiz seçenek tam olarak 0 puan alır. Diğerleri bu sıfır noktasına göre ne kadar üstün olduklarını gösteren bir puan taşır ve seçenekler bu puana göre büyükten küçüğe sıralanır.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Tercih puanı, bir seçeneğin bu tablodaki en rekabetsiz seçeneğe göre ne kadar üstün olduğunu söyler; başka bir şey söylemez. 0,28 puan "yüzde 28 daha iyi" ya da mutlak bir performans düzeyi anlamına gelmez, yalnız bu seçenek kümesi içindeki göreli bir farktır. En düşük puan (0) "kötü" değil "bu kümede en rekabetsiz" demektir. Puanların üst sınırı yoktur ve başka bir analizin puanlarıyla karşılaştırılamaz, çünkü referans noktaları, yani girdi ve çıktı kümelerinin kendi en iyi/en kötüleri, her analizde o analizin seçeneklerinden kurulur.

Bu nedenle:

"OCRA en rekabetçi seçeneği buldu"

yerine:

"Bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle en yüksek tercih puanını alan seçenek şudur; puan yalnız bu kümedeki göreli üstünlüğü gösterir"

biçiminde yazmak doğrudur.

Klasik OCRA kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. DecisionMind'da temel yöntemin yanında iki uzantısı vardır (FUZZY-OCRA, P-OCRA); toplam üç OCRA üyesi bulunur. Veriniz uzman yargısıyla yaklaşık ya da belirsizse hangi uzantının uyduğu ilgili veri türü kartlarında anlatılır.

Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı, boş hücre yok; her kriterin girdi (maliyet, azı iyi) mi çıktı (fayda, çoğu iyi) mi olduğu bilgisi; toplamı 1 olan kriter ağırlıkları. OCRA ağırlık üretmez, ister. En az iki seçenek ve iki kriter gerekir; üç ile on iki kriter arası rahat çalışır, seçenek sayısında üst sınır yoktur. Kriterlerin tamamı girdi ya da tamamı çıktıysa yöntemin iki taraflı yapısı tek tarafa düşer. Örneğin hiç girdi (maliyet) kriteri yoksa girdi toplamı herkes için sıfır çıkar ve nihai puan yalnızca çıktı sıralamasına indirgenir; tüm kriterler girdiyse aynı şey ters yönde olur.

Kriterleriniz açıkça girdi (maliyet/kaynak tüketimi) ve çıktı (kazanım/performans) olarak ikiye ayrılabiliyorsa, tablo tam doluysa ve bir kriterdeki zayıflığın diğerinde telafi edilmesini kabul ediyorsanız OCRA doğal bir seçimdir. Tipik alanları tedarikçi ve süreç değerlendirmesi, üretim/işleme yöntemi seçimi, personel ve performans değerlendirmesidir.

Kullanılmaması gereken durum ikidir. Birincisi felsefesinden gelir: bir kriterde taviz kabul etmiyorsanız, örneğin bir güvenlik eşiğinin altı asla kabul edilemezse, önce eleyip sonra sıralamalısınız. İkincisi yapısından gelir: kriterlerinizin tamamı girdi ya da tamamı çıktıysa OCRA'nın iki taraflı yapısından hiçbir katkı alınmaz; bu durumda SAW gibi tek taraflı bir toplam ağırlıklı puan yöntemi daha doğrudan çalışır.

Kriterler girdi/çıktı olarak ayrılabiliyor, telafi kabul, kompakt hesap → OCRA

Aynı fikir, ideal ve anti-ideal noktaya uzaklık isteniyor → TOPSIS

Kriterlerin tamamı tek yönlü (hepsi fayda ya da hepsi maliyet) → SAW

"En iyi" değil "en büyük pişmanlığı sınırlayan uzlaşma" → VIKOR

Bir kriterde taviz yok, eşik altı elenmeli → Önce eleme, sonra sıralama

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

OCRA'nın üstünlüğü, girdi ve çıktı kriterlerini ayrı ayrı ele alıp yalnızca sonda birleştirmesidir. Bu, "maliyet tarafında ne kadar geride kaldık, fayda tarafında ne kadar ileri gittik" sorusunu ayrı ayrı yanıtlanabilir kılar. Hesabı basittir, tablo üzerinde elle izlenebilir; TOPSIS gibi iki hayali referans noktası kurmaya ya da VIKOR gibi ek bir denge parametresi belirlemeye gerek duymaz. En kötü seçeneği sıfıra sabitleyerek puanları yorumlamayı kolaylaştırır.

Sınırlılıkları yapısından doğar. Wang (2006), OCRA'nın orijinal normalizasyon biçiminin, yani en iyi/en kötü değere bölmenin, ölçek birimine duyarlı olabileceğini ve bazı tablolarda tutarsız sıralamalara yol açabileceğini göstermiş, alternatif bir normalizasyon önermiştir. İkincisi, girdi kriterleri hiç yoksa, ya da tersi, tüm kriterler girdiyse, yöntem tek taraflı bir toplam puana indirgenir ve OCRA'nın asıl fikri (iki taraflı karşılaştırma) devre dışı kalır. Üçüncüsü, TOPSIS gibi tam telafi varsayımı taşır: bir kriterdeki ciddi zayıflık başka kriterlerle örtülebilir. Dördüncüsü, ağırlıkların kalitesi yöntemin dışındadır; kötü ağırlıklarla kusursuz bir hesap kötü bir sıra verir. Beşincisi, karşılaştırmalı ve eleştirel literatürü TOPSIS ya da SAW kadar geniş değildir; uygulama örnekleri daha sınırlıdır (Madic, Petkovic ve Radovanovic, 2015).

En yaygın hata, hangi kriterin girdi (maliyet) hangi kriterin çıktı (fayda) olduğunu yanlış işaretlemektir; bu, tüm sıralamayı tersine çevirir. İkinci hata, kriterlerin tamamını tek bir kümeye, yalnız girdi ya da yalnız çıktı kümesine, koyup yine de OCRA'yı seçmektir. Bu durumda yöntemin iki taraflı yapısından hiçbir katkı alınmaz ve daha basit bir yöntem (SAW) aynı sonucu verir. Üçüncü hata, tercih puanını mutlak bir performans yüzdesi gibi okumak ve farklı analizlerin puanlarını karşılaştırmaktır. Dördüncü hata, ağırlıkları gerekçesiz eşit vermektir. Beşinci hata, analiz bittikten sonra seçenek eklemek ve referans noktalarının (grup içi en iyi/en kötü) kaymasına şaşırmaktır.

Temel ilke şudur:

OCRA puanı, seçilen girdi/çıktı ayrımının, ağırlıkların ve seçenek kümesinin tutarlı bir özetidir; girdi/çıktı ayrımı ya da ağırlıklar tartışmalıysa puan da tartışmalıdır ve rapor bunu göstermelidir.